| YouTube Channel

भक्ष्यं (bhakSyaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भक्ष्यं, त्रि, (भक्ष्यते इति । भक्ष + ण्यत् ।) भक्षि-तव्यम् । भक्षणीयम् । यथा । ‘प्रतिपदि कुष्माण्डंन भक्ष्यम् । दशम्यां कलम्बी न भक्ष्या ।’ इतिस्मृतिसर्व्वस्वम् ॥
अपि च, हितोपदेशे ।“मासमेकं नरो याति द्वौ मासौ मृगशूकरौ ।अहिरेकदिनं याति अद्य भक्ष्यो धनुर्गुणः ॥
”(भक्ष्यद्रव्याणि तेषां गुणादिकञ्च यथा, --“वक्ष्याम्यतःपरं भक्ष्यान् रसवीर्य्यविपाकतः ।भक्ष्याः क्षीरकृतावल्या वृष्या हृद्याः सुगन्धिनः ॥
अदाहिनः पुष्टिकराः दीपनाः पित्तनाशनाः ॥
तेषां प्राणकरा हृद्या घृतपूराः कफावहाः ।वातपित्तहरा वृष्या गुरवो रक्तमांसलाः ॥
वृंहणा गौडिकाभक्ष्या गुरवोऽनिलनाशनाः ।अदाहिनः पित्तहराः शुक्रलाः कफवर्द्धनाः ॥
मधुमस्तकसंयावाः पूपा ह्येते विशेषतः ।गुरवो वृंहणाश्चैव मोदकास्तु सुदुर्ज्जराः ॥
रोचनो दीपनः स्वर्य्यः पित्तघ्नः पवनापहः ।गुरुर्भृ ष्टतमश्चैव सट्टकः प्राणवर्द्धनः ॥
हृद्यः सुगन्धिर्मधुरः स्निग्धः कफकरो गुरुः ।वातापहस्तृप्तिकरो बल्यो विष्यन्दनः स्मृतः ॥
वृंहणा वातपित्तघ्ना भक्ष्या वल्यास्तु सामिताः ।हृद्याः पथ्यतमास्तेषां लघवः फेनकादयः ॥
मुद्गादिवेशवाराणां पूर्णा विष्टम्भिनो मताः ।वेसवारैः सपिशितैः सम्पूर्णा गुरुवृं हणाः ॥
पाललाः श्लेष्मजननाः शष्कुल्यः कफपित्तलाः ।वीर्य्योष्णाः पैष्टिका भक्ष्याः कफपित्त प्रकोपणाः ॥
विदाहिनो नातिवला गुरवश्च विशेषतः ।वैदला लघवो भक्ष्याः कषायासृष्टमारुताः ॥
विष्टम्भिनः पित्तसमाः श्लेष्मध्ना भिन्नवर्च्चसः ।बल्या वृष्यास्तु गुरवो विज्ञेया माषसाधिताः ॥
कूर्च्चिका विकृता भक्ष्या गुरवो नातिपित्तलाः ।विरूढककृता भक्ष्या गुरवोऽनिलपित्तलाः ॥
विदाहोत्क्लेशजनना रूक्षा दृष्टिप्रदूषणाः ।हृद्याः सुगन्धिनो वृष्या लघवो धृतपाचिताः ॥
वातपित्तहरावल्या वर्णदृष्टिप्रसादनाः ।विदाहिनस्तैलकृता गुरवः कटुपाकिनः ॥
उष्णा मारुतदृष्टिघ्नाः पित्तलास्त्वक्प्रदूषणाः ।फलमांसेक्षुविकृतितिलमाषोपसंस्कृताः ॥
भक्ष्या बल्यास्तु गुरवो वृं हणा हृदयप्रियाः ।कपालाङ्गारपक्वास्तु लघवो वातकोपनाः ॥
सुपक्वास्तनवश्चापि भूयिष्ठं लघवो मताः ।सकिलाटादयो भक्ष्या गुरवः कफवर्द्धनाः ॥
”“आप्तान्वितमसंकीर्णं शुचिकार्य्यं महानसम् ॥
तत्राप्तैर्गुणसम्पन्नमन्नं भक्ष्यं सुसंस्कृतम् ।शुचौ देशे सुसंगुप्तं समुपस्थापयेद्भिषक् ॥
”“घृतं कार्ष्ण्यायसे देयं पेया देया तु राजते ॥
फलानि सर्व्वभक्ष्यांश्च प्रदद्याद्वैदलेषु च ।परिशुष्कप्रदिग्धानि सौवर्णेषु प्रकल्पयेत् ॥
प्रद्रवाणि रसांश्चैव राजतेषूपहारयेत् ।कट्वराणि खडांश्चैव सर्व्वान् शैलेषु दापयेत् ॥
काचस्फटिकपात्रेषु शीतलेषु शुभेषु च ।दद्याद्वैदूर्य्यपात्रेषु रागषाडवसट्टकान् ॥
पुरस्ताद्विमले पात्रे मुविस्तीर्णे मनोरमे ।सूदः सूपौदनं दद्यात् प्रदेहांश्च सुसंस्कृतान् ॥
फलानि सर्व्वभक्ष्यांश्च परिशुष्कानि यानि च ।तानि दक्षिणपार्श्बे तु भुञ्जानस्योपकल्पयेत् ॥
प्रद्रवाणि रसांश्चैव पानीयं पानकं पयः ।खडान् यूषांश्च पेयांश्च सव्ये पार्श्वे प्रदापयेत् ॥
सर्व्वान् गुडविकारांश्च रागषाडवसट्टकान् ।पुरस्तात् स्थापयेत् प्राज्ञो द्वयोरपि च मध्यतः ॥
एवं विज्ञाय मतिमान् भोजनस्योपकल्पनाम् ।”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्यायः ॥
)