भक्तिरस (bhaktirasa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Monier Williams Cologne

English

 भक्ति—रस m.
  a sense of devotion,  feeling of loving faith,  Kathās.
 

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 भक्तिरसः,  पुं,
   भक्तिरेव रसः । यथा,  --“विभावैरनुभावैश्च सात्विकैर्व्यभिचारिभिः ।स्वाद्यत्वं हृदि भक्तानामानीता श्रवणादिभिः ।एषा कृष्णरतिः स्थायीभावा भक्तिरसो भवेत् ॥
”इति भक्तिरसामृतसिन्धुः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 भक्तिरस पु०
  भक्तिः ईश्वरविषया रतिरेव रसः । तत्स्थायि-भावके रसभेदे “विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः ।स्वाद्यत्वं हृदि भक्तानामानीता श्रवणादिभिः । एषःकृष्णरतिस्थायिभावो भक्तिरसो भवेत्” इति भक्ति-रसामृतसिन्धुः । मुक्ताफले तद्वीकायाञ्च भक्तेरसत्वम्व्यवस्थापितं यथा “भक्तिरसस्यैव हास्यशृङ्गारकरुणरौद्रभयानकवीभत्सशान्ताद्भुतवीररूपेणानुभवात् व्या-सादिभिः वर्णितस्य विष्णोर्विष्णु भक्तानां वा चरित्रस्यनवरसात्मकस्य श्रवणादिना जनितश्चमत्कारो हि भक्ति-रसः” मुक्ता० । “भक्तिर्विहिताऽविहिता च सैव परांप्रकर्षरेखामापन्नारसः । यदाहुः । “भावा एवातिसम्पन्नाःप्रयान्ति रसताममी” इति । भक्तिरसानुभावाच्च भक्तः यथातृप्त्यनुभवात् तृप्त इत्युच्यते सचानुभवो नवधा हास्यादिभङ्गिभेदेन हास्यादय एव हि भगवति प्रयुज्यमानाः“तस्मात् केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेदिति” भक्ति-लक्षणाक्रान्तत्वात् भक्तिरसपदवीमासादयन्तीति भावः ।हास्यादिलक्षण तु र्वक्ष्यते । ते चामी नवापि सुखः खमोहात्मकत्रैगुण्यव्यतिकरोद्भवाः तथा हि । प्रथमे "योरजोमूलाः,  मध्यास्तु तमोमूलाः,  चरमे सत्त्वमूलः ।रतिहासादयो हि रजःप्रभृतीनां विकारा रत्युक्त-मेकादशस्य पञ्चविंशाध्याये । तत्रापि प्रथमे त्रिषु-क्रमात् सत्त्वसंमिश्रं तमःमंमिश्रं सत्त्वतमःसंमिश्रंच रजोमूलम् । मध्येषु रजोमिश्रं सत्त्वमिश्रं रजःसत्त्वमिश्रञ्च तमः । चरमेषु तमोमिश्रं रजोमिश्रं रज-स्तमोमिश्रं च सत्त्वम् हेयाभिधानक्रमेण चैष क्रमः” ।आक्षेपपूर्वकं तस्या रसरूपत्वं तत्र व्यवस्थापितं यथा“तस्माद्विभावादिरससामग्रीविरहान्न भक्ते रसत्वम् अत-एवायमन्यैः “एवं भक्तावपि वाच्यमिति” वदद्भिः स्रत्या-दिष्टः । अत उत्तरं पठति । व्यासादिभिरिति । वर्णितस्यचरित्रस्य विष्णुभक्ताः गोप्यादयः श्रवणादिनेत्यादिशब्दा-द्दर्शर्नकीर्त्तनस्मरणाभिनयात् चमत्कारः सामाजिकानांहि यस्मादेवंसामग्रीको भक्तिरसस्तस्मादनपह्नवनीयइत्यर्थः । तत्रैषा सामग्री केनाप्युपायेन मनीनिवेशःस्थायी चरित्रश्रवणादय उद्दीपनविभावा विष्णु विष्णु-भक्ताश्चालम्बनम् अनुभावास्तु स्तम्भादयो वक्ष्यमाणायथायोग्यं धृत्यादिका व्यभिचारिणश्च । उपायस्तु रति-हासादिः । कविभिर्वर्णितस्येत्यनेन महाकविप्रबन्धसमर्प्य-माणेष्वेव रसव्यवहारो नान्यत्रेऽत्युक्तम् । एवमेवैतत्अनुकार्य्येषु हि जानकीरामभद्रादिषु रत्यादिमात्रंचमत्कारश्च यद्यपि शृङ्गारादौ क्वचिदस्ति । तथापि तस्यभयानकादावनुपलम्भान्न तत्र रसव्यवहारः । अतएव च“तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः” इत्यादीनि विशेषणानि । अभि-नयैरुपदर्श्यमानादपि सन्दर्मैः समर्प्यमाणो रसोऽतिस्वदतेअतएवोक्तं “कविवागभिनेयञ्च तदुपायो द्विधेष्यते ।वस्तुशक्तिमहिम्ना तु प्रथमोऽत्र विशिष्यते” इति । यत्त्वभिनवगुप्तहेमचन्द्रभ्याम् “एवं भक्तावपि बाच्यम्” इत्युक्तंतदसत् रसत्वस्य दर्शितत्वात् । सामग्रीसद्भावेऽपि पत्या-ख्यानमरोचकतामात्रशरणम् । न च संगच्छमानोप्ययमसर्वविषयत्वात् रसत्वात्च्यवतामिति चोद्यं तथासति सर्वरसोच्छेदापातात् । तथा हि शोत्रियजरन्मी-मांसकादयो हि नाट्यमण्डपान्तःप्रविष्टा अपि चमत्-काराभावात् कीशप्राया एव । एवं प्रशान्तब्रह्मचारि-प्रभृतयः शृङ्गाररसास्वादे बालानां गाढरागाणाञ्चशान्तरसचर्वणानभिज्ञत्वम् । अननुभूतशोकस्पर्शानां चकरुणरसास्वादावसरे पाषाणप्रख्यत्वम् तस्मात् सवासन-स्यैव रसचर्वणेति भक्तिरसदर्शनम्” ।

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.