| YouTube Channel

भक्तं (bhaktaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भक्तं,
क्ली,
 (भज्यते स्मेति भजसेवायां + कर्म्मणिक्तः ।) अन्नम् । इत्यमरः । २ । ९ । ४८ ॥
अथ भक्तस्य नामानि साधनं गुणाश्च ।“भक्तमन्नं तथान्धश्च क्वचित् कूरञ्च कीर्त्तितम् ।ओदनोऽस्त्री स्त्रियां भिस्सा दीदिविः पुंसिभाषितः ॥
”सुधौतांस्तण्डुलान् स्फीतांस्तोये पञ्चगुणे पचेत् ।तद्भक्तं प्रसृतञ्चोष्णं विशदं गुणवन्मतम् ॥
भक्तं वह्निकरं पथ्यं तर्पणं रोचनं लघु ।अधौतमसृतं शीतं गुर्व्वरुच्यं कफप्रदम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
हरये निवेदितान्नस्य नित्यं भक्षणे फलं यथा, “ये विप्रा हरये दत्त्वा नित्यमन्नञ्च भुञ्जते ।उच्छिष्टभोजनात्तेषां हरेर्दास्यं लभेन्नरः ॥
”हरये अदत्त्वा तद्भक्षणे दोषो यथा, --“न दत्त्वा हरये भक्त्या भुञ्जते चेद्भ्रमादपि ।पुरीषसदृशं वस्तु जलं मूत्रसमं भवेत् ॥
* ॥
शूद्रश्चेद्धरिभक्तश्च नैवेद्यभोजनोत्सुकः ।आमान्नं हरये दत्त्वा पाकं कृत्वा च खादति ॥
”अन्नदानफलं यथा, --“अन्नञ्च सर्व्वजीविभ्यः पुण्यार्थं दातुमर्हति ।दत्त्वा विशिष्टजीविभ्यो विशिष्टं फलमाप्नुयात् ॥
अतो दत्त्वा मानुषेभ्यो लभतेऽष्टगुणं फलम् ।ततो विशिष्टशूद्रेभ्यो दत्त्वा तद्द्विगुणं फलम् ॥
दत्त्वान्नं घैश्यजातिभ्यस्ततश्चाष्टगुणं फलम् ।दत्त्वान्नं क्षत्त्रियेभ्योऽपि वैश्यानां द्विगुणं भवेत् ॥
क्षत्त्रियाणां शतगुणं विप्रेभ्योऽन्नं प्रदाय च ।घिप्राणाञ्च शतगुण शास्त्रज्ञे ब्राह्मणे फलम् ॥
शास्त्रज्ञानां शतगुणं भक्ते विप्रे लभेद्ध्रुवम् ।स चान्नं हरये दत्त्वा भुङ्क्ते भक्त्या चसादरम् ॥
विष्णवे भक्तविप्राथ दत्त्वा दातुश्च यत् फलम् ।तत् फलं लभते नूनं भक्तब्राह्मणभोजने ॥
भक्त तुष्टे हरिस्तुष्टो हरौ तुष्टे च देवताः ।भवन्ति सिक्ताः शाखाश्च यथा मूलनिषे-चनात् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २१ अध्यायः ।तस्य एकादश्यां पापाश्रयत्वं भक्षणे दोषश्चयथा, --“एकादश्यामागतायां पावयन्त्यां जगत्त्रयम् ।स्थातव्यमन्नमाश्रित्य भवता पापपूरुष ! ॥
अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्तं भवन्तं पापपूरुषम् ।न हनिष्यति मन्मूर्त्तिरियमेकादशी तिथिः ॥
तस्मादन्नं न भोक्तव्यं कदाचिदपि सत्तमैः ।आत्मनो हितमिच्छद्भिः संप्राप्ते हरिवासरे ॥
संसारे यानि पापानि तान्येवैकादशीदिने ।अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति पुण्डरीकेक्षणाज्ञया ॥
कुर्व्वतां सर्व्वपापानि नरकान्निष्कृतिर्भवेत् ।न निष्कृतिर्भवेन्नणां भुञ्जतां हरिवासरे ॥
मर्त्या भक्तानि यावन्ति भुञ्जते हरिवासरे ।प्रतिभक्ते ब्रह्महत्याकोटिजं पातकं लभेत् ॥
सर्व्वपापाश्रयं भक्तं त्यक्तव्यं हरिवासरे ।मोहाद्ये भुञ्जते वापि ते ज्ञेयाः पापिनांवराः ॥
”इति पाद्मे क्रियायोगसारे २१ अध्यायः ॥
वर्जनीयान्नं यथा, --“नाद्यात् शूद्रस्य विप्रोऽन्नं मोहाद्बा यदि-वान्यतः ।स शूद्रयोनिं व्रजति यस्तु भुङ्क्ते ह्यनापदि ॥
षण्मासान् यो द्बिजो भुङ्क्ते शूद्रस्यान्नं विग-र्हितम् ।जीवन्नेव भवेत् शूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते ॥
ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः ।यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात् ॥
राजान्नं नर्त्तकान्नञ्च तक्षणोऽन्नञ्चक्रकारिणः ।गणान्नं गणिकान्नञ्च षण्डान्नञ्चैव वर्जयेत् ॥
चक्रोपजीविरजकतस्करध्वजिनां तथा ।गान्धर्व्वलोहकारान्नं सूतकान्नं विवर्जयेत् ॥
कुलालचित्रकर्म्मान्नं वार्द्धुषेः पतितस्य च ।पौनर्भवच्छात्रिकयोरभिशस्तस्य चैव हि ॥
सुवर्णकारशैलूषव्याधितस्यातुरस्य च ।चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दाण्डिकस्य च ॥
स्तेननास्तिकयोरन्नं देवतानिन्दकस्य च ।सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः ॥
भार्य्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे ।उत्सृष्टस्य कदर्य्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजनः ॥
अपङ्क्त्यन्नञ्च संघान्नं शस्त्राजीवस्य चैव हि ।क्लीवस्यान्त्यासिनश्चान्नं मत्तोन्मत्तस्य चैव हि ॥
भीतस्य रुदितस्यान्नं अवक्रुष्टं परिक्षतम् ।ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धान्नं सूतकस्य च ॥
वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं श्वशुरस्य च ।अप्रजानान्तु नारीणां कृतघ्नस्य तथैव हि ॥
कन्दुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रायणस्तथा ।शौण्डान्नं नालिकान्नञ्च भिषजामन्नमेव च ।विद्धप्रजननस्यान्नं परिवित्त्यन्नमेव च ॥
पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतेः ।अवज्ञातञ्चावधूतं सरोषं विस्मयान्वितम् ।गुरावपि न भोक्तव्यमन्नं सत्कारवर्जितम् ॥
दुग्कुतं हि मनुष्यस्य सर्व्वमन्नेष्वनुष्ठितम् ।यो यस्यान्नेन जीवेत स तस्याश्नाति किल्विषम् ॥
”“आभीरः कुलमित्रञ्च गोपालो दासनापितौ ।एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥
कुशीलवः कुम्भकारः क्षेत्रकर्म्मक एव च ।एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दत्त्वा स्वल्पं पणं बुधैः ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १६ अध्यायः ॥
तस्य मुख्यत्वं पारिभाषिकत्वञ्च यथा, --“तण्डुलोऽम्ब्वग्निसंयोगाल्लवणयोगेन पिष्टकम् ।फलं त्रितयसंयोगादन्नं भवति तत्क्षणात् ॥
”इति रामार्च्चनचन्द्रिकाधृतवचनमिति केचित् ॥
(धनम् । यथा, मनौ । ११ । ७ ।“यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्य्याप्तं भृत्यवृत्तये ।अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥
”“भक्तं धनम् ।” इति तद्भाष्ये मेधातिथिः ।)