| YouTube Channel

ब्रह्माण्डं (brahmANDaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ब्रह्माण्डं,
क्ली,
 (ब्रह्मणो जगत्स्रष्टुरण्डम् । चतुर्द्दश-भुवनगोलकः । यद्वा, ब्रह्मणा विश्वसृजा कृत-मण्डम् ।) भुवनकोषः । विश्वगोलकः । यथा, --“ब्रह्माण्डरचनाख्यानं श्रूयतां सावधानतः ।ब्रह्माण्डरचनार्थञ्च भक्ता जानन्ति यत्नतः ॥
मुनयश्च सुराः सन्तः किञ्चिज्जानन्ति दुःखतः ।जानामि विश्वसर्व्वार्थं ब्रह्मानन्तो महेश्वरः ॥
धर्म्मः सनत्कुमारश्च नरनारायणावृषी ।कपिलश्च गणेशश्च दुर्गा लक्ष्मीः सरस्वती ॥
वेदाश्च वेदमाता च सर्व्वज्ञा राधिका स्वयम् ।एते जानन्ति विश्वार्थं नान्यो जानाति कश्चन ॥
वैषम्यार्थञ्च सुधियः सर्व्वे विज्ञातुमक्षमाः ।नित्याकाशो यथात्मा च तथा नित्या दिशोदश ॥
यथा नित्या च प्रकृतिस्तथैव विश्वगोलकः ।गोलोकश्च यथा नित्यस्तथा वैकुण्ठ एव च ॥
एकदा मयि गोलोके रासे नृत्यं प्रकुर्व्वति ।आविर्भूता च वामाङ्गाद् बाला षोडश-वार्षिकी ॥
श्वेतचम्पकवर्णाभा शरच्चन्द्रसमप्रभा ।अतीवसुन्दरी रम्या रमणीनां परात्परा ॥
ईषद्धास्या प्रसन्नास्या कोमलाङ्गी मनोहरा ।वह्रिशुद्धांशुकाधाना रत्नाभरणभूषिता ॥
यथा जलदपङ्क्तिश्च बलाकाभिर्विभूषिता ।सिन्दूरबिन्दुना चारुचन्द्रचन्दनबिन्दुभिः ॥
कस्तूरीबिन्दुभिः सार्द्धं सीमन्ताधःस्थलोज्ज्वला ।अमूल्यरत्ननिर्म्माणसुस्निग्धकिरणोज्ज्वला ॥
रत्नकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलसमुज्ज्वला ।कुङ्कुमालक्तकस्तूरीचारुचन्दनपत्रकैः ॥
विचित्रैश्च सुचित्रैश्च सुकपोलस्थलोज्ज्वला ।खगेन्द्रचञ्चुविजितनासा चार्व्वी सुशोभिता ॥
गजेन्द्रगण्डनिर्मुक्तमुक्ताभूषणभूषिता ।सूक्र्या विमुक्तमुक्ताभदन्तपङ्क्तिमनोहरा ॥
वलिता ललितातीव पक्त्रविम्बाधरा वरा ।शश्वत्पूर्णेन्दुनिन्दास्या पद्मनिन्दितलोचना ॥
कृष्णसारनिभोद्भिन्नसुचारुकज्जलोज्ज्वला ।अमूल्यरत्ननिर्म्माणकेयूरकङ्कणोज्ज्वला ॥
मणीन्द्रराजराजीभिः शङ्खयुग्मकरोज्ज्वला ।रत्नाङ्गुरीयकैरेभिरमृताङ्गुलिभूषिता ॥
रत्नेन्द्रराजराजेन क्वणन्मञ्जीररञ्जिता ।रत्नपायकराजीभिः पादाङ्गुलिविराजिता ।सुन्दरालक्तरागेण चरणाधःस्थलोज्ज्वला ॥
गजेन्द्रगामिनी रामा कामिनी वामलोचना ।मां ददर्श कटाक्षेण रमणी रमणोत्सुका ॥
रासे संभूय रामा सा दधाव पुरतो मम ।तेन राधा समाख्याता पुराविद्भिः प्रपूजिता ॥
प्रकृष्टप्रकृतिश्चास्यास्तेन प्रकृतिरीश्वरी ।शक्ता स्यात् सर्व्वकार्य्येषु तेन शक्तिः प्रकी-र्त्तिता ॥
सर्व्वाधारा सर्व्वरूपा मङ्गलार्च्चा च सर्व्वतः ।सर्व्वमङ्गलदक्षा सा तेन स्यात् सर्व्वमङ्गला ॥
वैकुण्ठे सा महालक्ष्मीर्मूर्त्तिभेदे सरस्वती ।प्रसूय वेदान् विदिता वेदमाता च सा सदा ॥
सावित्री सा च गायत्त्री धात्री त्रिजगतामपि ।पुरा संहृत्य दुर्गञ्च सा दुर्गा च प्रकीर्त्तिता ॥
तेजःसु सर्व्वदेवानामाविर्भूता पुरा सती ।तेनाद्यप्रकृतिर्ज्ञेया सर्व्वासुरविमर्द्दिनी ॥
सर्व्वानन्दा च सानन्दा दुःखदारिद्र्यनाशिनी ।शत्रूणां भयदात्री च भक्तानां भयहारिणी ॥
दक्षकन्या सती सा च शैलजा तेन पार्व्वती ।सर्व्वाधारस्वरूपा सा कलया सा वसुन्धरा ॥
कलया तुलसी गङ्गा कलया सर्व्वयोषितः ।सृष्टिं करोमि च यया तया शक्त्या पुनःपुनः ॥
दृष्ट्वातां रासमध्यस्थां मम क्रीडा तया सह ।बभूव सुचिरं तात ! यावद्वै ब्रह्मणः शतम् ॥
अत्यद्भुतं कौतुकञ्च महाशृङ्गारमीप्सितम् ।तयोर्द्वयोर्घर्म्मराशिः सुस्राव रासमण्डले ॥
तस्मान्मनोहरं जज्ञे नाम्ना कामसरोवरम् ।पपात घर्म्मधाराधो वेगेन विश्वगोलके ॥
बभूव जलपूर्णञ्च ब्रह्माण्डानाञ्च गोलकम् ।जलपूर्णं पुरा सर्व्वं सृष्टिशून्यं व्रजेश्वर ! ॥
शृङ्गारान्ते च तस्याञ्च वीर्य्याधानं मया कृतम् ।दधार गर्भं सा राधा यावद्बै ब्रह्मणः शतम् ॥
सुसाव सा तदन्ते च डिम्बं तत् परमाद्भुतम् ।चुकोप देवी तं दृष्ट्वा रुरोद विषसाद सा ॥
पादेन प्रेरयामास तमधो विश्वगोलके ।स पपात जले तात ! सर्व्वाधारो महान् विराट् ॥
दृष्ट्वापत्यं जलस्थञ्च मया शप्ता च सा पुरा ।अनपत्या च सा राधा मत्शापेन पुरा विभो ! ॥
तेन प्रसूता क्रमतो दुर्गा लक्ष्मीः सरस्वती ।चतस्रः परिपूर्णा सा प्रसूताश्च सुनिश्चितम् ॥
देव्योऽन्याश्चापि कामिन्यो न प्रसूता व्रजेश्वर ! ।कलया प्रभवो यासां कलांशांशेन वा व्रज ॥
जज्ञे महान् विराट् तेन डिम्बेन कलयाश्रयः ।अमृताङ्गुष्ठपीयूषं मया दत्तं पपौ च सः ॥
जले स्थावररूपश्च स शेते निजकर्म्मणः ।उपाधानं जलं तल्पं तस्य योगबलेन च ।तस्य लोम्नाञ्च कूपानि जलपूर्णानि सन्ततम् ।प्रत्येकं क्रमतस्तेषु शेते क्षुद्रविराट् पुनः ॥
सहस्रपत्त्रं कमलं जज्ञे क्षुद्रस्य नाभितः ।तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा तेनायं कमलोद्भवः ॥
तत्राविर्भूय स विधिश्चिन्ताग्रस्तो बभूव च ।कस्माद्देहः क्व माता मे पिता वा क्व चबान्धवः ॥
दिव्यं त्रिलक्षवर्षञ्च बभ्राम कमलान्तरे ।ततो दण्डे पञ्चलक्षं सस्मार तपसा च माम् ॥
तदा मया दत्तमन्त्रं जजाप कमलान्तरे ।दिव्यं सप्तवर्षलक्षं नियतं संयतः शुचिः ॥
तदा मत्तो वरं लब्धा स्रष्टा सृष्टिञ्चकार सः ।मायया प्रतिब्रह्माण्डे ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः ॥
दिक्पाला द्वादशादित्या रुद्राश्चैकादशापि वा ।नव ग्रहाष्टौ वसवो देवाः कोटित्रयस्तथा ॥
ब्राह्मणक्षत्त्रविट्शूद्रा यक्षगन्धर्व्वकिन्नराः ।भूतादयो राक्षसाश्चाप्येवं सर्व्वं चराचरम् ॥
विश्वे विश्वे विनिर्म्माणं स्वर्गाः सप्त क्रमेण वै ।सप्तसागरसंयुक्ता सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥
काञ्चनीभूमिसंयुक्ता तमोयुक्तस्थलं ततः ।पातालाश्च तथा सप्त ब्रह्माण्डमेभिरेव च ॥
विश्बे विश्वे चन्द्रसूर्य्यौ पुण्यक्षेत्रञ्च भारतम् ।तीर्थान्येतानि सर्व्वत्र गङ्गादीनि व्रजेश्वर ! ॥
यावन्ति लोमकूपानि महाविष्णोः क्रमेण च ।विश्वान्येव हि तावन्ति ह्यसंख्यानि पितर्ध्रुवम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ८४ । ५२-१०१ ॥
अपि च ।“देवीगुणत्रयाविष्टमण्डञ्च कोटिविस्तरम् ।ब्रह्मादिस्तम्बपर्य्यन्तमुत्पन्नं सचराचरम् ॥
अण्डे हिरण्यगर्भस्य यदूर्द्ध्वं गर्भसंश्रितम् ।तत्रोत्पन्नमिदं व्योमरूपाणि र्द्यौर्मही भवेत् ॥
अधोर्द्ध्वं काञ्चनमयश्चतुरस्रोच्छ्रितो महान् ।उत्पन्नः स चतुःशृङ्गो मेरुर्दैवतसंश्रयः ॥
पृथिवी पद्मदिक् क्षेत्रं मेरुस्तस्य तु कर्णिका ।युगाक्षकोटिविस्तीर्णं तत्र कृत्वा रथं रविः ।देवीवशवृतो देवैर्याति तस्य प्रदक्षिणम् ॥
”इति देवीपुराणम् ॥
अथ ब्रह्माण्डगोलमाह ।“भूभूधरत्रिदशदानवमानवाद्याये याश्च धिष्ण्यगगनेचरचक्रकक्षाः ।लोकव्यवस्थितिरुपर्य्युपरिप्रदिष्टाब्रह्माण्डभाण्डजठरे तदिदं समस्तम् ॥
”अथान्योदितं ब्रह्माण्डमानं पूर्व्वोक्तमपि प्रस-ङ्गादनुवदतिस्म ।कोटिघ्नैर्नखनन्दषट्कनखभूभूभृद्भुजङ्गेन्दुभि-र्ज्योतिःशास्त्रविदो वदन्ति नभसः कक्षामिमांयोजनैः ।तद्ब्रह्माण्डकटाहसम्पुटतटे केचिज्जगुर्वेष्टनंकेचित् प्रोचुरदृश्यदृश्यकगिरिं पौराणिकाःसूरयः ॥
करतलकलितामलकवदमलंसकलं विदन्ति ये गोलम् ।दिनकरकरनिकरनिहततमसोनभसः परिधिरुदितस्तैः ॥
ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नो वाकल्पे ग्रहः क्रामति योजनानि ।यावन्ति पूर्व्वैरिह तत्प्रमाणंप्रोक्तं खकक्षाख्यमिदं मतं नः ॥
”इति सिद्धान्तशिरोमणौ गोलाध्याये भुवनकोषः ॥
महादानविशेषः । यथा, --मत्स्य उवाच ।“अथातः संप्रवक्ष्यामि ब्रह्माण्डविधिमुत्तमम् ।यच्छ्रेष्ठं सर्व्वदानानां महापातकनाशनम् ॥
पुण्यं दिनमथासाद्य तुलापुरुषदानवत् ।ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् ॥
लोकेशावाहनं तद्बदधिवासनकं यथा ।कुर्य्याद्विंशपलादूर्द्ध्वमासहस्राच्च शक्तितः ॥
कलसद्बयसंयुक्तं ब्रह्माण्डं काञ्चनं बुधः ।दिग्गजाष्टकसंयुक्तं षड्वेदाङ्गसमन्वितम् ॥
लोकपालाष्टकोपेतं मध्यस्थितचतुर्म्मुखम् ।शिवाच्यतार्कशिखरमुमालक्ष्मीसमन्वितम् ॥
वस्वादित्यमरुद्गर्भं महारत्नसमन्वितम् ।वितस्तेरङ्गुलशतं यावदायामविस्तरम् ॥
कौशेयवस्त्रसम्बीतं तिलद्रोणोपरि न्यसेत् ।तथाष्टादश धान्यानि समन्तात् परिकल्प-येत् ॥
पूर्व्वेणानन्तशयनं प्रद्युम्नं पूर्व्वदक्षिणे ।प्रकृतिं दक्षिणे देशे सङ्कर्षणमतः परम् ॥
पश्चिमे चतुरो वेदाननिरुद्धमतः परम् ।अग्निमुत्तरतो हैमं वासुदेवमतःपरम् ॥
समन्ताद्गुडपीठस्थानर्च्चयेत् काञ्चनान् बुधः ।स्थापयेद्बस्त्रसंयुक्तान् पूर्णकुम्भान् दशैव तु ॥
दशैव घेनवो देयाः सहेमाम्बरदोहनाः ।पादुकोपानहच्छत्रचामरासनदर्पणैः ॥
भक्ष्यभोज्यान्नदीपेक्षुफलमाल्यानुलेपनैः ।होमाधिवासनान्ते तु स्थापितो वेदपुङ्गवैः ।इममुच्चारयेन्मन्त्रं त्रिः कृत्वाथ प्रदक्षिणम् ॥
नमोऽस्तु विश्वेश्वर ! विश्वधामजगत्सवित्रे भगवन्नमस्ते ।सप्तर्षिलोकामरभूतलेश !गर्भेण सार्द्धं वितरामि रक्षाम् ॥
ये दुःखितास्ते सुखिनो भवन्तुप्रयान्तु पापानि चराचराणाम् ।त्वद्दानशस्त्राहतपातकानांब्रह्माण्डदोषाः प्रलयं व्रजन्तु ॥
एवं प्रणम्यामरविश्वगर्भंदद्याद्द्विजेभ्यो दशघा विभज्य ।भागद्वयं तत्र गुरोः प्रकल्प्यसमं भजेच्छेषमतः क्रमेण ॥
स्वल्पे तु होमे गुरुरेक एवकुर्य्यादथैकाग्निविधानयुक्त्या ।स एव संपूज्यतमोऽल्पवित्तै-र्यथोक्तवस्त्राभरणादिकेन ॥
इत्थं य एतदखिलं पुरुषोऽत्र कुर्य्याद्ब्रह्माण्डदानमघिगम्य महद्विमानम् ।निर्द्धूतकल्मषविशुद्धतनुर्मुरारे-रानन्दकृत्पदमुपैति सहाप्सरोभिः ॥
सन्तारयेत् पितृपितामहपुत्त्रपौत्त्रान्बन्धुप्रियातिथिकलत्रशताधिकः सः ।ब्रह्माण्डदानशकलीकृतपापकौघ-मानन्दयेच्च जननीकुलमप्यशेषम् ॥
इति पठति शृणोति वा य एतत्सुरभवनेषु गृहेषु धार्म्मिकाणाम् ।मतिमपि च ददाति मोदतेऽसा-वमरपतेर्भवने सहाप्सरोभिः ॥
”इति मत्स्यपुराणे महादानानुकीर्त्तने ब्रह्माण्ड-दानको नाम २५० अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“इदानीं कार्त्तिकी चेयं वर्त्ततेऽद्य नराधिप ! ।ब्रह्माण्डं सर्व्वसम्पन्नं भूतरत्नौषधीयुतम् ॥
देवदानवयक्षैश्च युक्तमेतत् सदा विभो ! ।एतद्धेममयं कृत्वा सर्व्वबीजरसान्वितम् ॥
सरत्नं पुरुषं कृत्वा कार्त्तिक्यां द्बादशीदिने ।अथवा पञ्चदश्यां वै कार्त्तिक्याञ्चैव नान्यतः ॥
पुरोहिताय गुरवे दापयेद्भक्तिमान्नरः ।ब्रह्माण्डोदरवर्त्तीनि यानि भूतानि पार्थिव ! ।तानि दत्तानि तेन स्युः समासात् कथितं तव ॥
यो यज्ञैर्यजते राजन् ! सहस्रवरदक्षिणैः ।सैकोद्देशो यजेत्तस्य ब्रह्माण्डस्य विशेषतः ॥
यः पुनः सकलञ्चेदं ब्रह्माण्डं दातुमिच्छति ।तेन यष्टं कृतं दत्तं पठितं कीर्त्तितं भवेत् ॥
”वराह उवाच ।“एतत् कृत्वा ततो राजा हेमकुम्भे प्रकल्पनम् ।ब्रह्माण्डमृषये प्रादात् सपिधानञ्च तत्क्षणात् ॥
सर्व्वकामैः सुसम्बीतो ययौ स्वर्गं नराधिपः ॥
”इति वराहपुराणम् ॥