| YouTube Channel

ब्रह्मवैवर्त (brahmavaivarta)

 
Capeller Eng
English
ब्रह्मवैवर्त
n.
 T. of a Purāṇa.
Monier Williams Cologne
English
ब्रह्म—वैवर्त or ब्रह्म—वैवर्°तक,
n.
 ‘metamorphoses of Brahmā’ (who is identified with Kṛṣṇa),
N.
 of a Purāṇa (one of the most modern of the 18, containing prayers and invocations addressed to Kṛṣṇa with narratives about his loves for the Gopīs and Rādhā
&c.
 ),
VP.
Pañcar.
 (IW. 514
&c.
 )
Apte Hindi
Hindi
ब्रह्मवैवर्तम्
नपुं*
 ब्रह्मन्-वैवर्तम् -
अठारह पुराणों मे से एक
Shabdartha Kaustubha
Kannada
ब्रह्मवैवर्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಪುರಾಣ/ಅ೮೦೦೦ಗ್ರಂಥವುಳ್ಳ ಒಂದು ಮಹಾಪುರಾಣ
व्युत्पत्तिः - > विवृतिरेव वैवर्तम्। ब्रह्मणो वैवर्तं विवृतिः यत्र।
विस्तारः - > ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪವು ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಈ ಹೆಸರು. "विवृतं ब्रह्म कार्त्स्न्येन कृष्णेन यत्र शौनक। ब्रह्मवैवर्तक तेन प्रवदन्ति पुराविदः"
L R Vaidya
English
brahman-vEvarta {% n. %} name of one of the eighteen Purāṇas.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ब्रह्मवैवर्त्तं,
क्ली,
 (विवृतिरेव वैवर्त्तम् । स्वार्थेअण् । ब्रह्मणो वैवर्त्तं विशेषेण विवृतिर्यत्र ।)यथा च ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे । १ । ५८ ।“विवृतं ब्रह्म कार्त् सेन कृष्णेण यत्र शौनक ! ।ब्रह्मवैवर्त्तकं तेन प्रवदन्ति पुराविदः ॥
”)अष्टादशमहापुराणान्तर्गतदशमपुराणम् । यथा, “अष्टादशसहस्रञ्च ब्रह्मवैवर्त्तमीप्सितम् ।सर्व्वेषाञ्च पुराणानां सारमेव विदुर्बुधाः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १३२ अः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ब्रह्मवैवर्त्त
न०
 अष्टादशसहापुराणमध्ये अष्टादशसहस्रसंख्यके१ महापुराणभेदे तत्प्रतिवाद्यविषयादिकं वृहन्नारदीये४ पादे १०१ अ० उक्तं यथा“ब्रह्मा उवाच । शृणु वत्स! प्रवक्ष्यामि पुराणंदशमं तव । ब्रह्मवैवर्त्तकं नाम वेदमार्गानुदर्शकम् ।सावर्णिर्यत्र भगवान् साक्षाद्देवर्षयेऽर्थितः । नारदायपुराणार्थं प्राह सर्वमलौकिकम् । धर्मार्थकाममोक्षाणांसारः प्रीतिर्हरौ हरे । तयोरभेदसिद्ध्यर्थं ब्रह्मवैवर्त्त-मुत्तमम् । रथन्तरस्य कल्पस्य वृत्तान्तं यन्मयोदितम् ।शतकोटिपुराणं तत् संक्षिप्य प्राह वेदवित् । व्यासश्चतुर्द्धासंव्यस्य ब्रह्मवैवर्त्तसज्ञितम् । अष्टादशसहस्रन्तत् पुराणंपरिकोर्त्तितम् । ब्रह्म १ प्रकृति २ विघ्नेश ३ कृष्णखण्ड ४ समा-चितम् । तत्र सुतर्षिसंवादः पुराणोपक्तमो मतः” । तत्रप्रथमे ब्रह्मखण्डे । “सृष्टिप्रकरणं त्वाद्यं ततो नारद-बेधसो । विवादः सुमहान् यत्र द्वयोरासीत् पराभवः ।शिवलोकगतिः पश्चाज्ज्ञानसाभः शिवान्मुनेः । शिव-वाक्येन तत् पश्चात् मरीचेर्नारदस्य । तु मननञ्चैवसावर्णिर्ज्ञानार्थं सिद्धसेविते । आश्रमे सुमहापुण्येत्रैलोक्याश्चर्य्यकार्तिणि । एतद्धि ब्रह्मखण्डं हि श्रुतं पाप-विनाशनम्” । द्वितीये प्रकृतिखण्डे “ततः सावर्णि-सवादा नारदस्य समीरितः । कृष्णमाहात्म्यसंयुक्तोनानाख्यानकथोत्तरः । प्रकृतरशभूतानां कलानाञ्चा पिवर्णितम् । माहात्म्यं, पूजनाद्यञ्च विस्तरेण यथास्थि-तम् । एतत् प्रकृतिखण्डं हि श्रुतं भूतिविधायकम् ।तृतीये गणेशखण्डे । “गणेशजन्मसंप्रश्नः सपुण्यक-महाव्रतम् । पार्वत्याः कार्त्तिकेयेन सह विघ्नेशसम्भवः ।चरितं कार्त्तवीर्य्यस्य जामदग्नस्य चाद्भुतम् । विवादःसुमहान् पश्चाज्जामदग्न्यगणेशयोः । एतद्विघ्नेशखण्डंहि सर्वविघ्नविनाशनम्” चतुर्थे श्रीकृष्णजन्मखण्डे“श्रीकृष्णजन्मसम्प्रश्नो जन्माख्यानं ततोऽद्भुतम् । गोकुलेगमनं पश्चात् पूतनादिबधोऽद्भुतः । बाल्यकौमारजालीला विविधास्तत्र वर्णिताः । रासक्रीडा च गोपीभिःशारदी समुदाहृता । रहस्ये राधया क्रीडा वर्णिताबहुविस्तरा । सहाक्रूरेण तत्पश्चान्मथुरागमनं हरेः ।कसादीनां बधे वृत्ते सदस्यद्विजसंस्कृतिः । काश्यसान्दीपनेः पश्चाव्विद्योपादानमद्भुतम् । यवनस्य बधःपश्चाद्द्वारकागमनं हरेः । नरकादिबधस्तत्र कृष्णेनविहितोऽद्भुतः । कृष्णखण्डमिदं विप्र! नृणां संसार-श्चण्डनम्” तत्फलश्रुतिः “पठितञ्च श्रुतं ध्यातं पूजितंचाभिवर्णितम् । इत्येतद्व्रह्मवैवर्त्तं पुराणं चात्य-लौकिकम् । व्यासोक्तं चादिसम्भूतं पठन् शृण्वन्विमुच्यते । विज्ञानज्ञानशमनात् घोरात् संसारसागरात् । लिस्वित्वेदञ्च यो दद्यान्माघ्यां धेनुसमा-चितम् । व्रह्मलोकमवाप्नोति स मुक्तोऽज्ञानबन्धनात् ।यश्चानुक्रमणीं वापि पठेद् वा शृणुयादपि । सोऽपिकृष्णप्रसादेन लभते वाञ्छितं फलम्” । विवर्त्त उपादानविषमसत्ताकं कार्य्यं स्वार्थे अण् ६ त० । २ व्रह्मणोऽतुल्य-सत्ताके कार्य्ये च ।
Capeller
German
ब्रह्मवैवर्त u.
°क
n.
 T. eines Purāṇa.