| YouTube Channel

ब्रह्मरात्रिः (brahmarAtriH)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 याज्ञवल्क्यः, ब्रह्मरात्रिः, योगेशः, योगीश्वरः
noun
हिन्दूधर्मशास्त्र-प्रयोजक-मुनिविशेषः- यज्ञवल्कस्य पुत्रः सः सूर्यात् शुक्लयजुर्वेदं प्राप्तवान्।
"दैवात् केनापि हेतुना क्रुद्धो गुरुः वैशम्पायनः शिष्यं याज्ञवल्क्यम् अधीतवेदपरित्यागार्थम् आदिष्टवान्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ब्रह्मरात्रिः,
पुं,
 (याज्ञवल्क्यमुनिः । इति हेमचन्द्रः ॥
ब्रह्मज्ञानं राति ददाति यः । ब्रह्मशब्दात्राधातोर्नाम्नीति त्रिप्रत्ययनिष्पन्नोऽयम् । इतितट्टीका ॥
ब्रह्मणो निशायां स्त्री । सा दैव-सहस्रयुगेन भवति । इति पुराणम् ॥
(मनुष्य-कालपरिमाणतो ब्रह्मणो रात्रिपरिमाणमुच्यते ।नेत्रपरिस्पन्दनकालो निमेषः । अष्टादशनिमे-षास्तु काष्ठा । त्रिंशत् काष्ठास्तु कला । त्रिंशत्कलास्तु क्षणः । क्षणास्तु द्वादश मिलित्वा एकोमुहूर्त्तः ।“तास्तु त्रिंशत्क्षणस्ते तु मुहूर्त्तो द्वादशा-स्त्रियाम् ॥
”इत्यमरः । १ । ४ । ११ ॥
मनुमते तु त्रिंशत्कला मिलित्वा एको मुहूर्त्तःस्यात् यदुक्तं तत्रैव । १ । ६४ ।“त्रिंशत्कला मुहूर्त्तः स्यादहोरात्रन्तु तावतः ॥
”ते त्रिंशन्मुहूर्त्ता एकोऽहोरात्रः । अहो-रात्रास्तु पञ्चदशसंख्यका एकः पक्षः । पक्ष स्तुशुक्लकृष्णभेदात् द्विविधः । ताभ्यामुभाभ्यांपक्षाभ्यां मासः स्यात् । मासस्तु पित्र्ये रात्र्य-हनी । कृष्णपक्षस्तु पितॄणामहः शुक्लपक्षस्तुशर्व्वरी । षड्भिर्मासैरयनं भवेत् । अयनन्तुदक्षिणोत्तरभेदात् द्बिविधम् । द्वाभ्यामयनाभ्यांवत्मरः स्यात् । वत्सरस्तु दैवे रात्र्यहनी ।उत्तरायणं देवानामहः दक्षिणायनन्तु रात्रिः ।मानुषाणां यत्कृतादियुगचतुष्टयं तद्दैवं युगंज्ञेयम् । एवं दैवयुगसहस्रेण ब्रह्मणोऽहःदैवयुगसहस्रेण च रात्रिर्भवति । तथा चमनौ । १ ७१ । श्लोकस्य टीकायां कुल्लूकभट्टः ।“विष्णुपुराणे मानुषचतुर्युगसहस्रेण ब्रह्माह-कीर्त्तनान्मानुषचतुर्युगेनैव दिव्ययुगानुगमनात् ।तथा च विष्णुपुराणम् ।“कृतं त्रेताद्वापरञ्च कलिश्चेति चतुर्युगम् ।प्रोच्यते तत्सहस्रन्तु ब्रह्मणो दिवसो मुने ! ॥
”तथा च मनुः । १ । ६८-७३ ।“ब्राह्मस्य तु क्षपाहस्य यत्प्रमाणं समासतः ।एकैकशो युगानान्तु क्रमशस्तन्निबोधत ॥
चत्वार्य्याहुः सहस्राणि वर्षाणान्तु कृतं युगम् ।तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥
इतरेषु ससन्ध्येषु ससन्ध्यांशेषु च त्रिषु ।एकापायेन वर्त्तन्ते सहस्राणि शतानि च ॥
यदेतत्परिसंख्यातमादावेव चतुर्युगम् ।एतद्द्वादशसाहस्रं देवानां युगमुच्यते ॥
दैविकानां युगानान्तु सहस्रं परिसंख्यया ।ब्राह्ममेकमहर्ज्ञेयं तावती रात्रिरेव च ॥
तद्वै युगसहस्रान्तं ब्राह्मं पुण्यमहर्विदुः ।रात्रिञ्च तावतीमेव तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥
”“यदेतदिति । एतस्य श्लोकस्यादौ यदेतन्मानुषंचतुर्युगं परिगणितं एतद्देवानां युगमुच्यते ।चतुर्युगशब्देन सन्ध्यासन्ध्यांशयोरप्राप्तिशङ्काया-माह एतद्द्वादशसाहस्रमिति स्वार्थेऽण् । चतु-र्युगैरेव द्वादशसहस्रसंख्यैर्दिव्यं युगमिति तुमेधातिथेर्भ्रमो नादर्त्तव्यः मनुनानन्तरं दिव्य-युगसहस्रेण ब्रह्माहस्याप्यभिधानात् ॥
” इतितट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥
)