| YouTube Channel

ब्रह्मपुत्त्रः (brahmaputtraH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ब्रह्मपुत्त्रः,
पुं,
 विषभेदः । इत्यमरः । १ । ८ । १० ॥
तस्य लक्षणं यथा, --“वर्णतः कपिलो यः स्यात्तथा भवति सारकः ।ब्रह्मपुत्त्रः स विज्ञेयो जायते मलयाचले ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(पर्य्यायोऽस्य यथा, “काकोली गरलः क्ष्वेडो वत्सनाभः प्रदीपनः ।शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्त्रो विषं स्याद्गरलो विषः ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
ब्रह्मणः पुत्त्रः । सत्यम् । धर्म्मः । मरीच्यादिः ॥
भनुः । यथा मार्कण्डेये । ९४ । ११ ।“मन्वन्तरे च दशमे ब्रह्मपुत्त्रस्य धीमतः ।सुखासीना निरुद्धाश्च त्रिःप्रकाराः सुराःस्मृताः ॥
”नारदः । वशिष्ठः ॥
) क्षेत्रभेदः । नदभेदः ।इति मेदिनी । रे, २८५ ॥
शेषस्य पर्य्यायः ।अमोघानन्दनः २ लौहित्यः ३ लोहितः ४ ।इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
अस्य नदस्योत्पत्ति-माहात्म्ये यथा, --सगर उवाच ।“अमोघायां कथं जज्ञे लौहित्यो ब्रह्मणः सुतः ।कथं शान्तनुभार्य्यायां रेतः स कमलासनः ॥
पारस्त्रैणेयपुत्त्रो वा कथं जज्ञे पितामहात् ।तत् सर्व्वं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व द्विजोत्तम ! ॥
और्व्व उवाच ।शृणु त्वं नृपशार्द्दूल ! कथयामि महत्तरम् ।आख्यानं ब्रह्मपुत्त्रस्य लौहित्यस्य महात्मनः ॥
हरिवर्षे महावर्षे शान्तनुर्नाम नामतः ।मुनिरासीन्महामागो ज्ञानवान् सुतपोधनः ॥
तस्य भार्य्या महाभागा अमोघाख्या महासती ।हिरण्यभर्गस्य मुनेस्तृणवृन्दाश्रमोद्भवा ॥
तया सार्द्धं स कैलासमर्य्यादापर्व्वतेऽवसत् ।लौहित्याख्यस्य सरसस्तीरे वै गन्धमादने ॥
एकदा स तपोनिष्ठो निजपुष्पादिगोचरे ।जगाम वनमध्यन्तु चिन्वन् बहुफलानि च ॥
तस्मिन्नवसरे ब्रह्मा सर्व्वलोकपितामहः ।तत्राजगाम यत्रास्ति अमोघा शान्तनोः प्रिया ॥
तां दृष्ट्वा देवगर्भाभां युवतीमतिसुन्दरीम् ।मोहितो मदनेनाशु तथाभूद्भूषितेन्द्रियः ॥
उदीरितेन्द्रियो भूत्वा जिघृक्षुस्तां महासतीम् ।अथाधावत्तदा ब्रह्मा सम्मुखो मदनार्द्दितः ॥
धावमानं विधातारं दृष्ट्वामोघा महासती ।मैवं मैवमिति प्रोक्ता पर्णशालां व्यलीयत ॥
इदञ्चोवाच धातारममोघा कुपिता तदा ।पर्णशालान्तरगता द्वारमावृत्य तत्क्षणात् ॥
अकार्य्यं न मया कार्य्यं मुनिपत्न्या विगर्हितम् ।बलात् प्रमथ्या चाहं तत्त्वया त्वाञ्च शपाम्यहम् ॥
अमोघया चैवमुक्ते विधातुश्च तदा नृप ! ।रेतश्चस्कन्द च तदैवाश्रमे शान्तनोर्मुनेः ॥
च्युते रेतसि धातापि हंसयानं समास्थितः ।लज्जयातिपरीतात्मा द्रुतं वै स्वाश्रमं ययौ ॥
* ॥
गते वेधसि शान्तनुर्निजमाश्रममागतः ।आगत्य दृष्ट्वा हंसानां पदक्षोभं तथा भुवि ॥
तेजश्च पतितं भूमौ विधातुर्ज्वलनोपमम् ।अमोघां परिपप्रच्छ पर्णशालान्तरस्थिताम् ॥
किमेतदत्र सुभगे ! प्रवृत्तं दृश्यते तु यत् ।पक्षिणाञ्च पदक्षोभस्तेजश्चेदञ्च कीदृशम् ॥
सा तस्य वचनं श्रुत्वा शान्तनुं मुनिसत्तमम् ।अमर्षितेव न्यगददाकुला विकलानना ॥
हंसयुक्तस्यन्दनेन कोऽप्यागत्य चतुर्मुखः ।कमण्डलुकरो भीरू रतिं मां समयाचत ॥
ततो मया भर्त्सितः स कुटजान्तरलीनया ।प्रच्याव्य तेजः स यातो मया शापभयार्द्दितः ॥
कुरु तत्र प्रतीकारं यदि शक्नोषि शान्तनो ! ।न हि मां धर्षणां सोढं कश्चित् शक्नोति जीव-भृत् ॥
स तस्या वचनं शुत्वा स्वयं ब्रह्मा समागतः ।इति निश्चित्य मनसा तत्र ध्यानपरोऽभवत् ॥
दिव्यज्ञानेन स ज्ञात्वा देवकार्य्यमुपस्थितम् ।तीर्थावतारणञ्चापि हिताय जगतां मुनिः ।ज्ञात्वोदर्कं चिन्तयित्वा स्वभार्य्यामिदमब्रवीत् ॥
इदं तेजो ब्रह्मणस्त्वं पिवामोघे ! ममाज्ञया ।हिताय सर्व्वजगतां देवकार्य्यार्थसिद्धये ॥
भवत्या निकटं ब्रह्मा स्वयमेव समागतः ।त्वामप्राप्य स महात्मा आवयोः स समर्प्य च ।गतो निजास्पदं तत्त्वं कर्त्तुमर्हसि मद्वचः ॥
तत् शुत्वा शान्तनोर्वाक्यममोघातीव लज्जिता ।शान्तयन्तीव तं प्राह पतिं नला महासती ॥
नान्यस्य तेजो धास्यामि न चेत्ते विमनस्कता ।अवश्यं यदि कर्त्तव्यं पीत्वा त्वं मयि चोत्सृज ॥
ततस्तस्या वचः श्रुत्वा युक्तं तथ्यञ्च शान्तनुः ।स्वयं पीत्वा च तत्तेजस्तस्या गर्भे व्यसेचयेत् ॥
संक्रामितैः शान्तनुना तेजोभिर्ब्रह्मणः सती ।गर्भं दधानामोघाख्या हिताय जगतां ततः ॥
तस्यां काले तु संप्राप्ते संजातो जलसञ्चयः ।तन्मध्ये तनयश्चापि नीलवासाः किरीटधृक् ॥
रन्नमालासमायुक्तो रक्तगौरश्च ब्रह्मवत् ।चतुर्भुजः पद्मविद्यावरशक्तिधरस्तथा ।शिशुमारशिरस्थश्च तुल्यकायो जलोत्करैः ॥
तं जातञ्च तथाभूतं शान्तनुर्लोकशान्तनुः ।चतुर्णां पर्व्वतानाञ्च मध्यदेशे न्यवेशयत् ॥
कैलासश्चोत्तरे पार्श्वे दक्षिणे गन्धमादनः ।जारुधिः पश्चिमे शैलः पुर्ब्बे सम्बर्त्तकाह्वयः ॥
तेषां मध्ये स्वयं कुण्डं पर्व्वतानां विधेः सुतः ।कृत्वातिववृधे नित्यं शरदीव निशाकरः ॥
तं तोयमध्यगं पुत्त्रमासाद्य द्रुहिणः स्वयम् ।क्रमतस्तस्य संस्कारानकरोद्देहशुद्धये ॥
अथ काले बहुतिथे व्यतीते ब्रह्मणः सुतः ।तोयराशिस्वरूपेण ववृधे पञ्च योजनान् ॥
तस्मिन् देवाः पपुः सस्नुर्द्वितीय इव सागरे ।शीतामलजले हृद्ये देव्यश्चाप्सरसां गणैः ॥
तस्मिन्नवसरे रामो जामदग्न्यः प्रतापवान् ।चक्रे मातृवधं घोरमत्युग्रं पितुराज्ञया ॥
तस्य पापस्य मोक्षाय स्वपितुश्चोपदेशतः ।स जगाम महाकुण्डं ब्रह्माख्यं स्नातुमिच्छया ॥
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मातृहत्यां व्यपानयत् ।वीथिं परशुना कृत्वा तञ्च क्ष्मामवतारयत् ॥
* ॥
अपि च ।ब्रह्मकुण्डात् सृतः सोऽथ कासारे लोहिता-ह्वये ।कैलासोपत्यकायान्तु न्यपतद्ब्रह्मणः सुतः ॥
तस्यापि सरसस्तीरं समुत्थाय महाबलः ।कुठारेण दिशं पूर्व्वामनयद्ब्रह्मणः सुतम् ॥
ततोऽपरत्रापि गिरिं हेमशृङ्गं विभिद्य च ।कामरूपान्तरं पीठमवाहयदमुं हरिः ॥
तस्य नाम विधिश्चक्रे स्वयं लोहितगङ्गकम् ।लौहित्यात् सरसो जातो लौहित्याख्यस्ततोऽ-भवत् ॥
स कामरूपमखिलं पीठमाप्लाव्य वारिणा ।गोपयन् सर्व्वतीर्थानि दक्षिणं याति सागरम् ॥
प्रागेव दिव्ययमुनां स त्यक्त्वा ब्रह्मणः सुतः ।पुनः पतति लौहित्ये गत्वा द्वादशयोजनम् ॥
* ॥
चैत्रे मासि सिताष्टम्यां यो नरो नियतेन्द्रियः ।स्नाति लौहित्यतोयेषु स याति ब्रह्मणः पदम् ॥
चैत्रन्तु सकलं मासं शुचिः प्रयतमानसः ।लौहित्यतोये यः स्नाति स कैवल्यमवाप्नुयात् ॥
”इति कालिकापुराणे ८४ । ८५ अध्यायः ॥
अन्यच्च ।मीने मधौ शुक्लपक्षे अशोकाख्यां तथाष्टमीम् ।पिबेदशोककलिकाः स्नायाल्लौहित्यवारिणि ॥
पुनर्व्वमी वृषे लग्ने चैत्रे मासि सिताष्टमीम् ।लोहित्ये विरजे स्नायात् सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ॥
* ॥
स्नानमन्त्रो यथा, --“पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरादयः ।सर्व्वे लौहित्यमायान्ति चैत्रे मासि सिताष्टमीम् ॥
ब्रह्मपुत्त्र महाभाग शान्तनोः कुलनन्दन ! ।अमोघागर्भसम्भूत पापं लौहित्य मे हर ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वधृतस्कन्दपुराणवचनम् ॥