| YouTube Channel

ब्रह्मचर्य्य (brahmacaryya)

 
Yates
English
ब्रह्म-चर्य्य (र्य्यः) 1.
m.
 The
Brahmachārī
or religious student.
n.
 His or-
der, state or condition.
Wilson
English
ब्रह्मचर्य्य
m.
 (-र्य्यः) The Brahmacarya or Brahmacārī, the
religious student: see ब्रह्मचारिन्.
n.
 (-र्य्यं) The order or condition
of the religious student.
E.
 ब्रह्म the Veda, and चर्य्य observance.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ब्र(व्र)ह्मचर्य्य
न०
 ब्रह्मणे वेदग्रहणार्थं चर्य्यम् । द्विजानांवेदग्रहणार्थव्रतभेदे । “प्रतिवेदं ब्रह्मचय्य द्वादशावदानिपञ्च वा । ग्रहणान्तिकमित्येके” गरुडपु० ९४ अ० ।तत्प्रकारो मनुनोक्तो यथा“कृतोपनयनस्यास्य व्रतादेशनमिष्यते । ब्रह्मणो ग्रहण-श्चैव क्रमेण विधिपूर्वकम् । यद् यस्य विहितञ्चर्म यत्सूत्रं या च मेखला । यो दण्डो यच्च वसनन्तत्तदस्यव्रतेष्वपि । सेवेतेमांस्तु नियमान् ब्रह्मचारी गुरौ वसन् ।सन्नियम्येन्द्रियग्रामन्तपोवृद्ध्यर्थमात्मनः । नित्यं स्नात्वाशुचिः कुर्य्याद्देवर्षिपितृतर्पणम् । देवताभ्यर्चनञ्चैव समि-दाधानमेव च । वर्जयेन्मधुमांसञ्च गन्धं माल्यं रसान्स्त्रियः । शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनाञ्चैव हिंस-नम् । अभ्यङ्गमञ्जनञ्चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् । कामंक्रोधञ्च लोभञ्च नर्त्तनं गीतवदनम् । द्यूतञ्च जन-वादञ्च परिवादन्तथाऽनृतम् । स्त्रीणाञ्च प्रेक्षणालम्भ-सुपघातम्परस्य च । एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्द-येत् क्वचित् । कामाद्धि स्कन्दयन् रेतो हिनस्तिव्रतमात्मनः । स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमका-मतः । स्नात्वार्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यृचं जपेत् ।उदकुम्भं सुमनसो गोशकृनमृत्तिकाकुशान् । आहरेद्-यावदर्थानि भैक्षञ्चाहरहश्चरेत् । वेदयज्ञैरहीनानांप्रशस्तानां स्वकर्मसु । ब्रह्मचार्य्याहरेद्भैक्षं गृहेभ्यःप्रयतोऽन्वहम् । गुरोः कुले न भिक्षत न ज्ञातिकुलबन्धुषु । अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत् ।सर्वं वापि चरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसम्भवे । नियम्य प्र-यतो वाचमभिशस्तंस्तु वर्जयेत् । दूरादाहृत्य समिधःसंनिष्टध्याद्विहायसि । सायम्प्रातश्च जुहुयात्ताभिरग्निम-तन्द्रितः । अकृत्वा भैक्षचरणमसमिध्य च पावकम् ।अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतं चरेत् । भैक्षेण वर्त्तये-न्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती । भैक्षेण व्रतिनो वृत्ति-रूपवाससमा स्मृता । व्रतवद्देवदैवत्ये पित्र्ये कर्मण्यथ-र्षिवत् । काममभ्यर्थितोऽश्नीयाद् व्रतमस्य न लुप्यते ।ब्राह्मणस्यैव कर्मैतदुपदिष्टं मनीषिभिः । राजन्यवैश्य-योस्त्वेवं नैतत् कर्म विधीयते” । ततः गुरुवृत्तिरुक्तासा च गुरुवृत्तिशब्दे २६२३ पृ० दर्शिता । २ योगाङ्गयमभेदेच “अहिंसासत्याऽस्तेय ब्र(व्र)ह्मचर्य्याऽपरिग्रहा षमाः”वात० । तत्र व्र(व्र)ह्मचर्य्यं व्याकृतं भाषकविवरणाभ्यांयथा “व्र(व्र)ह्मचर्य्यं “गुप्तेन्द्रियस्योमस्थस्य संयमः”भा० । “संयतोपस्थोऽपि हि स्त्रीप्रेक्षणतदालापकन्द-र्पायतनतदङ्गस्पशंनसक्तो न ब्र(व्र)ह्मचर्य्यवान् तन्निरा-सायोक्तं गुप्तेन्द्रियस्येति इन्द्रियान्तराण्यपि तत्र लोलु-पानि रक्षणीयानि” विव० । तत्र अष्टाङ्गमैथुनशब्दे ५२४पृ० दर्शितवाक्येन मैथुनस्य स्मरणाद्यष्टाङ्गतया तदुपयो-गीन्द्रियाणि संयम्यानीत्यर्थः । तत्फलञ्च तत्रोक्तं यथा“ब्र(व्र)ह्मचर्य्यप्रतिष्ठायां वीर्य्यलाभः” पात० । “यस्यलाभादप्रतिघान् गुणानुत्कर्षयति सिद्धश्च विनेयेषु ज्ञानमाधतुं समर्थो भवति” भा० । “वीर्य्यं सामर्थ्यं यस्यलाभादप्रतिघान् गुणानणिमादीन् विनेयेषु शिष्येषु ज्ञानंयोगतदङ्गविषयमाधातुं मसर्थो भवति” विव० । तथाचअष्टाङ्गमैथुनवर्जनमेव ब्र(व्र)चर्य्यं तच्च स्त्रीपुं सयोः सा-धारणं पुंसः स्त्रीस्मरणाद्यष्टाङ्गराहित्यस्येव स्त्रीणां पुं-स्मरणादिशून्यत्वेस्यापि तथात्वम् “अतएव ब्र(व्र)ह्मचर्य्यंतदन्वायरोहणं वा” विष्णु सू० । विधवानामपि ब्र(व्र)ह्म-चर्य्यं विहितम् “मृते भर्त्तरि साध्वी स्त्री ब्र(व्र)चर्य्य-व्यवस्थिता । स्वर्गं गच्छत्यपुत्रापि यथा ते ब्र(व्र)ह्म-चारिणः” मनुव्याख्यायां ब्र(व्र)चर्य्ये व्यवस्थिता अ-कृतपुरुषान्तरमैथुना” कुल्लू० उक्तम् । भावे क्यम् ब्रह्मचर्य्यातत्रार्थे स्त्री ।