| YouTube Channel

ब्रह्म (brahma)

 
Capeller Eng
English
†ब्रह्म
m.
 priest (only —°).
Apte
English
ब्रह्मम् [brahmam], The Supreme Spirit, the Absolute.
Apte 1890
English
ब्रह्मं The Supreme Spirit.
Monier Williams Cologne
English
1. ब्रह्म
m.
 a priest (See असुर-, कु-, महाब्र्°)
ब्रह्म
n.
 the one self-existent Spirit, the Absolute,
R.
2. ब्रह्म in comp. for ब्रह्मन्. - Observe that in the following derivatives the
nom.
n.
 (Brahmă) is used for the impersonal Spirit and the
nom.
m.
 (Brahmā) for the personal god.
Monier Williams 1872
English
ब्रह्म ब्रह्म। See p. 692, col. 3.
ब्रह्म, अम्, n. = ब्रह्मन्, the Supreme Spirit,
the Absolute
(ब्रह्म is also used for ब्रह्मन् at
the end of certain compounds, cf. कु-ब्रह्म, महा-
ब्रह्म।)
Macdonell
English
ब्रह्म brah-ma,
m.
 priest (only —° with asura-)
🞄n. metrical for brahman, the Absolute: -ka, 🞄—°
a.
 = brahman,
m.
 the god Brahman
-kara, 🞄m. tribute paid to Brāhmans
-karman,
n.
 🞄function of a Brāhman
office of the Brahman 🞄priest
-karma-samādhi,
a.
 intent on 🞄Brahman in action
-kalpa,
a.
 resembling 🞄Brahman
m.
 age or cosmic period of Brahman 🞄(a primaeval age)
-kāṇḍa,
n.
 the Brahman 🞄section = the dogmatic part of the scriptures
🞄T. of a work or part of a work by Bhartṛhari
🞄-kilbiṣá,
n.
 sin against Brāhmans 🞄(RV.¹)
-kūrca,
n.
 a kind of penance in 🞄which the five products of the cow are eaten 🞄(= pañca-gavya)
-kṛ́t,
a.
 offering prayers
🞄(bráhma) -kṛti,
f.
 prayer, devotion
-kośá, 🞄m. treasury of prayer
-kṣatra,
n.
 sg. & du. 🞄Brāhmans and nobles: -sava,
m.
pl.
 sacrifices 🞄offered by Brāhmans and Kṣatriyas
🞄-kṣetra,
n.
 N. of a sacred locality
-gavī́, 🞄f. cow of a Brāhman
-gītikā,
f.
 Brahmanʼs 🞄song, N. of certain verses
-gupta,
m.
 N. of 🞄a son of Brahman
N. of an astronomerborn 🞄¤598¤ A. D.
N.
-gola,
m.
 universe
-ghātaka,
m.
 Brāhman-killer
-ghātin,
m.
 id.: 🞄-ī,
f.
 woman on the second day of her menses
🞄-ghoṣa,
m.
 murmur of prayer (sts.
pl.
 )
🞄sacred word, Veda (coll.): -rava,
m.
 sound 🞄of murmured prayer
-ghna,
m.
 Brāhmanslayer
🞄-ghnī,
f.
 of -han, q. v.
-cakra,
n.
 🞄Brahmanʼs wheel
kind of mystical circle
🞄-cárya,
n.
 religious study
religious studentship 🞄(of a Brāhman youth, passed in celibacy, 🞄being the first stage in the religious life of 🞄a Brāhman)
sp. self-restraint, continence, 🞄chastity: -m upa‿i, -ā-gam, grah, car, or 🞄vas, practise chastity: ā,
f.
 chastity, a-tva, 🞄[Page198-3] 🞄n. continence, chastity, -vat,
a.
 practising 🞄chastity, -āśrama,
m.
 order of religious studentship
🞄-cārin,
a.
 (ṇ-i) practising sacred 🞄knowledge
sp. practising continence or chastity
🞄m. religious student
-cāri-vāsa,
m.
 🞄living as a religious student
-cāri-vrata, 🞄n. vow of chastity
-janman,
n.
 Veda-birth, 🞄regeneration by sacred knowledge
-jīvin, 🞄a. subsisting by sacred knowledge
-jña,
a.
 🞄knowing the scriptures or Brahman
-jñāna, 🞄n. knowledge of the Veda or of Brahman
🞄-jyá,
a.
 oppressing Brāhmans
-jyotis,
n.
 🞄splendour of Brahman
a.
 having the splendour 🞄of Brahman or of the Veda.
Hindi
Hindi
ब्रह्मांड
Apte Hindi
Hindi
ब्रह्मम्
नपुं*
 - बृंह् + मनिन् नकारस्याकारे ऋतो रत्वम्- ये ये नान्ताः ते अकारान्त अपि इत्युक्तेः अकारान्तोऽयं शब्दः
परमात्मा
L R Vaidya
English
brahma {% n. %} The supreme spirit.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 श्रुतिः, आम्नायः, छन्दः, ब्रह्म, निगमः, प्रवचनम्
noun
तानि वेदवाक्यानि यैः यज्ञादीनि विधीयन्ते।
"प्राचीने काले श्रुतीनां विविधप्रकारकं पठनं क्रियते स्म।"
Synonyms:
 वेदः, निगमः, श्रुतिः, आगमः, आम्नायः, छन्दः, ब्रह्म
noun
आर्याणां प्रधानः तथा च सर्वमान्यः धर्मग्रन्थः।
"चत्वारः वेदाः सन्ति।"
Synonyms:
 धनम्, वित्तम्, विभवः, अर्थः, वैभवम्, सम्पत्तिः, द्रविणम्, द्रव्यम्, राः, रिक्थम्, ऋक्थम्, हिरण्यम्, द्युम्नम्, स्वापतेयम्, भोग्यम्, घसु, स्वापतेयम्, वसु, द्युम्नम्, काञ्चनम्, लक्ष्मीः, सम्पत्, वृद्धिः, श्रीः, व्यवहार्यम्, रैः, भोगः, स्वम्, रेक्णः, वेदः, वरिवः, श्वात्रम्, रत्नम्, रयिः, क्षत्रम्, भगः, मीलुम्, गयः, द्युम्नः, इन्द्रियम्, वसु, रायः, राधः, भोजनम्, तना, नृम्णम्, बन्धुः, मेधाः, यशः, ब्रह्म, श्रंवः, वृत्रम्, वृतम्
noun
सुवर्णरुप्यकादयः।
"साधु कार्यार्थे एव धनस्य वियोगः करणीयः।"
Synonyms:
 ब्रह्म, ब्रह्मतत्वम्, चिदानन्दम्, अशब्द
noun
सा परमा तथा च नित्यसत्ता या जगतः मूलकारणम् अस्ति तथा च या सद्चिदानन्दस्वरूपा अस्ति इति मन्यन्ते।
"ब्रह्म एकम् एव।"
Synonyms:
 ईश्वरः, परमेश्वरः, परेश्वरः, परमात्मा, देवः, अमरः, विबुधः, अनिमिषः, अजरः, चिरायुः, सुचिरायुः, भगवान्, सर्वस्रष्टा, धाता, विधाता, जगत्कर्ता, विश्वसृक्, भूतादिः, परब्रह्म, ब्रह्म, जगदात्मा, हम्, स्कम्भः, सूक्ष्मः, सर्वेशः, सर्वसाक्षी, सर्वविद्, श्वःश्रेयसम्, शब्दातीतः
noun
धर्मग्रन्थैः अखिलसृष्टेः निर्मातृरूपेण स्वामिरूपेण वा स्वीकृता महासत्ता।
"ईश्वरः सर्वव्यापी अस्ति।"
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
क
क, सुख, वायु, अम्बु, ब्रह्म, मस्तक
कशब्दः सुखवाय्वम्बुब्रह्ममस्तकवाचकः ॥ ८४७ ॥
verse 5.1.1.847
page 0097
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: ब्रह्म
Root: ब्रह्मन्
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Name of the first caste
Shloka(s):
3|5|2|1 ► ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा इति वर्णाश्चतुष्टये। (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|2|1 ⇢ ब्रह्म (ब्रह्मन्) (नपुं) ⇒ Name of the first caste ⇒
Related word(s):
isa_k ➡ वर्णचतुष्टयम्
पुराणम्
English
ब्रह्म / BRAHMA. See Parabrahma.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ब्रह्म,
क्ली,
 (बृंहति बर्द्धते निरतिशयमहत्त्व-लक्षणबृद्धिमान् भवतीत्यर्थः । बृहिबृद्धौ + बृंहे-र्नोऽच्च ।” उणा० ४ । १४५ । मनिन् नकार-स्याकारः । रत्वञ्च ।) वेदः । (यथाह श्रुतिः ।“तस्मादेतद्ब्रह्मनामरूपमन्नञ्च जायते ॥
”तथा च भागवते । १ । १ । १ ।“जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेव्वभिज्ञःस्वराट्तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरयः ॥
”वेदान्तमते ‘वस्तु सच्चिदानन्दाद्वयं ब्रह्म तथाअज्ञानादिसकलजडसमूहोऽवस्तु ।’ ‘ब्रह्मैवनित्यं वस्तु तदन्यदखिलमनित्यम् ।’ तथाहि, --“यत्स्यादर्व्वाक् संवत्सरोऽहोभिः परिवर्त्तते ।”तदेव ज्योतिषां ज्योतिः । नित्यं विभुं सर्व्वगतंसुसूक्ष्मम् । आकाशवत् सर्व्वगतश्च नित्यः ।अजो नित्यः शाश्वतः सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मरातेर्दातुः परायणं यत्र नान्यत् पश्यति नान्यत्शृणोति नान्यद्विजानाति सभूमा यो वै भूमातदमृतम् ।” इत्यादि श्रुतिभ्यो ब्रह्मणि नित्यत्वंविशुद्धसत्त्वस्य पुंसः प्रतिभाति । तथा, नैवेहकिञ्चनाग्र आसीत् मृत्युर्नैवेदमावृतमासीत् ।आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत् किञ्चन-मिषत् सदेव सौम्येदमग्र आसीदेकमेवा-द्बितीयं नेति नेति नेह नानास्ति किञ्चन यत्रान्यत्पश्यति अन्यच्छृणोति अन्यद्विजानाति तदल्पम्अथ यदल्पं तन्मर्त्त्यम् ।” इत्यादि श्रुतिवच-नेभ्यो ब्रह्मणोऽन्यत्वं भेदप्रपञ्चेऽनित्यत्वञ्च तस्यैवपुंसः प्रतिभाति । तथानुमानमपि यथा, विम-तोऽचेतनवर्गोऽनित्यो विभक्तत्वात् घटपटस्तम्भा-दिवत् इति । अनेन हि विभक्तस्यानित्यत्वे-ऽवगते तस्मिन्ननुगतप्रकाशात्मकस्य ब्रह्मणोऽ-विभक्तस्य नित्यत्वमपि अर्थादवगच्छति । इतिवेदान्तसारे विद्वन्मनोरञ्जनीटीका ॥
तत्रश्रुतिवाक्यानि यथा, “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ।विज्ञानमानन्दं ब्रह्म ।” “आनन्दो ब्रह्मेतिव्यजानात् आनन्दरूपममृतं यद् विभाति ।यतो वाचो निवर्त्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानिजीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तत् विजि-ज्ञासस्व तद्ब्रह्मेति ।” इत्याद्यसंख्येयं श्रुति-वचनमनुसन्धेयम् ॥
”)तत्त्वम् । तपः । इत्यमरः । ३ । ३ । ११४ ॥
ब्रह्म चतुर्व्विधं यथा । विराट् १ हिरण्यगर्भः२ ईश्वरः ३ तुरीयः ४ । इति वेदान्तसारः ॥
अस्य लक्षणम् । यथा, आत्मबोधे ।“यल्लाभान्नापरो लाभो यत्सुखान्नापरं सुखम् ।यज्ज्ञानान्नापरं ज्ञानं तद्ब्रह्मेत्यवयारयेत् ॥
यद्दृष्ट्वा नापरं दृश्यं यद्भूत्वा न पुनर्भवः ।यज्ज्ञात्वा नापरं ज्ञेयं तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ॥
तिर्य्यगूर्द्ध्वमधःपूर्णं सच्चिदानन्दमद्वयम् ।अनन्तं नित्यमेकं यत्तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ॥
अतद्व्यावृत्तिरूपेण वेदान्तैर्लक्ष्यते द्वयम् ।अखण्डानन्दमेकं यत्तद्ब्रह्मेत्यवधारपेत् ॥
दृश्यते श्रूयते यद्यद्ब्रह्मणोऽन्यन्न तद्भवेत् ।तत्त्वज्ञानाच्च तद्ब्रह्म सच्चिदानन्दमद्बयम् ॥
सर्व्वगं सच्चिदात्मानं ज्ञानचक्षुर्निरीक्ष्यते ।अज्ञानचक्षुर्नेक्षेत भास्वन्तं भानुमन्धवत् ॥
”अपि च । “सत्यमानन्दमद्बयममृतमेकरूपंवाङ्मनसोऽगोचरं सर्व्वगं सर्व्वातीतं चिदेकरसंदेशकालापरिच्छिन्नमपादमपि शीघ्रगमपाणिच सर्व्वग्रहमचक्षुरपि सर्व्वद्रष्टृ अश्रोत्रमपिसर्व्वश्रोतृ अचिन्त्यमपि सर्व्वज्ञं सर्व्वनियन्तृसर्व्वशक्ति सर्व्वेषां सृष्टिस्थितिलयकर्त्तृ किमपिवस्तु ब्रह्मेति वेदा वदन्ति ॥
” शुद्धबुद्धस्वभावइत्यौपनिषदाः । १ । आदिविद्वान् सिद्ध इतिकापिलाः । २ । क्लेशकर्म्मविपाकाशयैरपरा-मृष्टो निर्म्माणकायमधिष्ठाय सम्प्रदायप्रद्यो-तकोऽनुग्राहकश्चेति पातञ्जलाः । ३ । लोक-वेदविरुद्धैरपि निर्लेपः स्वतन्त्रश्चेति महापाशु-पताः । ४ । शिव इति शैवाः । ५ । पुरुषोत्तमइति वैष्णवाः । ६ । पितामह इति पौरा-णिकाः । ७ । यज्ञपुरुष इति याज्ञिकाः । ८ ।सर्व्वज्ञ इति सौगताः । ९ । निरावरण इतिदिगम्बराः । १० । उपास्यत्वेन देशित इतिमीमांसकाः । ११ । लोकव्यवहारसिद्ध इतिचार्व्वाकाः । १२ । यावदुक्तोपपन्न इति नैया-यिकाः । १३ । विश्वकर्म्मेति शिल्पिनः । १४ ।इति कुसुमाञ्जलिवृत्तिः ॥
योगशास्त्रमते ।“ब्रह्मतेजोमयं शुक्रं यस्य सर्व्वमिदं रसः ।एकस्य भूतं भूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥
इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥
तस्य टीका । ब्रह्मणः स्वरूपमन्तराविस्मर-णार्थमाह । ब्रह्मतेजोमयमिति । तेजोमयंज्ञानात्मकम् । शुक्रं बीजभूतम् । यस्य सर्व्व-मिदं रसः रसनीयं ज्ञेयं सर्व्वं यस्यैकस्य भूतंसत्यं न तु विवर्त्तवादिनामिवासत्यं भूतस्यसिद्धस्य अकल्पितस्य तच्च सर्व्वं स्थावरजङ्गमो-पाधिवशात् द्वयं द्बेधा ॥
तच्च सगुणनिर्गुण-भेदेन द्बिविधं यथा, “ब्रह्मैकं मूर्त्तिभेदस्तु गुणभेदेन सन्ततम् ।तद्ब्रह्म द्विविधं वस्तु सगुणं निर्गुणं शिव ! ॥
मायाश्रितो यः सगुणो मायातीतश्च निर्गुणः ।स्वेच्छामयश्च भगवानिच्छया विकरोति च ॥
इच्छाशक्तिश्च प्रकृतिः सर्व्वशक्तिप्रसूः सदा ।केचिदेकं वदन्त्येवं ब्रह्म ज्योतिः सनातनम् ॥
केचिद्वदन्ति द्विविधं ब्रह्म प्रकृतिपूर्व्वकम् ।शृणु ये च वदन्त्येकं प्रकृतिपुरुषयोः परम् ॥
तस्माद्भवति तौ द्वौ च तद्ब्रह्म सर्व्वकारणम् ।अथवैकं परं ब्रह्म द्विविधं भवती च्छया ॥
इच्छाशक्तिश्च प्रकृतिः सर्व्वशक्तिप्रसूः सदा ।तत्रासक्तश्च सगुणः स शरीरी च प्राकृतः ॥
निर्गुणस्तत्र निर्लिप्तः अशरीरी निरङ्कुशः ।स चात्मा भगवान्नित्यः सर्व्वाधारः सनातनः ॥
सर्व्वेश्वरः सर्व्वसाक्षी सर्व्वत्रास्ति फलप्रदः ।शरीरं द्विविधं शम्भो ! नित्यं प्राकृतमेव च ॥
नित्यं विनाशरहितं नश्वरं प्राकृतं सदा ।अहं त्वञ्चापि भगवन्नावयोर्नित्यविग्रहः ॥
आवयोरंशभूता ये प्राकृता नष्टविग्रहाः ।रुद्रादयस्त्वदंशाश्च मदंशा विष्णुरूपिणः ॥
ममाप्येवं द्विधा रूपं द्विभुजञ्च चतुर्भुजम् ।चतुर्भुजोऽहं वैकुण्ठे पद्मया पार्षदैः सह ॥
गोलोके द्विभुजोऽहञ्च गोपीभिः सह राधया ।द्विविधं मे वदन्त्येवं द्वौ प्रधानौ तु तन्मते ॥
पुरुषश्च सदा नित्यो नित्या प्रकृतिरीश्वरी ।सदा तौ द्वौ च संश्लिष्टौ सर्व्वेषां पितरौ शिव ! ॥
सशरीरौ निःशरीरौ स्वेच्छया सर्व्वरूपिणौ ।प्राधान्यञ्च यथा पुंसः प्रकृतेश्च तथा सदा ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ४३ अध्यायः ॥
नन्दयशोदां प्रति श्रीकृष्णवाक्यं यथा, --“मामेव परमं ब्रह्म भगवन्तं सनातनम् ।ध्यायं ध्यायं पुत्त्रबुद्धिं त्यक्त्रा लभ परं पदम् ॥
”इति तत्रैव १२७ अध्यायः ॥
सगुणस्य तस्य नवधा रूपं यथा, --“योगिनो यं वदन्त्येवं ज्योतीरूपं सनातनम् १ ।ज्योतिरभ्यन्तरे नित्यरूपं भक्ता वदन्ति यम् २ ॥
वेदा वदन्ति सत्यं यं ३ नित्यमाद्यं विचक्षणाः ४ ।यं वदन्ति सुराः सर्व्वे परं स्वेच्छामयं प्रभुम् ५ ॥
सिद्धेन्द्रा मुनयः सर्व्वे सर्व्वरूपं वदन्ति यम् ६ ।यमनिर्व्वचनीयञ्च योगीन्द्रः शङ्करो वदेत् ७ ॥
स्वयं धाता च प्रवदेत् कारणानाञ्च कारणम् ८ ।शेषो वदेदनन्तं यं नवधा रूपमीश्वरम् ९ ॥
तर्काणामेव षण्णां यं षड्विधं रूपमीश्वरम् ।वैष्णवानामेकरूपं वेदानामेकमेव च ॥
पुराणानामेकरूपं तस्मान्नवविधं स्मृतम् ।न्यायो निर्व्वचनीयञ्च यन्मतं शङ्करोऽब्रवीत् ॥
नित्यं वैशेषिकात्यन्तं वदन्ति च विचक्षणाः ।सांख्यो वदति तं देवं ज्योतीरूपं सनातनम् ॥
मीमांसा सर्व्वरूपञ्च वेदान्तः सर्व्वकारणम् ।पातञ्जलोऽप्यनन्तञ्च वेदाः सत्यस्वरूपकम् ॥
स्वेच्छामयं पुराणञ्च भक्ताश्च नित्यविग्रहम् ॥
”इति तत्रैव १२८ अध्यायः ॥
सगुणनिर्गुणभेदेन तस्य चतुर्धा रूपं यथा, --“चतुर्विभागः संसृष्टौ चतुर्धा संस्थितः स्थितौ ।प्रलयञ्च करोत्यन्ते चतुर्भेदो जनार्द्दनः ॥
एकेनांशेन ब्रह्मासौ भवत्यव्यक्तमूर्त्तिमान् ।मरीचिमिश्राः पतयः प्रजानामन्यभागतः ॥
कालस्तृतीयस्तस्यांशः सर्व्वभूतानि चापरः ।इत्थं चतुर्धा संसृष्टौ वर्त्ततेऽसौ रजोगुणः ॥
एकांशेन स्थितो विष्णुः करोति परिपालनम् ।मन्वादिरूपी चान्येन कालरूपी परेण च ॥
सर्व्वभूतेषु चान्येन संस्थितिं कुरुते स्थितः ।सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य जगतः पुरुषोत्तमः ॥
आश्रित्य तमसो वृत्तिमन्तकाले तथा प्रभुः ।रुद्रस्वरूपो भगवानेकांशेन भवत्यजः ॥
अग्न्यन्तकादिरूपेण भागेनान्येन वर्त्तते ।कालस्वरूपो भागोऽन्यः सर्व्वभूतानि चापरः ॥
विनाशं कुर्व्वतस्तस्य चतुर्द्ध्वैवं महात्मनः ॥
”इति विष्णुपुराणे १ अंशे २१ अध्यायः ॥
ब्रह्मध्यानं यथा, --“ब्रह्मध्यानं प्रवक्ष्यामि मायातन्त्रविमर्द्दकम् ।यच्छेद्बाङ्मनसि प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मनि ॥
ज्ञानं महति संयच्छेद्य इच्छेत् श्रेय आत्मनि ।देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम् ॥
वर्जितं भूततन्मात्रैर्गुणजन्माशनादिभिः ।स्वप्रकाशं निराकारं सदानन्दमनादिमत् ॥
नित्यं शुद्धं वृद्धमृद्धं सत्यमानन्दमद्वयम् ।तुरीयमक्षरं ब्रह्म अहमस्मि परं पदम् ॥
अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिरिति गीयते ।आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ॥
बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ।इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयास्तेषु गोचराः ॥
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तो भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ।यस्य विज्ञानवानात्मा युक्तेन मनसा सदा ॥
न स तत्पदमाप्नोति युक्तेन मनसा तदा ।स तत्पदमवाप्नोति स हि भूयो न जायते ।विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः ।सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥
अहिंसादि यमः प्रोक्तः शौचादिनियमः स्मृतः ।आसनं पद्मकाद्युक्तं प्राणायामो मरुज्जयः ॥
प्रत्याहारो जयः प्रोक्तो ध्यानमीश्वरचिन्तनम् ।मनोधृतिर्धारणं स्यात् समाधिर्ब्रह्मणः स्मृतः ॥
”साकारस्य तस्य ध्यानं यथा, --“अमूर्त्ते चेत् स्थिरी न स्यात्ततो मूर्त्तं विचि-न्तयेत् ।हृत्पद्मकर्णिकामध्ये शङ्खचक्रगदाब्जवान् ॥
श्रीवत्सकौस्तुभयुतो वनमाली श्रिया युतः ।नित्यः शुद्धो बुद्धियुक्तः नित्यानन्दाह्वयः परः ॥
आत्माहं परमं ब्रह्म परमज्योतिरेव तु ।चतुर्व्विंशतिमूर्त्तिः स शालग्रामशिलास्थितः ॥
द्वारकादिशिलासंस्थो ध्येयः पूज्योऽपि वाहरिः ।मनसोऽभीप्सितं प्राप्य देवो वैमानिको भवेत् ॥
निष्कामो मुक्तिमाप्नोति मूर्त्तीर्ध्यायन् स्तुवन्जपन् ॥
”इति गारुडे मूर्त्तामूर्त्तध्यानं ४४ अध्यायः ॥
ब्रह्मपदप्राप्तिकारणं यथा, --“ब्रह्मण्याधाय कर्म्माणि निःसङ्गः कामवर्जितः ।प्रसन्नेनैव मनसा कुर्व्वाणो याति तत्पदम् ॥
”इति कूर्म्मपुराणे ३ अध्यायः ॥
सर्व्वं ब्रह्म यथा, --“ब्रह्मैवेदं जगत् सर्व्वं ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते ।ब्रह्मान्यद्भाति चेन्मिथ्या यथा मरुमराचिका ॥
”इत्यात्मबोधः ॥
Capeller
German
ब्रह्म (—°)
m.
 Priester.
Burnouf
French
ब्रह्म ब्रह्म
n.
 [ब्रह्मन्
n.
 ] (वृह्
sfx. म) la
prière, l'hymne, l'élément sacré du rite, Vd.
La théologie
le
Veda
le pouvoir sacerdotal.
Brahme, l'Etre absolu non-actif:
ब्रह्म सनातनम् l'éternel Brahme.
Cf. ब्रह्मन्।
ब्रह्मकन्यका
f.
 la fille-de-la-prière c-à-d. Sarasvatī.
ब्रह्मकर्म
n.
 l'acte pieux
la fonction sacerdotale.
ब्रह्मकायिक
m.
 Au pl. les dieux du 7ᵉ ordre, qui suivent
Brahmā, Bd.
ब्रह्मगिरि
m.
 le Mont-de-Brahmâ, np.
ब्रह्मघातिन् a. (हन्) meurtrier d'un brâhmane.
ब्रह्मचर्य
n.
 (चर्) noviciat
règle de chasteté
imposée aux novices.
ब्रह्मचारिन्
m.
 (चर्) novice, jeune brâhmane [depuis
l'investiture jusqu'à la condition de maître de maison ou
majorité]
ascète pratiquant la règle de chasteté.
ब्रह्मचार्य
n.
 la loi de chasteté des buddhistes
en gén. le
buddhisme.
ब्रह्मचोदन a. (चुद् au c.) qui excite ou encourage la
piété, Vd.
ब्रह्मजीविन् a. (जीव्) qui vit de l'autel, qui trafique
de la piété.
ब्रह्मणस्पति
m.
 (g. de ब्रह्मन्
n.
 ) le maître de la
prière, c. à d, Agni, Vd.
ब्रह्मण्य a. relatif au culte
relatif à Brahmā.
Pieux. -- S.
m.
 morus indica, bot.
La planète Saturne.
ब्रह्मतेजस्
n.
 puissance sacerdotale.
ब्रह्मत्व
n.
 et ब्रह्मता
f.
 prêtrise, sacerdoce, qualité
de brâhmane.
Identification avec Brahmā.
ब्रह्मदण्ड
m.
 malédiction d'un brâhmane, anthème.
Esp. de plante.
ब्रह्मदत्त
m.
 (दा ou दे) np. d'un roi descendant
d'Ikṣvāku.
ब्रह्मदर्भा
f.
 livèche ajwaën, bot.
ब्रह्मदारु
m.
 morus indica, bot.
ब्रह्मद्विष् a. qui hait la prière [ép. des Dasyus] Vd.
ब्रह्मन्
m.
 [nom. ब्रह्मा] Brahmā, le générateur du
monde, 1ʳᵉ hypostase de Brahme.
Brâhmane
prêtre officiant.
Un des yogas astronomiques. Cf. ब्रह्म।
ब्रह्मनाभ
m.
 (नाभि) Viṣṇu [qui porte Brahmā sur le
lotus de son nombril].
ब्रह्मनिर्वाण
n.
 le fait de s'éteindre dans Brahmā.
ब्रह्मपादप
m.
 butea frondosa.
ब्रह्मपुत्र
m.
 np. de fleuve.
Sorte de poison. -- F.
ब्रह्मपुत्री la fille-de-laprière, Sarasvatī.
La
Sarasvatī, rivière.
ब्रह्मपुरी
f.
 la Cité-de-Brahmâ, sur le mont Kailāsa.
ब्रह्मपुरोहित
m.
 Au pl. dieux du 8ᵉ ordre, qui sont
prêtres ou ministres de Brahmā, Bd.
ब्रह्मबन्धु
m.
 ami de Brahmā, brâhmane
[qqf. par ironie].
ब्रह्मभूति
f.
 (भू) crépuscule.
ब्रह्मभूय
n.
 (भू) essence ou condition divine
identification avec Brahmā.
ब्रह्ममूर्ति a. qui a la figure de Brahmā.
ब्रह्ममूर्धभृत्
m.
 (भृ) Śiva.
ब्रह्मयज्ञ
m.
 (यज्) l'étude du Veda [considérée
comme acte pieux].
ब्रह्मयष्टि
f.
 livèche ajwaën, bot.
ब्रह्मयोनि
m.
 np. de montagne.
ब्रह्मरात्रि
m.
 une nuit de Brahmā, égale à mille années
divines.
Surn. de Yājñavalkya.
ब्रह्मरीति
f.
 bronze.
ब्रह्मर्षि
m.
 (ऋषि) Ṛṣi brâhmanique, c-à-d. qui a
appartenu à la classe sacerdotale.
ब्रह्मर्षिदेश
m.
 le pays des Brahmarṣis, contrée au N. et
au N. O. de Delhi.
ब्रह्मलोक
m.
 le monde de Brahmā, séjour des âmes
pieuses.
ब्रह्मवद्य
n.
 (वद्) le système vedānta.
ब्रह्मवर्चस
n.
 sainteté [obtenue par les exercices pieux].
ब्रह्मवर्त्त
m.
 cf. ब्रह्मावर्त्त।
ब्रह्मवर्धन
n.
 (वृध्) cuivre.
ब्रह्मवाद
m.
 (वद्) citation du Veda.
ब्रह्मवादिन्
m.
 philosophe vêdântiste.
ब्रह्मविन्दु
m.
 salive crachée pendant la lecture du Veda.
ब्रह्मवृन्दा
f.
 la Cité-de-Brahmâ.
ब्रह्मवेद
m.
 (विद्) connaissance de Dieu.
ब्रह्मवृक्ष
m.
 butea frondosa, bot.
Ficus glomerata, bot.
ब्रह्मवेदि
f.
 l'enceinte sacrée.
Le Brahmāvarta.
ब्रह्मशल्य
m.
 mimosa d'Arabie.
ब्रह्मसम्भव
m.
 (सम्
भू) le 2ᵉ Vāsudeva des
Jainas.
ब्रह्मसर्प
m.
 esp. de serpent.
ब्रह्मसू
m.
 (सू) Kāmadeva
Aniruddha.
ब्रह्मसूत्र
n.
 cordon sacerdotal.
Sūtra brâhmanique ou
traitant de théologie.
ब्रह्महन् a. meurtrier d'un brâhmane.
ब्रह्महुत
n.
 (हु) l'offrande à Brahmā, c-à-d.
l'accomplissement des devoirs de l'hospitalité, du respect pour autrui,
etc.
ब्रह्माक्षर
m.
 (अक्षर) la syllabe sacrée ॐ।
ब्रह्माग्रभू
m.
 (अग्र
भू) cheval.
ब्रह्माञ्जलि
m.
 l'añjali que l'on fait en lisant le Veda et
dans les autres exercices pieux.
ब्रह्माणी
f.
 np. [l'énergie féminine de Brahmā].
Le
parfum nommé रेणुका।
ब्रह्माण्ड
m.
 (अण्ड) l'œuf de Brahmā [d'où est né
le monde].
Un des Purāṇas.
ब्रह्मादिक
m.
 (अधिक) np. de 10 personnages nés de
l'esprit de Brahmā [Aṅgiras, Atri, Kratu, Dakṣa, Pulaha, Pulastya,
Bhṛgu, Vasiṣṭha, Marīci et Nārada].
ब्रह्माम्भस्
n.
 (अम्भस्) urine de vache.
ब्रह्मारण्य
n.
 ermitage pieux
lieu où on lit le Veda.
ब्रह्मावर्त्त
n.
 (आ
वृत्) la Terre-Sainte [au N. O. de
Delhi, entre la Sarasvatī et la Dṛṣadvatī].
ब्रह्मासन
n.
 (आस्) posture pieuse d'un homme qui médite
ou qui prie.
ब्रह्मी
f.
 esp. de poisson
siphonanthus indica, bot.
ब्रह्मोत्तर a. (उत्तर) qui a au-dessus de soi un ou
plusieurs brâhmanes.
ब्रह्मोद्य
n.
 (वद्) le système vedānta.
ब्रह्मौदन
n.
 (ओदन) riz bouilli que l'on distribue aux
prêtres dans le sacrifice.
Stchoupak
French
ब्रह्म-
iic. v. le suiv.
m.
 ifc. prêtre
nt. l'Absolu.