| YouTube Channel

बोधनं (bodhanaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
बोधनं,
क्ली,
 (बुध् + णिच् + ल्युट् ।) गन्धदी-पनम् । इति मेदिनी । ने, ९९ ॥
वेदनम् ।विज्ञापनम् । इति बुधधात्वर्थदर्शनात् ॥
(उद्दी-पनम् । यथा माघे । ९ । ३४ ।“समयेन तेन चिरसुप्तमनो-भवबोधनं समबोधिषत ॥
”“मनोभवस्य कामस्य बोधनं उद्दीपनं यस्मिन् ।”इति तट्टिकायां मल्लिनाथः । ज्ञानम् । यथा, रघौ । ९ । ४९ ।“परिचयं चललक्ष्यनिपातनेभयरुषोश्च तदिङ्गितवोधनम् ॥
”“तेषां चललक्ष्याणां इङ्गितस्य चेष्टितस्यभयादिलिङ्गभूतस्य बोधनं ज्ञानं च करोति ।”इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥
) दुर्गाया बोधनंयथा । देवीपुराणे ।“इषे मास्यसिते पक्षे कन्याराशिगते रवौ ।नवम्यां बोधयेद्देवीं क्रीडाकौतुकमङ्गलैः ॥
”अत्र कृष्णादित्वादिषे इत्यपि गौणाश्विनपरम् ।अतएव कालकौमुद्यादिधृतम् । यथा, --“कर्किण्यर्के हरौ सुप्ते शक्रध्वजक्रियाश्विने ।तुलायां बोधयेद्देवीं वृश्चिके तु जनार्द्दनम् ॥
”इति ॥
बोधयेदिति शेषः । तत्रापि नवमीबोधनंकन्यायामेव तथैव सम्भवात् तेन सिंहार्केतुलार्केऽप्याश्विनत्वेन वाक्यरचनां । एवं प्रति-वर्षं कर्त्तव्यत्वादार्द्रादिनक्षत्रालाभेऽपि बोध-नादिकार्य्यम् । नक्षत्रयोगस्तु फलातिशयाय ।तथा च लिङ्गपुराणम् ।“मूलाभावेऽपि सप्तम्यां केवलायां प्रवेशयेत् ।तथा तिथ्यन्तरेष्वेवमृक्षेषु च फलोच्चयः ॥
”यथाह देवलः ।“तिथिनक्षत्रयोर्योगे द्वयोरेवानुपालनम् ।योगाभावे तिथिर्ग्राह्या देव्याः पूजनकर्म्मणि ॥
”कृष्णनवम्यामार्द्रायोगो विधौ मन्त्रे च श्रूयते ।तथा च लिङ्गपुराणम् ।“कन्यायां कृष्णपक्षे तु पूजयित्वार्द्रभे दिवा ।नवम्यां बोधयेद्देवीं महाविभवविस्तरैः ॥
”चतुर्थपादे गीतवादित्रनिः स्वनैरिति कालिका-पुराणे पाठः ।“इषे मास्यसिते पक्षे नवम्यामार्द्रयोगतः ।श्रीवृक्षे बोधयामि त्वां यावत् पूजां करोम्यहम् ॥
ऐं रावणस्य वधार्थाय रामस्यानुग्रहाय च ।अकाले ब्रह्मणा बोधो देव्यास्त्वयि कृतः पुरा ॥
”इति मन्त्रलिङ्गम् ॥
अकाल इति तु रात्रित्वेन दक्षिणायनस्य ।तथाच श्रुतिः । तपस्तपस्यौ शैशिरावृतुः मधुश्चमाधवश्च वासन्तिकावृतुः शुक्रश्च शुचिश्चग्रैप्मावृतुः । अथैतदुत्तरायणं देवानां दिनंनभाश्च नभस्यश्च वार्षिकावृतुः इषश्च ऊर्जश्चशारदावृतुः सहाश्च सहस्यश्च हैमन्तिकावृतुः ।अथैतद्दक्षिणायनं देवानां रात्रिरिति । एवञ्च ।रात्रावेव महामाया ब्रह्मणा बोधिता पुरा ।तथैव च नराः कुर्य्युः प्रतिसम्बत्सरं नृपेत्येत-द्बिषयम् ॥
अतएव लिङ्गपुराणकालिकापुरा-णयोर्द्दिवेत्युक्तम् । एवञ्च कालिकापुराणे बोधनेरात्रावितिपदं देवतारात्रिपरम् । ततश्च पूर्व्वाह्णेनवम्यामार्द्रायुक्तायां बोधनं पूर्व्वाह्णेतरकालएव आर्द्रालाभे दिवेत्यत्र दिवापदात्तत्रापिबोधनं अन्यथा दिवापदं व्यर्थं स्यात् । ज्योतिषा-र्णवे व्यक्तमुक्तं वराहेण ।“कन्यादिमीनपर्य्यन्तं यत्र संप्राप्यते शिवः ।तत्र बोधः प्रकर्त्तव्यो देव्या राज्ञां शुभप्रदः ॥
”शिव आर्द्रा । एवञ्चोभयदिने पूर्व्वाह्णे नवमी-लाभे परत्रार्द्रालाभे परत्र बोधनं न तु युग्मात्पूर्व्वत्र । युग्मबाधकपूर्व्वाह्णस्य बाधकनक्षत्रानु-रोधात् दिवा नक्षत्रालाभे तु पूर्व्वाह्ण एवनवम्यां उभयत्र पूर्व्वाह्णलाभे पूर्व्वदिन एवयुग्मात् । अत्र केवलनवम्यां बोधनविधेर्नक्षत्र-स्यापि गुणफलत्वाच्च ।“माघेऽथ फाल्गुने वापि भवेद्वै माघसप्तमी ।माकरीति च यत्प्रोक्तं तत्प्रायोवृत्तिदर्शनात् ॥
”इति ॥
सौरागमात् माकर्य्यादिवत् आर्द्रायोग इत्यस्यप्रायिकत्वेनाभिधानं प्रतीयते । ततश्चार्द्रारहित-बोधने मन्त्रान्तरानुपदेशात् तन्मन्त्रः प्रणव-युक्तत्वेन प्रयुज्यते ।“यन्नयूनञ्चातिरिक्तञ्च यच्छिद्रं यदयज्ञियम् ।यदमेध्यमशुद्धञ्च यातयामञ्च यद्भवेत् ।तदोङ्कारप्रयुक्तेन सर्व्वञ्चाविफलं भवेत् ॥
”इति योगियाज्ञवल्क्यात् षष्ठ्यां बोधनेऽप्येवम् ॥
नवमीबोधनासामर्थ्ये तु षष्ठ्यां सायं बोधनम् ।तथा भविष्ये ।“षष्ठ्यां विल्वतरौ बाधं सायंसन्ध्यासुकारयेत् ॥
”सन्ध्योक्ता वराहेण ।“अर्द्धास्तमयात् सन्ध्या व्यक्तीभूता न तारकायावत् ॥
”षष्ठ्यां बोधने तु प्रागुक्त ऐं रावणस्य वधार्था-येति अहमप्याश्विने षष्ठ्यां सायाह्ने बोधयाम्यतइति पठेत् । यदा तु पूर्व्वदिने सायं षष्ठीलाभःपरदिने सायं विना षष्ठीलाभः तदा पूर्व्वेद्यु-र्बोधनं परदिने सायमामन्त्रणम् । यदा तूभय-दिने सायं षष्ठ्यलाभस्तदा परेऽहनि पूर्व्वाह्णेषष्ठ्यां बोधनम् ।“बोधयेद्विल्वशाखायां षष्ठ्यां देवीं फलेषु च ।षष्ठ्यां बोधने तु न क्षत्रानुपदेशान्न तदादरः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥