| YouTube Channel

बृह (bRha)

 
शब्दसागरः
English
बृह r. 1st cl. (बर्हति) To grow, to increase: see वृह ।
Monier Williams 1872
English
बृह in अ-ब्°। See अ-वृह।
Indian Epigraphical Glossary
English
Bṛha, abbreviation of Bṛhatpuruṣa (q. v.). See Ep. Ind.,
Vol. XXXIV, p. 143.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 बृह्
मूलधातुः:
 बृह
धात्वर्थः:
 वृद्धौ
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 बर्हति
अनुबन्धादिविशेषः:
टिप्पनी: वृह, वृद्धौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- अक०-सेट् ।) वर्हति । वृहिर्ध्वनर्द्ध्योरित्यने- नैवेष्टसिद्धेऽस्य पाठो वृद्धौ इरनुबन्धवर्ज्जनार्थः । किन्तु अनेनैवेष्टसिद्धे तत्र ऋद्धि ग्रहणं परत्रा- नुवृत्त्यर्थमेव । अयं धातुः कैश्चिन्य मन्यते । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
बृ(वृ)ह वृद्धौ भ्वादि०
पर०
 अक० सेट् ब(व)र्हति अब(व)-रीत् । इरित् इत्येके तेन अबृ(वृ)हदित्यपि । कवि-कल्पद्रुमे बृहधातुमात्रस्य अन्त्यस्थादित्वमुक्तम्” मेदि०“प्रोक्षितं निहते सिक्ते बृहती वसनान्तरे । छन्दोभित्-क्षुद्रवार्त्ताकीवारिधानीषु वाचि च । काण्टकारिभह-त्योश्च” “ब्रह्मतत्त्वतपोवेदे न द्वयोः पुंसी बेधसि” ।ऋत्विग्योगभिदोर्विप्रे बन्धनं बधबन्धयोः” । वृहप्रकृति-वृहती ब्रह्मशब्दयोः ओष्ठ्यादितयोक्तत्वादस्य उभया-दित्वम् ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“बृह वृद्धौ”@} 2 ‘… बृंहति बर्हति।
वृद्धौ, भाषार्थविषये बृंहयेद् बर्हयेदिति।।’ 3 इति देवः।
बर्हकः-र्हिका, बर्हकः-र्हिका, बिबर्हिषकः-षिका, बरीबृहकः-हिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकदर्हतिवत् 4 ज्ञेयानि।
5 परिबृढः 6, परिबृहितः, 7 बृहत्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११२८)
02
=>
 (१-भ्वादिः-७३५। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। १९८)
04
=>
 (८६६)
05
=>
 [[१। परिपूर्बादस्मान्निष्ठायाम्, इडभावः, तकारस्य ढत्वम्, हकारस्य लोपः इति, ‘प्रभौ परिबृढः’ (७-२-२१) इत्यनेन प्रभावभिधेये निपातितः। अन्यत्र परिबृहितः। अत्र बृंहतेरेव सानुषङ्गस्येदं निपातनमिति वार्तिककारपक्ष इति पदमञ्जर्य- नुसारेण मा। धा। वृत्तावुक्तम्। भाष्ये दर्हतिदृंहति विषय एव प्रकृत्यन्तरसद्भावे प्रमाणं प्रदर्शितमिति बोध्यम्। किञ्च, अत्र सर्वत्र भाष्यकोशेषु ‘प्रभौ परिवृढः’ (७-२-२१) इत्युपादाय परिवृढः इत्येव रूपसम्पादनं कृतमिति ज्ञायते। अतश्च दन्तोष्ठ्यादिः वर्हतिर्लिखिषमाणैव भाष्योपात्तेत्यपि ज्ञायते। अत्र तत्त्वं विद्वांसो विभावयन्तु।]]
06
=>
 [[B। ‘तान् दृष्ट्वाऽतिदृढान् धृष्टान् प्राप्तान् परिबृढाज्ञया।’ भ। का। ९। १८।]]
07
=>
 [[२। ‘वर्तमाने पृषद्बृहत्--’ (द। उ। ६। ५) इति कतिप्रत्ययः, तस्य शतृवद्भावश्च।]]