बुभूर्षकः-र्षिका (bubhUrSakaH-rSikA)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“डु भृञ् धारणपोषणयोः”@} 2 3 ‘भृञो बिभर्ति बिभृते भरते भरतीत्यपि।
ऋदन्तस्य भृणातीति भर्त्सने श्नि तथा भरः।।’ 4 इति देवः।
भारकः-रिका, भारकः-रिका, 5 बुभूर्षकः-र्षिका, बेभ्रीयकः-यिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकभरतिवत् 6 ज्ञेयानि।
7 बिभ्रत्- बिभ्रतौ-बिभ्रतः, बिभ्राणः, 8 भृत्रिमम्, 9 भरथुः, 10 11 बिभ्राणः, 12 विश्वंभरः- 13 विश्वम्भरा, 14 भार्यम्, 15 इषुभृत्-देहभृत्, 16 उदरंभरिः, 17 भृतिः, 18 भृङ्गारः इत्यादीनि रूपाण्यस्य भवन्तीति विशेषः।
19
01 (११७१)
02 (३-जुहोत्यादिः-१०८७। सक। अनि। उभ।)
03 [पृष्ठम्०९७३+ ३०]
04 (श्लो। २८)
05 [[१। ‘सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभरज्ञपिसनाम्’ (७-२-४९) इत्यत्र भर इति शपा निर्देशात्, अस्य न ग्रहणम्। तेनात्र नेड्विकल्पः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वात्, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। ‘उदोष्ठ्यपूर्वस्य’ (७-१-१०२) इत्युत्वम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06 (११७०)
07 [[२। शतरि शपः, ‘जुहोत्यादिभ्यः--’ (२-४-७५) इति श्लुः। ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचनम्। ‘भृञामित्’ (७-४-७६) इत्यभ्यासस्येकारः। उत्तरखण्डे यणादेशः। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधः। एवमेव शानजन्तेऽपि प्रक्रियोह्या।]]
08 [[३। भावे, ‘ड्वितः क्त्रिः’ (३-३-८८) इति क्त्रिप्रत्ययः। तस्य, ‘तेन’ इति वर्तमाने निर्वृत्तार्थे, ‘क्त्रेर्मम्नित्यम्’ (४-४-२०) इति नित्यं मप् तद्धितः।]]
09 [[४। धातुममुं द्रमिडाः ‘टु भृञ्’ इति पठन्तीति क्षीरस्वामिवाक्यादवगम्यते। तदानीम्, ‘ट्वितोऽथुच्’ (३-३-८९) इति भावेऽथुच्प्रत्ययः। भरथुः = भारः। “सुधाकरः पुनरथुज्विधौ ‘टु भृञ्’ इत्युक्त्वा, ‘टु भृञ्’ इति द्रमिडाः पठन्ति। तेन भृत्रिमम्, भरथुः इति द्वयमिच्छति नन्दी।’ इति। ‘टु डु भृञ्’ इत्यनुबन्धद्वयमिति शाकटायनः।” इति पुरुषकारवचनमिह ध्येयम्।]]
10 [कवचं]
11 [[५। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्’ (३-२-१२९) इत्यनेनात्र वयोवचने चानश्- प्रत्ययः। कवचधारणयोग्यं वयः प्राप्तवान् इत्यर्थः।]]
12 [[६। ‘संज्ञायां भृतॄ--’ (३-२-४६) इत्यादिना खच्प्रत्ययः। विश्वं बिभर्तीति विश्वंभरः विष्णुः।]]
13 [[आ। ‘ततो बलिन्दमप्रख्यं कपिर्विश्वम्भराधिपम्।’ भ। का। ६। १०८।]]
14 [[७। ‘ऋहलोः--’ (३-१-१२४) इति कर्मणि ण्यत्।]]
15 [[८। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति कर्मण्युपपदे क्विप्। तुगागमः।]]
16 [[B। ‘उञ्छवृत्तिरुदरम्भरिरासीत् तादृशेन तपसैव कृतान्तः।।’ या। अ। २१। ६३।]]
17 [[९। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तिच्। भृतिः = वेतनम्।]]
18 [[१०। ‘शृङ्गारभृङ्गारौ’ (द। उ। ८-६६) इति आरन्प्रत्ययः, नुगागम-गुगागमौ गुणाभावश्च निपात्यन्ते। बिभर्त्युदकं मङ्गलार्थिभिरिति भृङ्गारः = उदककलशः।]]
19 [पृष्ठम्०९७४+ २८]
1 {@“भॄ भर्त्सने”@} 2 प्वादिः, ल्वादिश्च।
‘--भरणे’ इत्यप्येके।
‘भॄ भर्जने च’ इति क्षीरस्वामी।
‘ॠदन्तस्य भृणातीति भर्त्सने श्नि, तथा भरः।।’ 3 इति देवः।
तत्र भरणार्थे, भर्जनार्थे च सकर्मकोऽयमिति ज्ञेयम्।
भारकः-रिका, भारकः-रिका, बुभूर्षकः-र्षिका, बिभरिषकः-बिभरीषकः-षिका, बोभुरकः-रिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि प्रातिस्विकरूपाणि विना जौहोत्यादिकपिपर्तिवत् 4 ज्ञेयानि।
5 भृणन् 6 -ती, 7 भूर्णम्-भूर्णः-भूर्णवान्, भावेऽप्प्रत्यये भरः इति रूपाण्यस्य भवन्तीति विशेषः।
8
01 (११७६)
02 (९-क्र्यादिः-१४९१। अक। सेट्। पर।)
03 (श्लो-२८)
04 (१०५५)
05 [[३। शतरि, ‘क्र्यादिभ्यः--’ (३-१-८१) इति श्ना विकरणप्रत्ययः। तस्य शित्त्वेन सार्वधातुकत्वम्। तेन ङित्त्वात् गुणवृद्धिनिषेधः। ‘श्नाऽभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपः। ‘प्वादीनां ह्रस्वः’ (७-३-८०) इति प्रकृतेः ह्रस्वः। ‘ऋवर्णा- न्नस्य--’ (वा। ८-४-१) इति णत्वम्।]]
06 [[B। ‘तत्र स्परीतुमनसं रुषमावृणन्तम् अम्बष्ठमुन्मदभरं स भृणन् बभाषे।’ धा। का। ३। ७।]]
07 [[४। निष्ठायाः कित्त्वात्, ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्निषेधे, ‘उदोष्ठ्यपूर्वस्य’ (७-१-१०२) इत्युकारे, रपरत्वे, दीर्घे णत्वे च रूपमेवमिति ज्ञेयम्।]]
08 [पृष्ठम्०९७६+ ३२]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.