बुद्ध (buddha)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 बुद्ध mfn.
   (-द्धः-द्धा-द्धं) Known,  understood.
	 m.
  (-द्धः)
	 1. A generic name
for a deified teacher of the Bauddha sect,  amongst whom numer-
ous Buddhas are reckoned
 the name is especially applied to the
9th incarnation of VISHṆU and the apparent founder of the reli-
gion of the Bauddhas
 the term is often confounded but impro-
perly,  with a Jina: see जिन.
	 2. A sage,  a wise or learned man. 
E.
  बुध् to know,  aff.
   क्तः see बुध ।

Capeller Eng

English

 बुद्ध॑ a.
  awakened (lit.   & fig.
  ),  completely conscious, 
enlightened
 m.
  the Enlightened One,  the Buddha,  E.
  of Gautama of the
Śakya tribe.

Yates

English

 बुद्ध (द्धः) 1.
m.
  Buddha
 a sage.
a.
Known,  understood.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

बुद्ध 	-	 buddha 	-	 m.
  	-	 enlightened
प्रकाश 	-	  prakAza 	-	 adj.
  	-	 enlightened
कवि 	-	  kavi 	-	 adj.
  	-	 enlightened  [ m ]
द्युतित 	-	  dyutita 	-	 adj.
  	-	 enlightened
प्रभोदित 	-	  prabhodita 	-	 adj.
  	-	 enlightened
ऋत 	-	  Rta 	-	 adj.
  	-	 enlightened
प्रकाशित 	-	  prakAzita 	-	 adj.
  	-	 enlightened
प्रबुद्ध 	-	  prabuddha 	-	 adj.
  	-	 enlightened
प्रतिबुद्ध 	-	  pratibuddha 	-	 adj.
  	-	 enlightened
बुद्ध 	-	  buddha 	-	 m.
  	-	 enlightened one
सुप्रबुद्ध 	-	  suprabuddha 	-	 adj.
  	-	  completely enlightened
अन्तर्ज्योतिस् 	-	  antarjyotis 	-	 adj.
  	-	  having the soul enlightened
बोध्य 	-	  bodhya 	-	 adj.
  	-	  to be enlightened or instructed
सम्बोध्य 	-	  sambodhya 	-	 adj.
  	-	  to be enlightened or instructed
क्रतुप्रा 	-	  kratuprA 	-	 adj.
  	-	  becoming inspired or enlightened
ऋषिमनस् 	-	  RSimanas 	-	 adj.
  	-	  of far-seeing or enlightened mind
बोधि 	-	  bodhi 	-	 m.
 f.
  	-	  illuminated or enlightened intellect
बोद्धव्य 	-	  boddhavya 	-	 adj.
  	-	  to be enlightened or admonished or instructed or informed
बुद्ध 	-	  buddha 	-	 m.
  	-	  fully enlightened man who has achieved perfect knowledge of the truth and thereby is liberated from all existence and before his own attainment of nirvANa reveals the method of obtaining it

बुद्ध 	-	 buddha 	-	 m.
  	-	 enlightened
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 adj.
  	-	  conscious
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 adj.
  	-	  learnt
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 adj.
  	-	  understood
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 adj.
  	-	  expanded
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 adj.
  	-	  known
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 adj.
  	-	  intelligent
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 adj.
  	-	  blown
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 adj.
  	-	  awake
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 adj.
  	-	  clever
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 adj.
  	-	  awakened
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 adj.
  	-	  wise
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 m.
  	-	  principal buddha of the present age
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 m.
  	-	  wise or learned man
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 m.
  	-	  sage
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 m.
  	-	  enlightened one
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 m.
  	-	  Buddha
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 m.
  	-	  fully enlightened man who has achieved perfect knowledge of the truth and thereby is liberated from all existence and before his own attainment of nirvANa reveals the method of obtaining it
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 m.
  	-	  awakened one
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 n.
  	-	  knowledge
बुद्ध 	-	 buddha 	-	 ppp. 	-	  woken up

बुद्ध 	-	  buddha 	-	 m.
  	-	 Buddha
आर्य 	-	  Arya 	-	 m.
  	-	 Buddha
त्रिस्कन्धपथदैशिक 	-	  triskandhapathadaizika 	-	 m.
  	-	 Buddha
बुद्धसङ्घ 	-	  buddhasaGgha 	-	 m.
  	-	 Buddha
त्रिरत्न 	-	  triratna 	-	 n.
  	-	  three gems  [ Buddha,  Dharma Sanga - Buddhism ]
बुद्धधर्म 	-	  buddhadharma 	-	 m.
  	-	 Buddha's law
बुद्धचक्षुस् 	-	  buddhacakSus 	-	 n.
  	-	 Buddha's eye
बुद्धच्छाया 	-	  buddhacchAyA 	-	 f.
  	-	 Buddha shadow
बुद्धगया 	-	  buddhagayA 	-	 f.
  	-	 Buddha's gayA
बुद्धवचन 	-	  buddhavacana 	-	 n.
  	-	 Buddha's word
शाक्यमुनि 	-	  zAkyamuni 	-	 m.
  	-	  Gautama Buddha
बुद्धदत्त 	-	  buddhadatta 	-	 m.
  	-	  given by Buddha
बौद्धमत 	-	  bauddhamata 	-	 n.
  	-	 Buddha doctrine
बौद्धशास्त्र 	-	  bauddhazAstra 	-	 n.
  	-	 Buddha doctrine
बुद्धपुराण 	-	  buddhapurANa 	-	 n.
  	-	 Buddha's purANa
बुद्धावतार 	-	  buddhAvatAra 	-	 m.
  	-	 Buddha's descent
त्रिशरण 	-	  trizaraNa 	-	 n.
  	-	  threefold refuge  [ to Buddha,  Dharma & Sanga ]
बुद्धचरित्र 	-	  buddhacaritra 	-	 n.
  	-	 Buddha's history
सूक्ष्मशिरस्क 	-	  sUkSmaziraska 	-	 adj.
  	-	  with a small head  [ nickname for Buddha ]
बुद्धरक्षित 	-	  buddharakSita 	-	 m.
  	-	  guarded by Buddha
बुद्धागम 	-	  buddhAgama 	-	 m.
  	-	 Buddha's doctrine
बुद्धद्रव्य 	-	  buddhadravya 	-	 n.
  	-	 Buddha's property
बुद्धक्षेत्र 	-	  buddhakSetra 	-	 n.
  	-	 Buddha's district
बुद्धज्ञान 	-	  buddhajJAna 	-	 n.
  	-	 Buddha's knowledge
बुद्धचर्य 	-	  buddhacarya 	-	 n.
  	-	 Buddha's acts or life
शाक्य 	-	  zAkya 	-	 m.
  	-	  klan of Gautama Buddha
बुद्धमार्ग 	-	  buddhamArga 	-	 m.
  	-	 Buddha's way or doctrine
बुद्धचरित्र 	-	  buddhacaritra 	-	 n.
  	-	  narrative of Buddha's life
अवपृष्ठीकृत 	-	  avapRSThIkRta 	-	 adj.
  	-	  set on the path of Buddhahood
अवपृष्ठीभूत 	-	  avapRSThIbhUta 	-	 adj.
  	-	  set on the path of Buddhahood
बुद्धानुस्मृति 	-	  buddhAnusmRti 	-	 f.
  	-	  continual meditation on Buddha
वैशारद्य 	-	  vaizAradya 	-	 n.
  	-	 Buddha's confidence in himself
बुद्धधर्म 	-	  buddhadharma 	-	 m.
  	-	 Buddha's marks or peculiarities
दीपङ्करज्ञान 	-	  dIpaGkarajJAna 	-	 m.
  	-	  having the knowledge of a Buddha
बुद्धक्षेत्र 	-	  buddhakSetra 	-	 n.
  	-	  country in which a Buddha appears
बुद्धवपुर्धारिन् 	-	  buddhavapurdhArin 	-	 adj.
  	-	  bearing the body or form of Buddha
अर्चिसार्चिष्मती 	-	  arcisArciSmatI 	-	 f.
  	-	  one of the ten stages through which a Bodhisattva must rise before becoming a Buddha
बुद्धगया 	-	  buddhagayA 	-	 f.
  	-	  where gautama Buddha and all the other Buddhas are said to have attained to true wisdom

बुद्ध 	-	  buddha 	-	 m.
  	-	  fully enlightened man who has achieved perfect knowledge of the truth and thereby is liberated from all existence and before his own attainment of nirvANa reveals the method of obtaining it

बुद्ध 	-	  buddha 	-	 ppp. 	-	 woken up

 
   बुद्ध  buddha  m.
    enlightened    
   विद्योतयति  vidyotayati verb  enlighten     
   प्रभाति  { प्रभा }  prabhAti  { prabhA } verb  enlighten    
   अभिज्वलयति  { अभिज्वल् }  abhijvalayati  { abhijval } verb  enlighten     
   अभ्यवज्वलति  { अभ्यवज्वल् }  abhyavajvalati  { abhyavajval } verb  enlighten    
   आदीद्यति  { आदी }  AdIdyati  { AdI } verb  enlighten     
   निर्विभासयति  { निर्विभास् }  nirvibhAsayati  { nirvibhAs } verb caus.  enlighten    
   प्रभासयति  { प्रभास् }  prabhAsayati  { prabhAs } verb caus.  enlighten     
   प्ररोचयति  { प्ररुच् }  prarocayati  { praruc } verb caus.  enlighten    
   रोचयते  { रुच् }  rocayate  { ruc } verb caus.  enlighten     
   रोचयति  { रुच् }  rocayati  { ruc } verb caus.  enlighten    
   प्रकाश  prakAza adj.
   enlightened    
   कवि  kavi adj.
   enlightened  [ m ]   
   द्युतित  dyutita adj.
   enlightened    
   प्रभोदित  prabhodita adj.
   enlightened   
   ऋत  Rta adj.
   enlightened    
   प्रकाशित  prakAzita adj.
   enlightened   
   प्रबुद्ध  prabuddha adj.
   enlightened    
   प्रतिबुद्ध  pratibuddha adj.
   enlightened   
   दीपितृ  dIpitR m.
   enlightener    

Wilson

English

 बुद्ध
mfn.
   (-द्धः-द्धा-द्धं) Known,  understood.
m.
  (-द्धः)
1 A generic name for a deified teacher of the Bauddha sect,  amongst whom
numerous Buddhas are reckoned
 the name is especially applied to the ninth
incarnation of VIṢṆU and the apparent founder of the religion of the
Buddhas
 the term is often confounded,  but improperly,  with a Jina: see
जिन.
2 A sage,  a wise or learned man. 
E.
  बुध to know,  aff.
   क्तः see बुध.

Apte

English

बुद्ध [buddha],  p. p.  [बुध्-क्त]

Known,  understood,  perceived.

Awakened,  awake.

Observed.

Enlightened,  wise
 एवमेव मनुष्येन्द्र धर्मं त्यक्त्वाल्पकं नरः । बृहन्तं धर्ममाप्नोति स बुद्ध इति निश्चितम् ॥ Mb.
 *  3.33.67
 (see बुध्).

Expanded (विकसित)
 सरःसु बुद्धाम्बुजभूषणेषु विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति Rām.*
  4.3.41
5.14.24.

द्धः A wise or learned man,  a sage.

(With Buddhists) A wise or enlightened person who,  by perfect knowledge of the truth,  is absolved from all existence,  and who reveals to the world the method of obtaining the Nirvāṇa or final emancipation before obtaining it himself

'The enlightened',  N.
  of Śākyasimha,  the celebrated founder of the Bauddha religion
 (he is said to have been born at Kapilavastu and to have died in 543 B. C.
 he is sometimes regarded as the ninth incarnation of Viṣṇu
 thus Jayadeva says: निन्दसि यज्ञविधेरहह श्रुतिजातं सदयहृदय दर्शितपशुघातं केशव धृतबुद्धशरीर जय जगदीश हरे Gīt.*
  1)
 क्वचिद्बुद्धः कल्किर्विहरसि कुभारापहतये Viṣṇu-mahimna 4
 ततः कलौ संप्रवृत्ते संमोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्नाञ्जनसुतः कीकटेषु भविष्यति Bhāg.

The Supreme Soul (परमात्मा)
 अथ बुद्धमथा- बुद्धमिमं गुणविधिं शृणु Mb.
 *  12.38.1. -द्धम् Knowledge.Comp.   -अन्तः waking condition,  the being awake
 स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते रत्वा Bṛi. Up.*
   4.3.17. -आगमः the doctrines and tenets of the Bauddha religion. -उपासकः a worshipper of Buddha.  -गया N.
  of a sacred place of pilgrimage. -गुरुः a Buddhist spiritual teacher. -मार्गः the doctrines and tenets of Buddha,  Buddhism. 

Apte 1890

English

 बुद्ध p. p. [बुध्-क्त] 1 Known,  understood,  perceived. 
2 Awakened,  awake. 
3 Observed. 
4 Enlightened,  wise
 (see बुध्). 
द्धः 1 A wise or learned man,  a sage. 
2 (With Buddhists) A wise or enlightened person who,  by perfect knowledge of the truth,  is absolved from all existence,  and who reveals to the world the method of obtaining the Nirvāṇa or final emancipation before obtaining it himself. 
3 ‘The enlightened’,  N. of Śākyasiṃha,  the celebrated founder of the Bauddha religion
 (he is said to have been born at Kapilavastu and to have died in 543 B. c.
 he is sometimes regarded as the ninth incarnation of Viṣṇu
 thus Jayadeva says: 
निंदसि यज्ञविधेरहह श्रुतिजातं सदयहृदय दार्शितपशुघातं केशव धृतबुद्धशरीर जय जगदीश हरे Gīt. 1). 
द्धं Knowledge. 
Comp. 
आगमः the doctrines and tenets of the Bauddha religion. 
उपासकः a worshipper of Buddha. 
गया N. of a sacred place of pilgrimage. 
गुरुः a Buddhist spiritual teacher. 
मार्गः the doctrines and tenets of Buddha,  Buddhism. 

Monier Williams Cologne

English

 बुद्ध a बुद्धि See cols. 2 and 3.

 बुद्ध b mfn.
   awakened,  awake,  MBh.
  

 expanded,  blown,  SāmavBr.
  

 conscious,  intelligent,  clever,  wise (opp.  to मूढ),  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 learnt,  known,  understood,  Āpast.
 
 MBh.
   (‘by’,  usually instr.,  but also gen.
   according to,  Pāṇ.
  ii,  2,  12
 3,  67,  Sch.)

 बुद्ध m.
  a wise or learned man,  sage,  W.
 

 (with Buddhists) a fully enlightened man who has achieved perfect knowledge of the truth and thereby is liberated from all existence and before his own attainment of Nirvāṇa reveals the method of obtaining it,  (esp.  ) the principal Buddha of the present age (born at Kapila-vastu about the year 500 B.C. his father,  Śuddhodana,  of the Śākya tribe or family,  being the Rāja of that district,  and his mother,  Māyā-devī,  being the daughter of Rāja Su-prabuddha,  MWB.
  19 &c.
  
hence he belonged to the Kṣatriya caste and his original name Śākya-muni or Śākya-siṃha was really his family name,  while that of Gautama was taken from the race to which his family belonged
for his other names See ib. 23
he is said to have died when he was 80 years of age,  prob. about 420 B.C. ib. 49 n.
  1
he was preceded by 3 mythical Buddhas of the present Kalpa,  or by 24,  reckoning previous Kalpa,  or according to others by 6 principal Buddhas,  ib. 136
sometimes he is regarded as the 9th incarnation of Viṣṇu,  Hariv.
 
Kāv.
 
Var.
  &c.
  )

 बुद्ध n.
  knowledge,  BhP.
   (B. बुद्धि).

Monier Williams 1872

English

 बुद्ध बुद्ध,  बुद्धि। See cols. 2 and 3.

 बुद्ध,  अस्,  आ,  अम्,  recognised,  observed
 known, 
understood
 completely conscious,  enlightened,  clever, 
wise,  knowing
 wakened,  awake
 (अस्),  m. a wise
or learned man,  sage
 (with Buddhists) one who is
perfectly enlightened,  the Wise,  the Enlightened (i. e.
one who by perfect knowledge of the truth is libe-
rated from all existence,  and who before his own
attainment of Nirvāṇa or annihilation reveals to the
world the method of obtaining it)
 the Buddha or
‘Enlightened’ κατ’ ἐξοχήν whose original appellation
was Śākya-muni or Śākya-siṃha,  (he was born at
Kapila-vastu,  a city and kingdom at the foot of the
mountains of Nepal,  his father,  Śuddhodana,  of the
family of the Śākyas,  being the king of that country, 
and his mother,  Māyādevī,  being the daughter of
king Su-prabuddha
 hence he belonged to the
Kṣatriya caste,  and his name Śākya was really his
family name,  while that of Gautama was taken from
the class or race to which his family belonged
 his
other names of Buddha,  ‘enlightened, ’ and Siddhārtha, 
‘one whose objects have been effected, ’ being pro-
bably given at a later period
 he is said to have
entered on his mission in the district of Magadha or
Behār about the year 588 B. C. and to have died at
Kuśi-nagara in Oude in the year 543 B. C.
 there
have been twenty-four Buddhas of the past,  Śākya-
muni or Gautama being only the last Buddha,  i. e.
the Buddha of the present cycle
 according to the
northern Buddhists he had been preceded by six other
Buddhas
 others enumerate four
 he is sometimes re-
garded as the ninth incarnation of Viṣṇu)
 (अम्),  n.
knowledge.
—बुद्ध-कल्प,  अस्,  m. Buddha's Kalpa, 
the present era (which has,  according to some,  had four
Buddhas and is to expect another).
—बुद्ध-क्षे-
त्र,  अम्,  n. the district of a Buddha,  a term applied
to the neighbourhood in which a Buddha appears.
—बुद्ध-गया,  f. ‘Buddha's Gayā, ’ (with Bud-
dhists) an epithet of the city Gayā (in Behār),  where
Śākya-muni and all the other Buddhas are said to
have attained to true wisdom.
—बुद्ध-गुप्त, 
अस्,  m.,  N. of a prince
 (also written बुध-गुप्त।)
—बुद्ध-गुरु,  उस्,  m. a Buddhist spiritual teacher.
—बुद्ध-घोष,  अस्,  m.,  N. of a Buddhist cele-
brated for his learning,  who lived at the beginning
of the fifth century A. D.
—बुद्ध-चरित,  अम्,  n.
‘the acts of Buddha, ’ N. of a work.
—बुद्ध-
चरित-काव्य,  अम्,  n.,  N. of a work ascribed to
Aśva-ghoṣa.
—बुद्ध-चरित्र,  अम्,  n. ‘the his-
tory of Buddha, ’ N. of a work.
—बुद्ध-चर्य, 
अम्,  n. the acts or life of Buddha.
—बुद्ध-ज्ञा-
न,  अम्,  n. Buddha's knowledge,  the knowledge
possessed by Buddha.
—बुद्धज्ञान-श्री,  ईस्,  m., 
N. of a learned Buddhist.
—बुद्ध-त्व,  अम्,  n.
the state or condition of a Buddha,  the dignity of
Buddha.
—बुद्ध-दत्त,  अस्,  m. ‘given by Bud-
dha, ’ N. of a minister of king Caṇḍa-mahāsena.
—बुद्ध-दास,  अस्,  m. ‘slave of Buddha, ’ N. of
a man.
—बुद्ध-दिश्,  क्,  m.,  N. of a king.
—बुद्ध-देव,  अस्,  m.,  N. of a man.
—बुद्ध-
द्रव्य,  अम्,  n. ‘the property of a Buddha, ’ (pro-
bably) a term applied to the relics found in a Stūpa
(q. v.),  = स्तौपिक,  q. v.
 avarice,  covetous accu-
mulation (?).
—बुद्ध-द्वादशी-व्रत,  अम्,  n.,  N.
of the forty-seventh chapter of the Vārāha-Purāṇa.
—बुद्ध-धर्म,  अस्,  m. the law of Buddha.
—बुद्ध-धर्म-सङ्घ,  आस्,  m. pl. Buddha, 
the law,  and the congregation.
—बुद्ध-नन्दि, 
इस्,  m.,  N. of the eighth Buddhist patriarch
 (perhaps
a wrong reading for बुद्धानन्द।)
—बुद्ध-
पक्ष (?),  अस्,  m.,  N. of a king.
—बुद्ध-पाल, 
अस्,  m.,  N. of a man.
—बुद्ध-पालित,  अस्,  m.,  N.
of a disciple of Nāgārjuna.
—बुद्ध-पुराण,  अम्, 
n. ‘Buddha's Purāṇa, ’ a term applied to the Laghu-
lalita-vistara ascribed to Parāśara.
—बुद्ध-भ-
द्र,  अस्,  m.,  N. of a man.
—बुद्ध-भूमि,  N. of
a Buddhist Sūtra work.
—बुद्ध-मन्त्र,  अम्,  n. a
Buddhist prayer or charm (= धारणी).
—बुद्ध-
मार्ग,  अस्,  m. ‘the path of Buddha, ’ the doctrines
of Buddha,  Buddhism.
—बुद्ध-मित्र,  अस्,  m.,  N.
of the ninth Buddhist patriarch (who was a disci-
ple of Vasu-bandhu).
—बुद्ध-रक्षित,  अस्,  m.
‘guarded by Buddha, ’ N. of a man
 (आ),  f.,  N. of
a woman.
—बुद्ध-राज,  अस्,  m.,  N. of a king.
—बुद्ध-वचन,  अम्,  n. ‘the word of Buddha, ’
a term applied to the Buddhist Sūtras.
—बुद्ध-
वत्,  आन्,  अती,  अत्,  Ved. containing a form of the rt.
1. बुध्.
—बुद्ध-वन,  N. of a mountain.
—बुद्-
ध-विषय,  अस्,  m. = बुद्ध-क्षेत्र,  q. v.
—बुद्धविषयावतार (°य-अव्°),  N. of a work.
—बुद्ध-सङ्गीति,  इस्,  f.,  N. of a work.
—बुद्-
ध-सिंह,  अस्,  m.,  N. of a man.
—बुद्ध-सेन, 
अस्,  m.,  N. of a prince.
—बुद्धागम (°ध-
आग्°),  अस्,  m. Buddha's Doctrine (personified).
—बुद्-
धाण्डक,  a various reading for बुद्धैडूक, 
q. v.
—बुद्धानुस्मृति (°ध-अन्°),  इस्,  f.,  N. of a
Buddhist Sūtra.
—बुद्धान्त (°ध-अन्°),  अस्,  m., 
Ved. waking state or condition,  the being awake.
—बुद्धावतंसक (°ध-अव्°),  N. of a work.
—बुद्धावतार (°ध-अव्°),  अस्,  m. ‘Buddha's
descent, ’ N. of a chapter of the Khaṇḍa-praśasti,  a
poem ascribed to Hanu-mat and treating of the ten
incarnations of Viṣṇu.
—बुद्धैडूक (°ध-एड्°), 
अस्,  m. a temple in which relics of Buddha are pre-
served (= चैत्य).
—बुद्धोक्त-संसारामय
(°ध-उक्°,  °र-आम्°),  अस्,  m.,  N. of a Buddhist
work.
—बुद्धोपासक (°ध-उप्°),  अस्,  m. a wor-
shipper of Buddha.

Macdonell

English

 बुद्ध bud-dha,  pp. (√ budh) awakened,  fully 🞄awake
 expanded (flower)
 enlightened,  wise
 🞄known,  observed
 m.
  enlightened person who 🞄is qualified by good works and knowledge of 🞄the truth for Nirvāṇa and reveals the true 🞄doctrine of salvation to the world before his 🞄decease (B.)
 the historical Buddha,  named 🞄Śākya-muni Gautama,  the founder of the 🞄Buddhist religion,  who was born in Magadha,  🞄and died about ¤477¤ B. C.
 -gayā,  f.
  Buddhaʼs 🞄Gayā,  the Buddhistic name of the town of 🞄Gayā (so called because Buddha obtained 🞄true knowledge there)
 -ghoṣa,  m.
  N. of a 🞄celebrated Buddhist scholar who lived at the 🞄beginning of the fifth century A. D. (the N. is 🞄not quotable in Sanskrit)
 -tva,  n.
  Buddhahood
 🞄-datta,  m.
  N. of a minister
 -dharma,  🞄m.  Buddhaʼs law
 -pālita,  m.
  N. of a pupil 🞄of Nāgārjuna
 -mārga,  m.
  way or doctrine 🞄of Buddha
 -rakṣita,  m.
  N.: ā,  f.
  N.
 🞄-āgama,  m.
  Buddhaʼs doctrine
 -anta,  m.
  🞄waking condition. 

Hindi

जो इसलिए प्रबुद्ध जाना जाता है.

बुद्धा

Apte Hindi

Hindi

बुद्ध
भू* क* कृ* - बुध् + क्त
"ज्ञात,  समझा हुआ,  प्रत्यक्ष किया हुआ"

बुद्ध
भू* क* कृ* - बुध् + क्त
"जगाया हुआ,  जागरूक"

बुद्ध
भू* क* कृ* - बुध् + क्त
देखा हुआ

बुद्ध
भू* क* कृ* - बुध् + क्त
प्रकाशमान

बुद्धः
पुं*
  - -
"बुद्धिमान् या विद्वान् पुरुष,  ऋषि"

बुद्धः
पुं*
  - -
(बौद्धों के साथ) बुद्धिमान या ज्ञानज्योति से प्रकाशमान पुरुष जो सत्य के प्रत्यक्ष ज्ञानद्वारा जन्म-मरण से छुटकारा पा चुका है तथा जो स्वयं  मुक्त होने से पूर्व संसार की मोक्ष या निर्वाण प्राप्त करने की रीति बतलाता है

बुद्धः
पुं*
  - -
शाक्यसिंह का नाम ‘बुद्ध’ जो बौद्धधर्म का प्रसिद्ध प्रवर्तक था

बुद्ध
वि* - बुध्+क्त
ज्ञात

बुद्ध
वि* - बुध्+क्त
जागरित

बुद्ध
वि* - बुध्+क्त
प्रकाशित

बुद्ध
वि* - बुध्+क्त
विकसित

बुद्धः
पुं*
  - बुध्+क्त
विद्वान पुरुष

बुद्धः
पुं*
  - बुध्+क्त
वह व्यक्ति जिसने ‘सत्य ज्ञान’ जान लिया है तथा जो स्वयं निर्वाण प्राप्त करने से पूर्व संसार को मोक्ष का मार्ग बतलाता हैं

बुद्धः
पुं*
  - बुध्+क्त
परमात्मा

Shabdartha Kaustubha

Kannada

बुद्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತತ್ವಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಪುರುಷ/ಬುದ್ಧ ದೇವ/ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಒಂದು ಅವತಾರ
निष्पत्तिः - > बुध (अवगमने) "क्तः" (३-२-१८८)
व्युत्पत्तिः - > बुध्यते
प्रयोगाः - > "ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्ना जिनसुतः कीकटेषु भविष्यति" । "निन्दसि यज्ञविधरहह श्रुतिजातं सहृदयहृदयदर्शितपशुघातम् । केशव!तबुदशरीर,  जयजगदीश हरे"
उल्लेखाः - > भाग० १-३-२४ । गीतगो० १-९ ।
विस्तारः - > ಕಲಿಯುಗವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಲು ಮಾಡಿದ ಒಂದು ಅವತಾರವಿದು. ಬುದ್ಧನಿಂದ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ದರ್ಶನವು ಬೌದ್ಧಮತ. ಈ ಬೌದ್ಧಮತವು ವೇದವನ್ನು ವೇದವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನ ಬಹಿಷ್ಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಇದು ಅವೈದಿಕಮತ.
बुद्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿದ್ವಾಂಸ/ಪಂಡಿತ/ಜ್ಞಾನಸಂಪಾದಿಸಿದವನು/ ಬುದ್ಧಿವಂತ
बुद्ध
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ತಿಳುವಳಿಕೆಯುಳ್ಳವನು
बुद्ध
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಎಚ್ಚರವುಳ್ಳವನು
बुद्ध
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ/ಅರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ
निष्पत्तिः - > बुध "क्तः" (३-२-१०२)
बुद्ध
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಞಾನ/ತಿಳಿವಳಿಕೆ/ಅರಿವು
निष्पत्तिः - > बुध भावे "क्तः" (३-3-११४)

L R Vaidya

English

 budDa {% (I) a. (f. द्धा) %} 1. Known,  understood
observed
awake,  awakened
wise,  enlightened,  (pp. of बुध् q.v.).

 budDa {% (II) m. %} 1. A wise man,  a learned man
 2. a saint,  who by perfect knowledge of the truth has attained liberation from all existence and reveals to the world the secret of obtaining it before his final emancipation (in Buddhistic works)
 3. an epithet of Śākyasinha,  the founder of the Bauddha religion
 his native place was Kapilavastu,  somewhere near Nepal
 he is regarded as the ninth incarnation of Vishṇu,  निंदसि यज्ञविधेरहह श्रुतिजातम् । सदयहृदय दर्शितपशुघातम् । केशव धृतबुद्धशरीर जय जगदीश हरे Git.G.i.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

२४,  अन्ध,  अर्हत्,  गायत्री,  जिन,  तीर्थक,  तीर्थकृत्,  धम्म,  धर्म,  बुद्ध,  संकृति,  सिद्ध

Bopp

Latin

 बुद्ध v. बुध्.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Buddha,  an ‘Enlightened One’,  passim
 Mvy 〔1〕 (and regularly) = Tib. saṅs rgyas
 35 Buddhas before whom serious offenses are to be confessed by Bodhisattvas,  Śikṣ 〔169.4〕,  see note. Many long lists of Bʼs in most of the texts here included
 in general,  each name in such lists has been entered in my Dict. But one such list,  Mmk 〔7.24—8.18〕,  has been ignored
 the text is very corrupt and obscure
 division of the words is often uncertain
 few of the names are known elsewhere,  Five Buddhas called ‘transcendent’ by P. Mus,  Barabudur,  〔p. 577 ff.〕 (Lʼorigine des Cinq Jina
 a full discussion here),  Dharmas 〔3〕 et alibi,  see the names Vairocana,  Akṣobhya,  Ratnasaṃbhava,  Amitābha,  Amoghasiddhi.

Indian Epigraphical Glossary

English

 Buddha (LL),  Buddhist
 a class of saints. See Bodhisattva.

Lanman

English

 buddhá,  ppl. awakened
 illuminé
 enlightened
 --esp.,  as m. The Enlightened
One,  epithet of Gautama of the Śākya
tribe. [√budh: for budh-ta (160),  the
formal equivalent of -πυθ-το- in ἄπυστος, 
‘not having learned.’]

Kridanta Forms

Sanskrit

बुध् (बु॒धँ॒ अवगमने - दिवादिः - अनिट्)
ल्युट् =  बोधनम्
अनीयर् =  बोधनीयः - बोधनीया
ण्वुल् =  बोधकः - बोधिका
तुमुँन् =  बोद्धुम्
तव्य =  बोद्धव्यः - बोद्धव्या
तृच् =  बोद्धा - बोद्ध्री
क्त्वा =  बुद्ध्वा
ल्यप् =  प्रबुध्य
क्तवतुँ =  बुद्धवान् - बुद्धवती
क्त =  बुद्धः - बुद्धा
शानच् =  बुध्यमानः - बुध्यमाना

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  ज्ञात,  संज्ञात,  परिज्ञात,  अभिज्ञात,  विज्ञात,  विदित,  अवबुद्ध,  वित्त,  विन्न,  बुधित,  बुद्ध,  अवगत,  प्रमित,  प्रतीत,  मनित,  अवसित
adjective
 
यस्य ज्ञानं जातम्।
 "मया ज्ञातम् एतद्।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khong du chud pa
१) अधिगत २) अधिगम ३) अधिगमन ४) अनुप्रविष्ट ५) अर्थम् ६) अवगति ७) अवगम ८) अवबुद्ध ९) अवबुद्ध्यन्ते १०) अवबोध ११) अवसित १२) अवस्यत्१३) अवस्यति १४) उपगत १५) गत १६) गति १७) गतिंगतः १८) गम्यते १९) चेतना २०) पर्याप्त २१) प्रज्ञा २२) प्रतिपत्ति २३) प्रतिवेध २४) प्रतीति २५) बुद्ध २६) बोद्ध्र २७) बोध २८) बोधित २९) विवेचयति ३०) वेदित ३१) व्युत्पत्ति ३२) व्युत्पादन

mkhas pa
१) कुशल २) कृताविन् ३) कृतिन् ४) कोविद ५) कौशल ६) कौशल्य ७) कौशिक ८) चतुर ९) दक्ष १०) निपुण ११) निष्ठित १२) पटु १३) पण्डित १४) पण्डितत्व १५) पाण्डित्य १६) पेशल १७) प्रतीत १८) प्रवीण १९) प्राज्ञ २०) बुद्ध २१) बुद्धिमत् २२) बुध २३) मनीषिन् २४) मेधाविन् २५) विचक्षण २६) विज्ञ २७) विद् २८) विदु २९) विद्वस् ३०) व्यक्त ३१) सत् ३२) सुकर्मार ३३) सूरि

sangs rgyas
१) जिन २) जिनेन्द्र ३) बुद्ध ४) बुद्धत्व ५) बुद्धभूमि ६) बुध्यिय ७) बौद्ध ८) संबुद्ध ९) संबुद्धता १०)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
बुद्धस्तु सुगतो धर्मधातुस्त्रिकालविज्जिनः ।
बोधिसत्त्वो महाबोधिरार्यः शास्ता तथागतः ॥ २३२ ॥
पञ्चज्ञानो षडभिज्ञो दशार्हो दशभूमिगः ।
चतुस्त्रिंशज्जातकज्ञो दशपारमिताधरः ॥ २३३ ॥
द्वादशाक्षौ दशबलस्त्रिकायः श्रीघनाद्वयौ ।
समन्तभद्रः संगुप्तो दयाकूर्चो विनायकः ॥ २३४ ॥
मारलोकखजिद्धर्मराजो विज्ञानमातृकः ।
महामैत्रो मुनीन्द्रश्च बुद्धाः स्युः सप्त ते त्वमी ॥ २३५ ॥
विपश्यी शिखी विश्वभूः क्रकुच्छन्दश्च काञ्चनः ।
काश्यपश्च सप्तमस्तु शाक्यसिंहोऽर्कबान्धवः ॥ २३६ ॥
तथा राहुलसूः सर्वार्थसिद्धो गौतमान्वयः ।
मायाशुद्धोदनसुतो देवदत्ताप्रजश्च सः ॥ २३७ ॥
-wordlist-
 
बुद्ध (पुं),  सुगत (पुं),  धर्मधातु (पुं),  त्रिकालविद् (पुं),  जिन (पुं),  बोधिसत्त्व (पुं),  महाबोधि (पुं),  आर्य (पुं),  शास्तृ (पुं),  तथागत (पुं),  पञ्चज्ञान (पुं),  षडभिज्ञ (पुं),  दशार्ह (पुं),  दशभूमिग (पुं),  चतुस्त्रिंशज्जातकज्ञ (पुं),  दशपारमिताधर (पुं),  द्वादशाक्ष (पुं),  दशबल (पुं),  त्रिकाय (पुं),  श्रीघन (पुं),  अद्वय (पुं),  समन्तभद्र (पुं),  सङ्गुप्त (पुं),  दयाकूर्च (पुं),  विनायक (पुं),  मारजित् (पुं),  लोकजित् (पुं),  खजित् (पुं),  धर्मराज (पुं),  विज्ञानमातृक (पुं),  महामैत्र (पुं),  मुनीन्द्र (पुं),  बुद्ध (पुं),  विपश्यिन् (पुं),  शिखिन् (पुं),  विश्वभू (पुं),  क्रकुच्छन्द (पुं),  काञ्चन (पुं),  काश्यप (पुं),  शाक्यसिंह (पुं),  अर्कबान्धव (पुं),  राहुलसू (पुं),  सर्वार्थसिद्ध (पुं),  गोतमान्वय (पुं),  मायासुत (पुं),  शुद्धोदनसुत (पुं),  देवदत्ताप्रज (पुं)

--source--
 
विदितं बुधितं बुद्धं ज्ञातं सितगते अवात् ।
मनितं प्रतिपन्नं च स्यन्ने रीणं स्रुतं स्नुतम् ॥ १४९६ ॥
-wordlist-
 
विदित (क्ली),  बुधित (क्ली),  बुद्ध (क्ली),  ज्ञात (क्ली),  अवसित (क्ली),  अवगत (क्ली),  मनित (क्ली),  प्रतिपन्न (क्ली),  स्यन्न (क्ली),  रीण (क्ली),  स्रुत (क्ली),  स्नुत (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

शौद्धोदनि
शौद्धोदनि,  दशबल,  बुद्ध,  शाक्य,  तथागत,  सुगत,  मारजित्,  अद्वयवादिन्,  समन्तभद्र,  जिन,  सिद्धार्थ
शौद्धोदनिर्दशबलो बुद्धः शाक्यस्तथागतः सुगतः ।
मारजिदद्वयवादी समन्तभद्रो जिनश्च सिद्धार्थः ॥ ८५ ॥
verse 1.1.1.85
page 0011

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: बुद्धः
Root: बुद्ध
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
Meaning(s):
⇒ Buddha
Shloka(s):
1|1|31|1 ► दत्तात्रेयश्च कल्की च बुद्धश्चेत्येवमादयः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|32|2 ► बुद्धस्तु श्रीघनः शास्ता बोधिसत्त्वो विनायकः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|33|1 ► समन्तभद्रः सर्वज्ञो मारजिल्लोकजिज्जिनः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|33|2 ► षडभिज्ञो दशबलो धर्मराजस्तथागतः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|34|1 ► मुनीन्द्रः सुगतः शाक्यो मुनिरद्वयवाद्यपि। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|31|1 ⇢ बुद्धः (बुद्ध) (पुं) ⇒ Buddha - Incarnation of Viṣṇu ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|32|2 ⇢ बुद्धः (बुद्ध) (पुं) ⇒ Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|32|2 ⇢ श्रीघनः (श्रीघन) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|32|2 ⇢ शास्ता (शास्तृ) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|32|2 ⇢ बोधिसत्त्वः (बोधिसत्त्व) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|32|2 ⇢ विनायकः (विनायक) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|33|1 ⇢ समन्तभद्रः (समन्तभद्र) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|33|1 ⇢ सर्वज्ञः (सर्वज्ञ) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|33|1 ⇢ मारजित् (मारजित्) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|33|1 ⇢ लोकजित् (लोकजित्) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|33|1 ⇢ जिनः (जिन) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|33|2 ⇢ षडभिज्ञः (षडभिज्ञ) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|33|2 ⇢ दशबलः (दशबल) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|33|2 ⇢ धर्मराजः (धर्मराज) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|33|2 ⇢ तथागतः (तथागत) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|34|1 ⇢ मुनीन्द्रः (मुनीन्द्र) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|34|1 ⇢ सुगतः (सुगत) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|34|1 ⇢ शाक्यः (शाक्य) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|34|1 ⇢ मुनिः (मुनि) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
➠ 1|1|34|1 ⇢ अद्वयवादी (अद्वयवादिन्) (पुं) ⇒ Epithet of Buddha ⇒ विष्णोः बुद्धावतारः
Related word(s):
अवतारः ➡ शाक्यसिंहः
जातिः ➡ ऋषिः
    

पुराणम्

English

बुद्ध / BUDDHA. The founder of buddhism. Some consider him to be an incarnation of viṣṇu. In days of old in a battle the devas were defeated by the asuras and the gods approached viṣṇu with their grievance. Mahāviṣṇu incarnated as the son of Śuddhodana with the  name Gautamabuddha (siddhārtha). Then he went to the asuras and made them reject the Vedas and the laws thereof. All the Daityas (Asuras) became Buddhists. There is a story in agnipurāṇa,  Chapter 16,  that thus it was the purpose of buddha to convert every asura to buddhism and send him to hell.
The story given above is in accordance with the Purāṇas. The following are the facts gained by historic investigations.
gautama buddha was born in B.C. 560,  in Kapilavastu near the Himālayas. His father was Śuddhodana. He was born in the family of the Śākyas. The word ‘Śākya’ is another form of the word kṣatriya. The real name of buddha was siddhārtha. Śuddhodana brought up his son in such a way that he should not be subjected to any sort of mental pain or worry. So he kept buddha aloof from the outer world. Thus he spent his childhood in comfort and pleasure. Once by chance he happened to see a sick man,  an old man and a dead body. The sight made him thoughtful. He began to think upon a way to remove sorrow and pain from the world and to bring about peace and comfort.
The change that appeared in the son worried the father. So at the age of sixteen he made siddhārtha marry yaśodharā. A son was born to them. But the mind of siddhārtha was restless,  distressed and agitated. One day siddhārtha discarded everything and went out of the palace alone.
siddhārtha wandered from place to place learning from various teachers. But he did not find peace. Once on a full-moon day while he was sitting in meditation under a banian tree he got ‘Bodha’. (insight or conviction). From that day onwards he began to be known by the name ‘Buddha’. After that he came to Kāśi,  and told his disciples how he got bodha or conviction. The number of his followers increased day by day. Thus buddhism came into being. buddha said that the reason for pain and sorrow in the world was desire and that sorrow could be exterminated only by controlling and overcoming all desire. To attain Eternal Bliss one should be true and righteous in thought,  deed and word and that ‘Not Killing’ was the foundation of righteousness. buddhism spread everywhere in bhārata.
gautama buddha died at the age of eighty.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  बुद्धः
Root:  बुद्ध
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ Buddha
Shloka(s): 
1|1|13|1 ► सर्वज्ञः सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागतः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|13|2 ► समन्तभद्रो भगवान्मारजिल्लोकजिज्जिनः॥ (स्वर्गवर्गः)
1|1|14|1 ► षडभिज्ञो दशबलोऽद्वयवादी विनायकः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|14|2 ► मुनीन्द्रः श्रीघनः शास्ता मुनिः शाक्यमुनिस्तु यः॥ (स्वर्गवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|1|13|1 ⇢ सर्वज्ञः (सर्वज्ञ) (पुं)
➠ 1|1|13|1 ⇢ सुगतः (सुगत) (पुं) ⇒ buddha, Buddhist, going well, well-bestowed, Buddhist teacher, one who has fared well
➠ 1|1|13|1 ⇢ बुद्धः (बुद्ध) (पुं)
➠ 1|1|13|1 ⇢ धर्मराजः (धर्मराज) (पुं) ⇒ buddha, any king or prince, just or righteous king, Law conceived as a king
➠ 1|1|13|1 ⇢ तथागतः (तथागत) (पुं) ⇒ Buddhist, gautama buddha, of such a quality or nature, being in such a state or condition, he who comes and goes in the same way
➠ 1|1|13|2 ⇢ समन्तभद्रः (समन्तभद्र) (पुं) ⇒ buddha or a jina, wholly auspicious, one of the four main Bodhisattvas of Mahayana Buddhism
➠ 1|1|13|2 ⇢ भगवान् (भगवत्) (पुं) ⇒ God, holy, happy, divine, lordly, blessed, heavenly, adorable, glorious, fortunate, venerable, prosperous, illustrious, name of ziva, possessing fortune, divine or adorable one, name of a buddha or a bodhisattva or a jina
➠ 1|1|13|2 ⇢ मारजित् (मारजित्) (पुं)
➠ 1|1|13|2 ⇢ लोकजित् (लोकजित्) (पुं) ⇒ sage, winning Heaven, conqueror of the world, winning or conquering any region
➠ 1|1|13|2 ⇢ जिनः (जिन) (पुं) ⇒ viSNu, arhat, buddha, Victor, very old, number 24, victorious, metrically for jaina
➠ 1|1|14|1 ⇢ षडभिज्ञः (षडभिज्ञ) (पुं) ⇒ buddha, Buddhist, possessed of the six abhijJAs
➠ 1|1|14|1 ⇢ दशबलः (दशबल) (पुं)
➠ 1|1|14|1 ⇢ अद्वयवादी (अद्वयवादिन्) (पुं) ⇒ jaina, buddha, or identity, one who teaches advaya
➠ 1|1|14|1 ⇢ विनायकः (विनायक) (पुं) ⇒ guide, buddha, leader, Remover, obstacle, removing, impediment, Guru or spiritual preceptor, particular class of demons [pl.], taking away [removing,  impediment,  obstruction]
➠ 1|1|14|2 ⇢ मुनीन्द्रः (मुनीन्द्र) (पुं)
➠ 1|1|14|2 ⇢ श्रीघनः (श्रीघन) (पुं)
➠ 1|1|14|2 ⇢ शास्ता (शास्तृ) (पुं) ⇒ ruler, father, teacher, punisher, commander, chastiser, instructor
➠ 1|1|14|2 ⇢ मुनिः (मुनि) (पुं)
Related word(s): 
जातिः ➡ ऋषिः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 बुद्धः,  पुं,
   (बुध्यते स्म इति । बुध + क्त । यद्वा भावेक्त बुद्धं ज्ञानमस्यास्तीति अर्शआद्यच् ।)भगवदवतारविशेषः । स तु दशावतारान्तर्गत-नवमावतारः । यथा,  --“ततः कलौ संप्रवृत्ते संमोहाय सुरद्विषाम् ।बुद्धो नाम्नाञ्जनमुतः कीकटेषु भविष्यति ॥
”इति श्रीभागवते १ स्कन्धे ३ अध्यायः ॥
अञ्जनस्य सुतः । अजिनसुत इति पाठे अजि-नोऽपि स एव । कीटकेषु मध्ये गयाप्रदेशे ।इति श्रीधरस्वामी ॥
 तत्पर्य्यायः । सर्व्वज्ञः २सुगतः ३ धर्म्मराजः ४ तथागतः ५ समन्त-भद्रः ६ भगवान् ७ मारजित् ८ लोकजित् ९जिनः १० षडभिज्ञः ११ दशबलः १२ अद्वय-वादी १३ विनायकः १४ मुनीन्द्रः १५ श्रीघनः १६शास्ता १७ मुनिः १८ । इत्यमरः । १ । १ । १३ ॥
धर्म्मः १९ त्रिकालज्ञः २० धातुः २१ बोधि-सत्त्वः २२ महाबोधिः २३ आर्य्यः २४ पञ्च-ज्ञानः २५ दशार्हः २६ दशभूमिगः २७ चतु-स्त्रिंशज्जातकज्ञः २८ दशपारमिताधरः २९द्वादशाक्षः ३० त्रिकायः ३१ संगुप्तः ३२ दया-कूर्च्चः ३३ खजित् ३४ विज्ञानमातृकः ३५महामैत्रः ३६ । इति हेमचन्द्रः । २ । १४६ ॥
धर्म्मचक्रः ३७ महामुनिः ३८ असमः ३९खसमः ४० मैत्री ४१ बलः ४२ गुणाकरः ४३अकनिष्ठः ४४ त्रिशरणः ४५ बुधः ४६ वक्री ४७वागाशनिः ४८ जितारिः ४९ अर्हणः ५०अर्हन् ५१ महासुखः ५२ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
 महाबलः ५३ । इति जटाधरः ॥
 * ॥
ईश्वरनिरूपणे बुद्धविशेषाणां मतमाह । सर्व्वज्ञइति सौगताः । निरावरण इति दिगम्बराः ।लोकव्यवहारसिद्ध इति चार्व्वाकाः । शरीराण्येवचेतनानि गौरोऽहं जानामीत्यादिज्ञानेन गौरवत्त्वज्ञानवत्त्वयोः सामानाधिकरण्यानुभवा-दिति चार्व्वाकाणां मतञ्च । तेषां मते जगतःक्षणभङ्गुरत्वं नन्वस्तु क्षणभङ्गः पूर्व्वपुञ्जाच्चोत्तर-पुञ्जोत्पत्तिस्तथा च पुञ्जनिष्ठ एव कुर्व्वद्रूप-त्वाख्यजातिविशेषः स्मरणजनकतावच्छेदकइति न दोषः । इति कुसुमाञ्जलिप्रथमस्तवक-टीकायां रामभद्रः ॥
 * ॥
 बुद्धानां दशविधमतभेदमाह ।“वदन्ति पुत्त्र आत्मेति १ दृढप्राकृतबुद्धयः ।देह आत्मेति २ चार्व्वाका इन्द्रियाण्यपरे ३च ते ॥
तेऽन्ये प्राण ४ स्ततोऽन्ये ते मन ५ आत्मेतिवादिनः ।बुद्धिरात्मेति ६ बौद्धा वै शून्यमात्मेति ७ तेऽपरे ॥
याज्ञिका यज्ञपुरुषं सर्व्वज्ञं ८ स्रौगता विदुः ।निरावरण ९ माहुर्यं दिगम्बरमतानुगाः ॥
चार्वाकाश्चापि लोकानां व्यवहारप्रसिद्ध-कम् १० ॥
”इत्यात्मप्रकाशः ॥
 * ॥
पण्डितः । बुधिते,  त्रि । इति मेदिनी । धे,  १० ॥
(बुद्धावतारस्य विवरणं यथा,  --इह खलु बौद्धशास्त्रसमूहेषु सम्प्रोक्ताःपञ्चविंशतिर्बुद्धा दृश्यन्ते । तेषां शुद्धोदनौरसात्मायादेवीगर्भजातः शाक्यसिंहसर्व्वार्थसिद्धार्क-बन्धुगौतमेति नामचतुष्टयेन प्रसिद्धोऽन्तिम-तमः लोकविश्रुतो बुद्धः कपिलवस्तुनगरेकलेश्चतुःशतषडशीत्यधिकद्विसहस्रमितेषु गते-ष्वब्देषु शुक्रवासरे सुरद्विषां सम्मोहनायसाक्षाद् विवेकमूर्त्तिः स्वेच्छाविग्रहेण प्रादुर्बभूव ।अथ स वयसा सह क्रमेण शीलगुणसाहस-रूपौदार्य्यबलवीर्य्यादिभिर्वर्द्धते स्म । उदिते यौधनेपित्राज्ञया स शाक्यान्वयजां मनोज्ञां रूप-लावण्यवतीं दण्डपाणितनयां गोपानाम्नीमनु-मतामुपयेमे ।जननसमयेऽस्य गणकाच्छ्रुतवान् नरेश्वरःशुद्धोदनः व्याधिग्रस्तजराजर्ज्जरसन्न्यासिमृतजन-दर्शनाज्जातवैराग्यः पुत्त्रस्ते गृहं सन्त्यक्ष्य-तीति । तस्मात् सञ्जातशङ्को राजा शिल्पिभि-रुपवनपरिवृतं सुगुप्तं रम्यं हर्म्म्यत्रयं भूभूषणंनिर्म्मापयामास । तत्रासौ युवतीजनपरिवेष्टित-मुपच्छन्दितं विषयविमुग्धचेतसं तनयं निवृत्त-निर्गमनम् स्वच्छन्देनान्ववासयत् । अथ गच्छतिकालेऽस्य शिथिलीबभूव भोगसन्तर्षः । ततःकारागारमिव प्रतीयमानं निष्कुटनिकेतं विहा-यास्य धरण्या नानास्थानं द्रष्टुमिच्छा सञ्जाता ।ततः सोऽस्मै पित्रे शुद्धोदनाय सम्बोधया-मास पर्य्यट्य नगरं प्रजानामृद्धिमवस्थाञ्च विलो-कयितुं वासना मे बलवतीति । राजा प्रथमंनिवारयितुमियेष प्रलोभनेन । स नैव तुततो विरराम । अथ विज्ञाय निर्बन्धं पुत्त्रस्यमन्त्रिणमादिदेश,  कुमारे शाक्यसिंहे भ्रमितु-मारब्धे राष्ट्रे मे जरातुरसन्न्यासिमृतमानवाःकेनापि कारणेन राजवर्त्मनि नोपतिष्ठन्तामितिविघोषयेति । तथानुष्ठिते कुमारः रथमारुह्यसारथिना सह बहिर्निगत्य भ्रमितुमारब्ध-वान् । ततश्चतुर्दिक्षु प्रकृतिभिस्तारस्वरैर्जयोऽस्यप्राघोषि । नगरं वीक्ष्यासौ मनसि परां मुदंप्राप्तवान् ।अथ स जरया जर्ज्जरतनुं मानवमेकं दृष्ट-वान् । इतः प्राक् कदाचिदपि स शाक्यसिंहोजगतो दुःखं नानुभूतवान् इदानीं निरीक्ष्यप्रथमं तं जराग्रस्तं विवरणमस्य विज्ञातुं कुतू-हली सारथिं पप्रच्छ । तदुक्तं यथा,  --“किं सारथे ! पुरुष दुर्ब्बल अल्पस्थामउच्छुष्कमांस रुधिरत्वचस्नायुनद्धः ।श्वेतशिरो विरलदन्तकृशाङ्गरूपआलम्ब्य दण्ड व्रजतेऽसुखं स्खलन्त ॥
सारथिराह ।एषो हि देव ! पुरुषो जरयाभिभूतःक्षीणेन्द्रियः सुदुःखितो बलवीर्य्यहीनो ।बन्धुजनेन परिभूत अनाथभूतःकार्य्यासमर्थ अपविद्ध वनेव दारुः ॥
वोधिसत्त्व आह ।कुलधर्म्म एष अयमस्य हितं भणाहिअथवापि सर्व्वजगतोऽस्य ह्यवस्था ।शीघ्रं भणाहि वचनं यथभूतमेत-च्छ्रुत्वा तथार्थमिह योनि सञ्चिन्तयिष्ये ॥
सारथिराह ।नैतस्य देव ! कुलधर्म्म न राष्ट्रधर्म्मःसर्व्वे जगस्य जरयौवनधर्षयाति ।तुभ्यंपि मातृपितृबान्धवज्ञातिसंघोजरया अमुक्तं न हि अन्यगतिर्जनस्य ॥
”बोधिसत्त्व आह ।धिक् सारथे ! अबुधबालजनस्य बुद्धि-र्यद्यौवनेन मदत्त जरां न पश्यी ।आवर्त्तयाश्विह रथं पुनरहं प्रवेक्ष्येकिं मह्य क्रीडरतिभिर्जरयाश्रितस्य ॥
”इति ललितविस्तरे १४ अध्याये ।अथ शाक्यसिंहः सारथिं सन्दिदेश रथंसञ्चालयेति । गत्वा नगरस्य दक्षिणे द्वारिव्याधिग्रस्तं यातनापरीतपुरुषमेकमीक्षाञ्चक्रे ।ततः स सारथिं पप्रच्छ । तदुक्तं यथा,  --“किं सारथे ! पुरुष रूपविवर्णगात्रःसर्व्वेन्द्रियेभि विकलो गुरु प्रश्वसन्तः ।सर्व्वाङ्गशुष्क उदराकुल प्राप्तकृच्छ्रामूत्रे पुरीष स्वकि तिष्ठति कुत्सनीये ॥
”सारथिराह ।एषो हि देवपुरुषः परमं गिलानोव्याधीभयं उपगतो मरणान्तप्राप्तः ।आरोग्यतेजरहितो बलविप्रहीनोअत्राणवीप्रशरणो ह्यपरायणश्च ॥
”बोधिसत्त्व आह ।“आरोग्यता च भवते यथ स्वप्नक्रीडाव्याधिर्भयञ्च इम ईदृश घोररूपम् ।को नाम विजपुरुषो इम दृष्ट्व यस्थांक्रोडारतिञ्च जनयेच्छुभसंज्ञितां वा ॥
”अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः प्रतिनिवर्त्त्यरथवरं पुनरपि पुरवरे प्राविशत् ।इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वोऽपरेण कालसम-येन पश्चिमेन नगरद्वारेणोद्यानभूमिमभिनिष्क्रमन्महता व्यूहेन सोऽद्राक्षीत् पुरुषं मृतंकालगतं मार्गे समारोपितं चेलवितानीकृतंज्ञातिसङ्घपरिवृतं सर्व्वैरुदद्भिः क्रन्दद्भिः परि-देवमानैः प्रकीर्णकेशैः पार्श्वावकीर्णशिरोभि-रुरांसि ताडयद्भिरुत्क्रोशद्भिः पृष्ठतोऽनुग-च्छद्भिः । दृष्ट्वा च पुनर्बोधिसत्त्वो जानन्नेवसारथिमिदमवोचत् ।“किं सारथे ! पुरुष मञ्चोपरिगृहीतोउद्वूत केशनख पांशु शिरे क्षिपन्ति ।परिचारयित्व विहरन्तुरस्ताडयन्तोनानाविलापवचनानि उदीरयन्तः ॥
”सारहिराह ।“एषो हि देवपुरुषो मृतु जम्बुद्बीपेन हि भूय मातृपितृ द्रक्ष्यति पुत्त्रदाराम् ।अपहाय भोगगृहमातृपितृमित्रज्ञातिसङ्घंपरलोक प्राप्तु न हि द्रक्ष्यति भूय ज्ञातिम् ॥
”बोधिसत्त्व आह ।“धिग्यौवनेन जरया समभिद्रुतेनआरोग्य धिग्विविधव्याधिपराहतेन ।धिग्जीवितेन पुरुषो न चिरस्थितेनधिक्पण्डितस्य पुरुषस्य रतिप्रसङ्गैः ॥
यदि जर न भवेया नैव व्याधिर्न मृत्यु-स्तथपि च महदुःखं पञ्चस्कन्धं धरन्तोकिं पुन जरव्याधिमृत्यु नित्यानुबद्धाःसाधु प्रतिनिवर्त्त्य चिन्तयिष्ये प्रमोचम् ॥
अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः प्रतिनिवर्त्त्य तंरथवरं पुनरपि पुरं प्राविशत् ॥
 इति हिभिक्षवो बोधिसत्त्वस्यापरेण कालसमयेनोत्तरेणनगरद्वारेणोद्यानभूमिमभिनिष्क्रामतस्तरेव देवपुत्त्रैर्बोधिसत्त्वस्यानुभावेनैव तस्मिन् मार्गेभिक्षुरभिनिर्म्मितोऽभूत् ॥
 अद्राक्षीद्बोधिसत्त्वस्तंभिक्षुं शान्तं दान्तं संयतं ब्रह्मचारिणमनतिक्षिप्तचक्षुर्युगमात्रप्रेक्षिणं प्रासादिकेनेर्ष्यापथेनसम्पन्नं प्रासादिकेनाभिक्रमप्रतिक्रमेण सम्पन्नंप्रासादिकेनालोकितव्यवलोकितेन प्रासादिकेनसङ्घाटीपिण्डपात्रचीवरधारणेन मार्गे स्थितम् ।दृष्ट्रा च पुनर्बोधिसत्त्वो जानन्नेव सारथिमिद-मवोचत् ।“किं सारथे ! पुरुष शान्त प्रशान्तचित्तोनोत्क्षिप्तचक्षु व्रजते युगमात्रदर्शी ।काषायवस्त्रवसनो सुप्रशान्तचारीपात्रं गृहीत्व न च उद्धत उन्नतो वा ॥
सारथिराह ।एषो हि देवपुरुष इति भिक्षुनामाअपहाय कामरतयः सुविनीतचारी ।प्रव्रज्यप्राप्तः सममात्मन एषमाणोसंरागद्वेषविगतो तिष्ठति पिण्डचर्य्या ॥
बोधिमत्त्व आह ।साधु सुभाषितमिदं मम रोचते चप्रव्रज्य नाम विदुभिः सततं प्रशस्ता ।हितमात्मनश्च परमत्त्वहितञ्च यत्रसुखजीवितं सुमधुरममृतं फलञ्च ॥
”इति ललितविस्तरे १४ अः ।ततः संक्षुब्धचित्तोऽसौ स्वकीयं शुद्धान्तंविवेश । दिवसेऽस्मिन् राहुलनामा पुत्त्रोऽस्यसमजनि । राजा शुद्धोदनः स्वाङ्गजस्य भ्रमण-वृत्तान्तं सर्व्वं निशम्यास्य सन्न्यासग्रहणं शङ्क-मानः चतुर्षु नगरद्वारेषु सेनाव्यूहान् सन्निवेश-यति स्म तस्य परिरक्षणार्थम् ।रतिरसाभिज्ञान् युवतिजनानन्तःपुरेषु बहु-तरान् प्रेषयामास बोधिसत्त्वस्य प्रमोहनाय ।अथागता रजनी,  सिद्धार्थस्य तु चित्तं व्याकु-लितमतीव गेहात् प्रव्रज्य भैक्ष्यग्रहणार्थम् ।ततो नृत्यादिप्रमोदात् परं निद्रिताः सर्व्वा युवतीर्विलोक्य शयनात् शनैः शनैरुत्थितो व्यलोकयत् ।“तत्र काश्चिद्व्यपकृष्टवस्त्राः काश्चिद्-विधुतकेश्यः काश्चिद्विकीर्णाभरणाः काश्चिद्-विभ्रष्टमुकुटाः काश्चिद्बिहतैरंशैर्विगोपितगात्र्यःकाश्चिद्विसंस्थितमुखाः काश्चिद्बिपरिवर्त्तित-नयनाः काश्चित् प्रस्रवन्त्यो लालाभिः काश्चि-द्धसन्त्यः काश्चित् प्रहसन्त्यः काञ्चित्प्रलपन्त्यःकाश्चिद्दन्तान् कटकटायन्त्यः काश्चिद्बिवर्ण-वदनाः काश्चिद्विसंस्थितरूपाः काश्चित् प्रल-म्बितबाहवः काश्चिद्विक्षिप्तवदनाः काश्चिदुद्-घाटितशीर्षाः काश्चिदवगुण्ठितशीर्षाः काश्चि-द्विपरीतवर्त्तितमुखमण्डलाः काश्चित् प्रध्वस्त-शरीराः काश्चिद्बिभग्नगात्र्यः काश्चिन्निकुब्जाःखुरुखुरायमानाः काश्चिन्मृदङ्गमुपगुह्य परि-वर्त्तितशीर्षशरीराः काश्चिद्बीणावल्लक्याद्यपरि-बुद्धपाणयः काश्चिद्वेणुं दन्तैः कटकटायन्त्यःकाश्चित् किम्पलनकुलसम्पताडावकर्षितवाद्य-भाण्डाः काश्चिन्निमेषोन्मेषपरिवर्त्तनयनाः काश्चि-द्विवृत्तास्या एवं तद्विकृतं धरणीतलगतमन्तः-पुरं निरीक्षमाणो बोधिसत्त्वः श्मशानसंज्ञा-मुत्पादयति स्म ।” तत्रेदमुच्यते ।“तां दृष्ट्व उद्विग्न स लोकनाथःकरुणं विनिश्वस्य इदं जगाद ।अहो वता कृच्छ्रगता व्रजेयंकथं रतिं बिन्दति राक्षसीगणैः ॥
अतिमोहतमावृते दुर्म्मति-कामगुणैर्निर्गुणसंज्ञिनः ।विहगपञ्जरगत्रा यथा नहिलभन्ति कदाचिद् विनिःसृतम् ॥
”इति ललितविस्तरे । १५ अध्याये ॥
अतीतेऽथ निशीधे सिद्धार्थाऽश्वपालमाहूयाह“जरामरणपञ्जरनियतसत्त्वपरिमोचनस्य सम-यो ह्युपस्थितो मे ।” अतएव ग्रहीष्यामिसन्न्यासम् । विस्मितोऽश्वपालोऽब्रवीत् राज-पुत्त्रस्य ते सन्न्यासग्रहणमनुचितं न समर्थोऽसिसन्न्यासाश्रमस्य कष्टानि सोढुम् ।सिद्धार्थ आह ।“विवर्जिताः सर्पशिरा यथा बुधै-र्विगर्हिता मीढघटा यथाशुचिः ।विनाशकाः सर्व्वसुखस्य छन्दकज्ञात्वा हि कामान्न विजायते रतिः ॥
”छन्दक शृणु यानि दुःखशतामार्षिता पूर्व्व-जन्मान्तरे ।बन्धनारुन्धनास्ताडनास्तर्ज्जनाः कामहेतो-र्मया नो च निर्व्विदभूत् ॥
संस्कृतमानसं प्रमदवसगतञ्चमोहाकुलं दृष्टिजालावृतम् ।अन्धभूतं पुरा आत्मसंज्ञा-ग्रहाकारका वेदनावीतिवृत्ता इमे ॥
घर्म्माज्ञानतः सम्भूता चलचपलाऽ-नित्यमेघैः समा विद्युद्भिः सदृशाः ।ओसबिन्दूपमा ऋक्ततुच्छा असाराःअनात्मा च शून्यस्वभावा इमे सर्व्वशः ॥
स्वयमहमभिरुह्य नावामिमात्मानाऽवतीर्य्यसंसार ओघैरहं तारयिष्येऽनन्तं जगत् ।शोकसंसारकान्ताररोषोर्म्मिरागग्रहा-व्याकुले वैराकुले दुस्तरे एव चित्तं मम ॥
तदात्मनोत्तीर्य्य इदं भवार्णवंसर्वैरदृष्टिर्ग्रहक्लेशराक्षसम् ।स्वयं तरित्वा च अनन्तरं जगत्स्थलेऽन्तरीक्षे अजरामरे शिवे ॥
”ललितविस्तरे १५ अध्याये ।अतश्छन्दक ! प्रव्रजाम्यधुनैव सत्वरमानयाश्वम् ।तथानुष्ठिते सिद्धार्थोऽसौ स्त्रीतनयगुरुजनान्सर्व्वान् राज्यमैश्वर्य्यञ्च विहायाश्वमारुह्यनिर्गतः । निजनगराद्द्वादशयोजनदूरस्थितंमल्लराज्यं प्राप्य तत्रैव वशिष्ठाश्रमसन्निधौछन्दकमश्वसहितं विसृज्य कौषेयमपहायपिधाय बल्कलवाससमेकाकी वैशालीं नाम-नगरीमुपतस्थे । तत्र आराढकालामनामाजिनपुरुषस्त्रिशतकशिष्यैरवात्सीत्,  सिद्धार्थो-ऽस्य शिष्योऽभूत् । आहैकदा गुरुः,  पवित्रचेताऋजुर्भक्तिमान् पुरुष एवालं ब्रह्मचर्य्यं ग्रहीतुम्, लब्धुञ्च सर्व्वमैश्वर्य्यम् । हृदि यस्य विमलोनिर्व्वाणप्रदीपः प्रदीप्तस्तमः स्तोमग्रसनपटुर्भवस्य ।न तस्य सुखदमैश्वर्य्यविजृम्भितगुरुवचनम् ।ततः सप्तशतीं शिष्यततिन्दधानस्य रुद्रकनाम्नःसाधोः समीपं गत्वा कृत्वानेन सम्भाषणं गय-शीर्षं जगाम । तत्रोद्भावितमनेन यद् ब्राह्मणाःश्रमणाश्च बोधस्वरूपं लब्घुमविशुद्धं कायमानसंनियोजयन्ति तदग्निमुत्पादयितुमार्द्रकाष्ठद्बय-घर्षणमिव वैफल्यं भजते । शुष्ककाष्ठखण्डद्वय-घर्षणेन यथा लब्धमनोरथा मानवास्तद्वत्कायमनसोर्विशुद्धयोः सतोः स्वतश्च बोध-लाभः शक्यः । ततःपरमसौ बोधिसत्त्वो गत्याग्राममुरुविल्वाख्यं विजनं तत्रैवोषितुं मनोदघे । परमयत्नेनात्रैव कायशुद्धिं चित्तशुद्धिञ्चविधाय आस्फालनाख्यं दुर्द्धरं ध्यानं दधार ।अत्रासौ कस्मिंश्चिद्दिवसे वदरीमेकिकां कस्मिं-श्चिद्वा तण्डुलमेकं कदाचिद्बैकमात्रं कलायंभक्षयित्वा कस्मिंश्चिदुपोषणेन वा कालंविलङ्घ्य शुष्कच्छविर्मसीवर्णो बभूव । ततोऽसौदेहमित्थं निभज्य लब्धुं सम्बोधं न समर्थोभवेय-मिति विचिन्त्य पोषणकरमाहारं जग्राह ।दिवसेऽस्मिन् शुद्धोदनः स्वप्नं ददर्श प्रियः पुत्त्रोमे मणिमुक्तादिविभूषितवारणरूपेण उदुम्बर-तरुमारुरोह । त्रैलोक्यलोकाः पूजनायास्या-गच्छन्तीव,  यशोघरापि गोपापरनाम्नी ददर्शस्वप्नं विविधम् स्वयं शाक्यसिंहश्च पञ्च, यथा जगदखिलं शय्या मे,  विम्बफलमिव सुमेरु-शिखरमुपधानीभूतं मे,  वामदक्षिणकरद्वयं मेप्राच्यपश्चिमसमुद्रोपरि पादावुभौ मे दक्षि-णाब्धौ प्लवन्ते,  नाभिकमलान् मे समुत्थितैःस्थिरिकातृणैश्चापूरितमखिलं नभः । ततश्चो-त्थायासौ ऊरुविल्वोषितायाः सुजातानामि-काया नार्य्याः सकाशात् भिक्षां जग्राह ।इतः सिद्धार्थो ध्यानं दधार,  निर्व्वाणे पथि तस्यसततं परिपन्थी सन्नपि दुर्निवारो मारः परा-जितो ध्यानवीरेण योगिसिंहेन पलायनं चक्रे ।ततस्तस्यैव कन्दर्पस्य तनये यतेते तन्द्रा रतिश्चयोगिप्रवरस्य मोहनाय,  विफलानि तु जाता-न्यनयोर्मनोरथानि । ततः सर्व्वेभ्यः कृच्छ्रेभ्योविसुक्तः सिद्धार्थो बोधञ्च विमलं लेभे । तदासा-वधिरूढयोगः मनस्यस्य मुकुरे प्रतिफलितंसकारणमखिलं जगत् । ततश्च चिन्तयामास सःजीवानां जन्म,  तेषु च जीषस्य संयोगो वियोग-श्चैव दुःखदुःखान्येतानि । न जानीते मानवस्तन्मोहजालेनावृतो दुर्व्विषहं दुःखं सहत इति ।ततः कस्मादागतं जरामरणमिति चेतसा कृतेप्रश्नेतेनैव निश्चिनोति सः,  यज्जन्मन एवागच्छतिजरामरणमिति,  कुतस्तर्हि ह्यागतं जन्मकिमस्य वा कारणम् ? संसारादस्माज्जाति-रतएव भव एव कारणमत्र । भवस्तर्हि कुतआयतः किमस्य वा कारणं ? उपादानादागतोभवस्तदुपादानमेवास्य कारणम् । कस्मादुपा-दानमायातन्तर्हि किमस्य वा कारणं ? तृष्णायाआगतमुपादानमतस्तृष्णैव कारणमस्येति । तर्हिकुत आयाता तृष्णा कारणं वा किमस्याः ?वेदनाया आगता तृष्णा अतो वेदनव कारण-मस्याः । कुत आयाता वेदना,  अस्या वा किंकारणम् ? स्पर्शादायाता वेदना,  अतः स्पर्शएव कारणं वेदनाया इति । स्पर्शस्तर्हि कुतआयातः किं वा कारणमस्य ? । षडायतनादागतः स्पर्शस्ततोऽस्य कारणं स एवेति ।कुत आयातं षडायतनं कारणं वा किमस्य ?नामरूपाभ्यामागतं षडायतनम् अतएवास्यकारणमेव तैति । कुतस्तर्ह्यायाते नामरूपेकारणं वा किमनयोः ? विज्ञानादागते नाम-रूपेऽतोऽनयोः कारणं विज्ञानमिति । कुतआयतं विज्ञानन्तर्हि कारणं वा किमस्य ?संस्कारादागतं विज्ञानमतोऽस्य कारणं सएवेति । संस्कारस्तर्हि कुत आयातः कारणंवा किमस्य ? अविद्याया आगतः संस्कारस्ततोऽस्य कारणमविद्यैवेति ।स्फुटमिदानीमविद्यैव कारणं जगतोऽखिलस्य ।ततो विलोमेन प्रकटीभूतं यत् अविद्यायाःसंस्कारः संस्काराद् विज्ञानम्,  विज्ञानान्नाम-रूपे ताभ्यां नामरूपाभ्यां षडायतनम्,  षडाय-तनात् स्पर्शः,  स्पर्शाद् वेदना,  वेदनायास्तृष्णातृष्णाया उपादानम् उपादानात् संसारःसंसाराज्जातिः जातेर्जरामरणमिति ।प्रकारेणानेनोत्पन्नो दुःखद्रुमो जीवानाम् ।तदिदानीं प्रतिभातं अविद्यैव मूलमस्य पाद-पस्य निरस्तायामविद्यायां कुतो दुःखप्रसङ्गःक्रमेण तस्मात् जन्मजरामरणं दुःखं चिन्ता-क्लेशः पीडा च सर्व्वे दूरे पलायन्ते । एवंजीवानामुदेति चित्ताकाशे धर्म्मालोकः ।उदिते तस्मिन् मनःसंयोगेन ज्ञानं दर्शनं विद्यास्मृतिर्बुद्धिश्च सर्व्वं प्रत्यक्षीभवति । तत इदानींसिद्ध्वार्थो बुद्धः सञ्जातः ।ततश्चागतोऽत्र म्बकानगर्य्या राजा बुद्धस्यश्रीपादपद्मसन्दर्शनाय । सोऽस्मै ह्युपदिदेश“अहिंसा परमो धर्म्मः ।” इत्यतस्त्वमनुतिष्ठतद्धर्म्मं निर्व्वाणमोक्षञ्चान्विष्येति ।ततोऽसौ बुद्धो नैरञ्जननाम्नीं नदीं क्षिरिका-वनञ्च त्यक्त्वा उज्ज्वलमुपवनं प्रतस्थे । अत्र सऊनपञ्चाशद्वासरानुपोषणमङ्गीकृतवान् । ततस्तस्मात् स्थानान्निर्गत्य गयां नाहालं बुन्दद्विरंलोहितवस्तुकं गन्धपुरं सारथिपुरञ्च क्रमेणगत्वा त्यक्त्वा च काशिकामुपतस्थे,  अत्रास्यकौण्डिन्यः सिद्धः शिष्योऽभूत् बुद्धस्तं नाम्नाज्ञानकौण्डिन्यं चकार । कालेऽस्मिन् बहु-संख्यका लोका आगत्यागत्य बुद्धस्य शिष्याअभवन् ।ततः काशीघाम्नः स ऊरुविल्वास्थितं सेनानी-नामकं ग्रामं प्रययौ तत्र नैरञ्जनतीरे नाम्नाउरुविल्वाकाश्यपः शताधिकविंशतिवयाः पञ्च-शतशिष्यैरनुगतः प्रतिवसति स्म । लोका जान-न्त्यमुमहन्निति । बुद्धो गत्वास्य समीपं प्रदा-यास्मै ज्ञानोपदेशं विमलं शिष्यं तं चकार ।दृष्ट्वा शक्तिमलौलिकीं बहवो लोका विस्मिताधर्म्मं बौद्धं गृहीतवन्तः ।तदा विम्बसारो मगधराजः शुश्राव गयशीर्षंबुद्धदेवः प्राप्त इति । गत्वा समीपं प्रपूज्य चपरमया भक्त्यास्य शिष्यत्वं स्वीचकार । ततोमागधो स्वीयां नगरीं गन्तुं निमन्त्रयामासतम् । जग्राहास्य प्रणयं बुद्धः । शारीपुत्त्रोऽत्रमौद्गलायनोऽस्य शिष्योऽभवत् ।श्रुतवान् कोशलपतिः प्रसेनजित् बुद्धो देवोराजगृहे जेतवने प्रतिषसत्यधुनेति । गत्वा चतत्र त्वरितं बुद्धसन्निधिमुवाच,  पूर्णकाश्यपःपरिव्राजकगोशालः वैरापुत्त्रसञ्जयः अजितकेशःकम्बल इत्यते अन्ये च बहवो बुद्धर्षयस्तिष्ठन्ति, न ते लोके कदापि बुद्धनाम्ना परिचाययितुंशेकुस्तर्हि भवान् किं न लज्जते अहं बुद्धइत्यात्मानं परिचाययितुम् । बुद्धस्तम् ‘कुमार-दृष्टान्तसूत्रं,  श्रावयामास तेनोन्मीलितचक्षुःशिष्योऽभूत्तस्य ततः प्रसेनजित् कोशलराजः ।दीक्षिते राज्ञि कोशलेश्वरे बुद्धः शुद्धोदनायसंवादं प्रेषयामास “राजन् ! पुत्त्रस्ते पपावि-दानीं मृत्युनिवारणममृतम् । तेनैव सोऽखिलस्यजगतस्तृष्णां पापीयसीं वारयामास,  शुद्धोदनःशाक्यपतिराकर्ण्य वृत्तान्तं परां मुदमवाप ।आनेतुं पुत्त्रं कपिलवस्तुनगर्य्यामस्मै दूतं पुनःपुनः प्रेषितवान् यो यः प्रयाति दूतोऽस्यसकाशं न स पुनः प्रतिनिवृत्तः स्थितोऽस्यदोक्षितस्तत्रैव । शुद्धोदनः साधुं कालुदायीति-नामानं पत्रेण सह प्रेषितवान् । उदायीप्राग्गमनादङ्गीचकार यदि चाहं दीक्षितोऽप्य-भविष्यम् वारमेकमपि प्रतिन्यवर्त्तिष्ये । उदायीबुद्धस्य समीपं गत्वैव दीक्षितः । बुद्धस्तं प्रतिज्ञा-परिपूरणाय शुद्धोदनस्यान्तिकं प्रेषयामास ।उदायी गत्वाह राजानं भो भूप ! देवो बुद्धोऽत्राजिगमिषुर्नत्ववस्थातुमिच्छुर्नगर्य्याम् विहारे-ऽवस्थातुमियेष सः । राजा जेतवनस्थमिवन्यग्रोधारामं कपिलवस्तुनगरे विरचय्यागमन-मस्य प्रतीक्षाञ्चक्रे । तत्रागत्य बुद्ध्वो न्यग्रोधारामेतस्मिन्नुवास । अत्रागत्य पितृव्यौ शुद्धोदनोऽमृ-तोदनश्चास्य लक्षं लक्षं शाक्यसन्ततयश्च शिष्याअभूवन् । तत्रावस्थानसमये बुद्धस्य पालयित्रीगौतमी वनिता यशोधरा च भैक्षाश्रमं गृहीत-वत्यौ पुत्त्रोऽपि राहुलोऽजातकनिष्ठो जनकेनदीक्षितः ।ततो बुद्धो गृध्रकूटमागत्य वसतिञ्चक्रे । समये-ऽस्मिन् देवदत्तोऽस्य ज्ञातिजः शत्रुः शिल्पिनंदाक्षिणात्यादानिनाय । तेन च निहन्तुं बुद्धंकूटयन्त्रं निरमायि । अनेनाहतो बुद्धो व्यथांप्राप निक्षेपणावसरे यन्त्रस्य तं बुद्धं रिरक्षिषुःकुम्भीरस्तत्प्रहारेण प्राणांस्त्यत्याज ।कालेऽस्मिन् विम्बसारे मागधे पञ्चत्वं गतेअजातशत्रुर्लुब्धो दुर्द्दान्तो मगधं शशास,  देव-दत्तोऽस्य मित्रमासीत् । एकदाजातशत्रुर्बुद्ध-सन्निधावागत्य पप्रच्छ तं “नानाकर्म्मसु व्यासक्तोमनुष्यो धनमभीष्टमुपार्ज्जयितुं यतते,  प्राप्यतु वाञ्छितं धनं सुखी च भवति,  धर्म्मे तथा तुनिधाय मनस्तद्रूपं मुखं प्रत्यक्षमाप्नुयात् किम् ?बुद्धः प्रत्युवाच किं कर्म्मणा यागेन होमेन वा ।न्यायान्यायौ विफलौ अधमानामुत्तमानाञ्चतिरस्कारपुरस्कारौ च तद्बन् निष्फलौ । पितरौनात्मीयौ च योऽस्मिन् जगति प्राप्तवान् महा-सत्यम्,  सत्ये पथि प्रविष्टवांश्च जानाति स एवजन्मैव मृत्युरिति । सोऽस्मिन् जन्मन्येवाक्षयो-ऽव्ययो निर्व्वाणं मोक्षं लभते न पुनरायाति सः ।पृथिव्यादिभूतचतुष्टयेऽस्य यथाक्रमं भूतान्ये-कीभवन्ति । इत्थमुपदेशेन बुद्धस्य अजातशत्रो-र्मानसं तत् क्षणादेव प्रवणं बभूव । योऽस्यजुगुप्सापात्रमासीत् स इदानीं भक्तिपात्रमस्या-भूत् । अजातशत्रुर्बुद्धाद् दीक्षां जग्राह ।गृध्रकूटाद्बुद्धः पाटलीग्राममाजगाम । कपि-लनामात्र साधुर्बाह्मणोऽनेन व्यलोकि । सम्भाष्यतं पथि गच्छन्नसौ चतुर्द्दिशं निरीक्षाञ्चक्रे, आनन्दोऽस्य परिचरो जिज्ञासयामास किमित्थंनिरीक्षसे व्यापारयंश्चक्षुषीति । बुद्ध आहआनन्द ! परिहास्येऽहमिमं लोकमिदानीम् ।ततः स आम्रग्रामं जम्बुग्रामं भण्डग्रामं हस्ति-ग्रामम् अन्यांश्च वृजिनां मल्लानाञ्च ग्रामा-नतिक्रम्य भोजनगरं प्राप्तः । स्थानादस्माज्ज-लुकाख्यमहावनमागत्यावस्थितः । अत्र कुण्ड-नाम्नो धातुगालकाद् बणिग्विशेषादाहार्य्यंगृहीतवान् ।ततोऽसावानन्दं सम्बोघयामास भो नगरीं कुशींगन्तास्मि । अतःपरं तथागतो नगरीं पावा-मतिक्रम्य नदीं हिरण्वतीं तीर्त्वा निविडं वनमेकंप्राप्तः । अत्रानन्दं प्राह पार्श्वयोरहन्तीव्रवेदनयासमाक्रान्तोऽस्मि,  अतोऽहमत्रैव तिष्ठामीति ।आनन्दो जलमानिनाय प्रक्षाल्य पादौ बुद्धोध्यानं समाललम्बे । कालेऽस्मिन्नागत्य पुक्कशोमल्लराजः पादौ बुद्धस्य प्रपूजयामास । बुद्धोऽस्यदीक्षां चकार । सोऽस्मै दत्तवान् सौवर्णानल-ङ्कारान् प्रणम्य च प्रस्थितः । गते मल्लराजेआनन्दं प्राह बुद्धः प्रेयान् मे आनन्द ! त्वं परि-धापयालङ्कारान् सौवर्णानङ्गेष्विति । तथानु-ष्ठिते तदानीं देहस्य ज्योतिषास्याखिलं जगद्व्यालोकितमिवासीत् । भक्तिभरेणानन्दः प्राहभगवन् ! न दृष्टं कदापि मयात्रभवतामेतादृश-मौज्ज्वल्यं देहस्य । दयस्व तावत् कथयकारणञ्चात्रेति । चकार प्रत्युत्तरं बुद्धो देवोनिबोध आनन्द ! निर्व्वास्यतः प्रदीपस्य शिखे-वाङ्गकान्तिर्मे व्युत्क्रान्तेत्यत्र कारणम् ।अनन्तरमुभौ मिलित्वा हिरण्वत्यास्तीरे आज-ग्मतुः । बुद्धस्तत्र स्वीयं समस्तं परिच्छदं परि-हायैकवसनो नद्या हिरण्वत्याः कुश्याश्चनगर्य्या उभययोर्मध्यदेशस्थं वनं विविक्तं विवेश ।पथि प्राह चानन्दं क्लान्तस्य मे शय्यां विधत्-स्वेति । आनन्दः शय्यां सज्जीचकार,  सुप्तो-त्थितो बुद्ध आनन्दाय भिक्षुकाणां कर्त्तव्यंसूत्रान्तं विनयं मातृकादीनि धर्म्मतत्त्वाम्युप-दिदेश । आनन्दस्तत्सर्व्वं समाहितेन मनसाजग्राह । तत आनन्दमादिदेश सालमहि-रुहयोर्मध्ये शय्यां स्थापय निशीथेऽद्य मे शेषंविजानीहीति । ततो बुद्धस्तत्रैव समाधिमाधायह्यपार्थिवं ज्योतिरवलोकयामास ततोऽसौचिन्तयति स्म निर्व्वाणम् ।भक्तः परमानन्दो रुरोद गण्डं संप्लाव्यास्यविगलितश्चाश्रुप्रवाहोऽविरलधारया तमाहबुद्ध आनन्द ! संसारोऽयमसारः सारो निर्व्वाण-मेव तदर्थं यतस्वेति । इत्थं परमकृपालुर्बुद्धदेवोनिर्व्वाणं प्राप ।इत्थं स हरेरवतारः --“विकीर्य्य विज्ञानमयीं प्रभां प्रभु-र्जगत्प्रदीपः प्रथितः प्रभाकरः ।बुद्धः स राशिर्महसां महोज्ज्वलोज्वलंश्च निर्व्वाणपदं परं गतः ॥
प्रक्षाल्य त्रैलोक्यमलं मलीमसंप्रवृद्धहिंसारसदूषितं विभुः ।प्रबोधधाराधरभूरिवारिभीरराज देवो भुवि बोधभास्करः ॥
”कुशीनगरस्थिते मुकुटबन्धनचैत्येऽस्य शिष्याःदेहं भस्मीभूतं चक्रुः । शिष्यव्यूहेनास्य पवित्र-देहस्मावशेषार्थं विवदमानेन निरणाभस्मभिरेभिरष्टप्रदेशेव्वष्टौ चैत्या निर्म्मिताभवन्त्विति ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 बुद्ध पु०
  बुध क्त । १ भगवतोऽवतारभेदे येन वेदतत्कर्मणोर्निन्दा-कृता । २ जानरिते,  ३ ज्ञातवति च त्रि०
  । ४ षण्डिते पु०
  मेदि० ।युद्धश्च विष्णोः चतुर्विशत्यवतारभध्ये एकविं नोऽततारोयथोक्तं “ततः कलौ संप्रकृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् ।बुद्धो नाम्नाऽञ्जनसुतः कीकटेषु भविष्यति” भाग० स्क० ।बुद्धेन प्रोक्तम् अण् तद्वेति अण् । बौद्धप्रोक्तशास्त्रे तद-भित्ते च त्रि०
  । तद्दर्शनभेदतन्मतादिकं सर्वद० दं० दर्शितंयथा “अत्र बीर्द्धरभिधीयते यदभ्यधायि अविनाभावो दुर्बोधइति तदसाधीयः तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामविनाभावस्य सु-ज्ञानत्वात् । तदुक्तम् “कार्य्यकारणभावाद्वा स्वभावाद् वानियामाकात् । अबिवाभावनियमो दर्शनान्तरदर्शनादिति”अन्वयव्यतिरेकावविनाभावनिश्चायकाविति । ननु पक्षे सा-ध्यसाधनयोरव्यभिचारो दुरवधारणो भवेत्,  भविष्यति, भूते अनुपलभ्यमाने च व्यभिचारशङ्काया अनिवार-णात् । ननु तथाविधस्थले तावकेऽपि मते व्यभि-चारशङ्का दुष्परिहरेति चेत् मैवं वोचः विनापिकारण कार्य्यमुत्पद्यतामित्येवंविधायाः शङ्कायाव्याधातावधिकतया निवृत्तत्वात् । तदेव ह्याशङ्क्येत यस्मि-न्नाशङक्यमाने व्याघातादयो नावतरेयुः तदुक्तम् ।“व्याघातावधिराशङ्केति” तस्मात् तदतपत्तिनिश्चयेन अवि-नाभावो निश्चीयते तदुत्पत्तिनिश्चयश्च कार्य्यहेत्वोः प्रत्यक्षो-पलम्भानुपलम्भपञ्चकनिबन्धनः । कार्य्यस्योत्पत्तेः प्रागनु-पलम्भः १ कारणोपलम्भे २ सत्युपलम्भः ३ उपलब्धस्य पश्चात्कारणानुपलम्भात् ४ अनुपलम्भ ५ इति पञ्चकारण्या धूमधूम-ध्वजयोः कार्य्यकारणभावो निसीयते । तथा तादात्म्यनि-सयिनाप्यविनाभावो निसीयते यदि शिंशपा वृक्षत्वमतिपतेत्स्वात्मानमेव ब्रह्मादिति विपक्षे वाधकप्रवृत्तेः । अप्रवृत्तेतु बाधके भूयःसहभावोपलम्भेऽपि व्यभिचारशङ्कायाःको निवारयिता । शिंशपावृक्षयोश्च तादात्म्यनिश्चयोवृक्षोऽर्यं शिंशपेति सामानाधिकरण्यबलादुपपद्यते ।न ह्यत्यन्ताभेदे तत् सम्भवति पर्य्यायत्वेन युगपदपिप्रयोगायोगात् नाप्यत्यन्तभेदे गवाश्वयोरिवानुपलम्भात् ।तस्मात् कार्य्यात्मानौ कारणमात्मानमनुमापयत इतिसिद्धम् । यदि कश्चित् प्रामाण्यमनुमानस्य नाङ्गीकुर्य्यात्तं प्रतिव्रूयात् अनुभानं न भवतीत्येतावन्मात्रं प्रमाणं तत्रन किञ्चन साधनमुपन्यस्यते उपन्यस्यते वा । न प्रथमःएकाकिनी प्रतिज्ञा हि प्रतिज्ञातं न साधयेष्टिति न्यायात् ।नापि चरमः अनुमानं प्रमाणं न भवतीति ब्रुवाणेनत्वया अशिरस्कवचनस्योपन्यासे मम माता बन्ध्येतिवद्व्याघातापातात् । किञ्च प्रमाणतदामासव्यवस्थापनं तत्-समानजातीयत्वादिति वदता भवतैव स्वीकृतं स्वभावा-नुमानम् । परगता विप्रतिपत्तिस्तु वचनलिङ्गेनेतिब्रुवता कार्य्यलिङ्गकमनुमानम् । अनुपलद्ध्या कञ्चिदर्थंपातषधयतानुपलब्धिलिङ्गकमनुमानम् । तथाचोक्तं तथा-गतैः “प्रमाणान्तरसामान्यस्थिरत्वान्यधियां गतेः । प्रमा-णान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचिदिति” पराक्रान्तञ्चात्रसूरिभिरिति ग्रन्थभूयस्त्वभ्यादुपरम्यते । ते च बौद्धा-चतुर्विधया भावनया परमपुरुषार्थं कथयन्ति । ते चमाध्यमिकयोगाचारसौत्रान्तिकवैभाषिकसंज्ञाभिः प्रसिद्धाबौद्धा यथाक्रमं सर्वशून्यत्व--बाह्यशून्यत्वबाह्यर्थानुमेयत्वबाह्यार्थप्रत्यक्षत्रवादानातिष्ठन्ते । यद्यपि भगवान् बुद्धएक एव बोधयिता तथापि बोद्धव्यानां बुद्धिभेदाच्चातु-र्विध्यं यथा गतोऽस्तमर्क इत्युक्ते जारचौरानूचाना-दयः स्वेष्टानुसारेणाभिसरणपरस्वहरणसदाचरणादिस-मयं बुध्यन्ते । सर्वं क्षणिकं क्षणिकम्,  दुखं दुःखं, स्वलक्षणं स्वलंक्षणं,  शून्यं शन्यमिति भावनाचतुष्टपमुपदिष्टं द्रष्टव्यम् । तत्र क्षणिकत्वं भीलादिक्षणानांसत्त्वेनानुमातव्यं यत् सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरपटल सन्तश्चामी भावा इति । न चायमसिद्धो हेतुः अर्थक्रियाकारित्वलक्षणस्य सत्त्वस्य नीलादिक्षणानां प्रत्यक्षसिद्धत्वात् व्यापकव्यावृत्त्या व्याप्यव्यावृत्तिन्यायेन व्यापकफमाक्रमव्यावृत्तावक्षणिकात् सत्त्वव्यावृत्तेः सिद्धत्वाञ्च ।तच्चार्थाक्रियाकारित्वं क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तं न च क्रमा-क्रमाभ्यामन्यः प्रकारः समस्ति “परम्परविरोधे हि न प्रका-रान्तरस्थितिः । नैकताप्रि विरुद्धानामुक्तिमात्रविरोधतः”इति न्यायेन व्याथातस्योद्भटत्वात् । तौ च क्रमाक्रमौस्थायिनः सकाशाद् व्यावर्त्तमानौ अर्थक्रियामपि व्याव-र्त्तयन्तौ क्षणिकत्वपक्ष एव सत्तं व्यवस्थापयत इतिसिद्धम् । नन्वक्षणिकस्यार्थक्रियाकारित्वं किं न स्यादितिचेत् तदयुक्त विकल्पासहत्वात् तथा हि वर्त्तमानाथ-क्रियाकरणकाले अतीतातागतयोः किमर्थक्रिययोःस्थायिनः सामर्थ्यमस्तिः? नो वा? आद्ये तयोरनिरा०करणप्रसङ्गः समर्थस्य क्षेपायोगात् यत् यदा यत्करण-समर्थं तत् तदा तत्करोत्येव यथा समग्री स्वकार्य्यंसमर्थश्चायं भावः इति प्रसङ्गानुमानाच्च । द्वितीयेऽपिकदापिनि कुर्य्यात् सामर्थ्यमात्रानुबन्धित्वादर्थक्रियाकारि-त्वस्य यत् यदा यन्न करोति तत् तदा तत्रासमर्थंयथा हि शिलाशकलमङ्कुरे,  न चैष वर्त्तमानार्थक्रिया०करणकाले वृत्तवर्त्तिष्यमाणे अर्थक्रिये करोतीतितद्विपर्य्ययाच्च । ननु क्रमवत्सहकारिणः स्थायिनःअतीतानागतयोः क्रमेण क्रमणमुपपद्यते इति चेत्तत्रेदं भवान् पृष्टो व्याचष्टां सहकारिणः किं भाव-स्योपकुर्वन्ति? न वा? न चेत् नापेक्षणीयास्ते अकि-ञ्चित्कुर्वतां तेषां तादर्थ्यायोगात् । उपकारकत्वपक्षेसोऽयमुपकारः किं भावाद्भिद्यते? न वा? भेदपक्षेआगन्तुकस्यैब तस्य कारणत्वे स्यात् न भावस्याक्षणि-कस्य,  आगन्तुकातिशयान्ववव्यतिरेकानुविधायित्वात्कार्य्यस्य । तदुक्तम् “वर्षातपाभ्यां किं व्योम्नश्चर्मण्यस्तितयोः फलम्? । चर्मोपमश्च सोऽनित्यः खतुल्यश्चेदसत्-फल इति” । अथ भावस्तैः सहकारिभिः सहैव कार्य्यंकरोतीति स्वभाव इति चेत् अङ्ग तर्हि सहारिणोन जह्यात् प्रत्युत पलायमानानपि पाशेन बद्घा कृत्यंकार्य्यं कुर्य्यात् स्वभावस्यानपायात् । किञ्च सह-कारिजन्योऽतिशयः किमतिशयान्वरमारभते न वा उभ-यथापि प्रागुक्तदूषणपापाणवर्षणप्रसङ्गः । अतिशयान्त-रारम्भपक्षे बहुमुखानवस्थादौस्थ्यमपि स्यात् अतिशयेजनयितव्ये सहकार्य्यन्तरापेक्षायां तत्परम्परापात इ-त्येकानवस्थाऽऽस्थेया,  तथाहि सहकारिभिः सलिल-पवनादिभिः पदार्थसार्थैराधीयमाने वीजस्यातिशंये वीज-मुत्पादकमभ्यु पेयम् अपरथा तदभावेऽप्यतिशयः प्रादुर्भ-येत् वीजञ्चातिशयमादधानं सहकारिसापेक्षमेवाधचअन्यथा सर्वदोपकारापत्तौ अङ्कुरस्यापि सदोदयः प्रस-ज्येत । तस्मादतिशयार्थमपेक्षमाणैः सहकारिभिरद्वि-शयान्तरमाधेयं वीजे,  तस्मिन्नत्युपकारे पूर्वन्यायेनसहकारिसापेक्षस्य बीजस्य जनकत्वे सहकारिसम्पा-द्यवीजगतातिशयानवस्था प्रथमा व्यवस्थिता । अथोप-कारः कार्य्यार्थमपेक्ष्यमाणोऽपि वीजादिनिरपेक्षं कार्य्यंजनयति तत्सापेक्षो वा । प्रथमे वीजादरहेतुत्वमाप०तेत् । द्वितीये अपेक्ष्यमाणेन वीजादिना उपकारे अति-शय आधेयः एवं तत्र तत्रापीति वीजादिजन्याति-शयनिष्ठातिशयपरम्परापात इति द्वितीयानवस्था स्थिराभवेत् । एवमपेक्ष्यमाणेनोपकारेण वीजादौ धर्मिण्युप-कारान्तरमाधेयमित्युपकाराधेयवीजातिशयाश्रयातिशय-परम्परापात इति तृतीयानवस्था दुरवस्था स्यात् ।अथ भावादभिन्नोऽतिशयः सहकारिभिराधीयत इत्य-भ्युपगम्यते तर्हि प्राचीनो भावोऽनतिशयात्मा निवृत्तःअन्यश्चातिशयात्मा कुर्वद्रूपादिपदवेदनीयो जायत इतिकलितं ममापि मनोरथद्रुमेण । तस्मादक्षणिकस्यार्थ-क्रिया दुर्घटा । नाप्यक्रमेण घटते विकल्पासहत्वात् ।तथा हि युगपत्सकलकार्य्यकरणसमर्थः स भावस्तदुत्तर-कालमनुवर्त्तते न वा । प्रथमे तत्कालवत् कालान्तरेऽपितावत्कार्य्यकरणमापतेत् । द्वितीये स्थायित्ववृत्त्याशामूषिकभक्षितवोजादावङ्करादिजननप्रार्थनामनुहरेत् । यत्विरुद्धधर्माध्यस्तं तन्नाना यथा शीतोष्णे । विरुद्ध-धर्माध्यस्तश्चायमिति जलधरे प्रतिबन्धसिद्धिः । न चायमसिद्धो हेतुः,  स्थायिनि कालभेदेन सामर्थ्यासाम-र्थ्ययोः प्रसङ्गतद्विपर्य्ययसिद्धत्वान् तत्रासामर्थ्यसाधकौप्रसङ्गतद्विर्य्ययौ प्रागुक्तौ सामर्थ्यसाधकावभिधीयेतेयद्यदा यज्जननासमर्थं तत् तदा तन्न करोति यथाशिलाशकलमङ्कुरम् असमर्थश्चायं वर्त्तमानार्थक्रिया-करणकाले अतीतानागतयोरर्थक्रिययोरिति प्रसङ्गःयद्यदा यत् करोति तत् तदा तत्र समर्थं यथा सा-मग्रो स्वकार्य्येति,  करोति चायमतीतानागतकाले तत्-कालवर्त्तिन्यावर्थक्रिये भाव इति प्रसङ्गव्यत्ययः विप-र्ध्ययः । तस्माद् विपक्षे क्रमयौगपद्यव्यावृत्त्या व्याप-कानुपलम्भेनाधिगतव्यतिरेकव्याप्तिक प्रसङ्गतद्विप-र्य्ययबलात् गृहीतान्वयव्याप्तिकं सत्त्वं क्षणिकत्व-पक्ष एव व्यवस्थास्यतीति सिद्धम् । तदुक्तं ज्ञान-श्रिया “यत् सत्तत् क्षणिकं यथा जलधरः सन्तश्चभावा अमी सत्ताशक्तिरिहार्थकर्मणि मितेः सिद्धेषुसिद्धा न सा । नाप्येकैव विधाऽन्ययः परकृतेनापिक्रियादिर्भवेत् द्वेधापि क्षणभङ्गसङ्गतिरतः साध्ये चविश्राम्यतीति” । न च कणभक्षाक्षन्वरणादिपक्षकक्षी-कारेण सत्तासामान्ययोगित्वमेव सत्त्वमिति मन्तव्यंसामान्यविशेषसमवायानामसत्त्वप्रसङ्गात् । न च तत्रस्वरूपसत्तानिबन्धनः सद्व्यवहारः प्रयोजकगौरवा-पत्तेः अनुगतत्वाननुगतत्वविकल्पपराहतेश्च,  सर्षपमही-धरादिषु विलक्षणेषु क्षणेष्वनुगतस्याकारस्य मणिषु सूत्र-वद्भूतगणेषु गुणवच्चाप्रतिभासनाच्च । किञ्च सामान्यंसर्वगतं स्वाश्रयसर्वगतं वा प्रथमे सर्ववस्तुसङ्करप्रसङ्गःअपसिद्धन्तापत्तिश्च यतः प्रोक्तं प्रशस्तपादेन “स्वविषय-सर्वगतमिति । किञ्च विद्यमाने घटे वर्त्तमानं सामा-न्यमन्यत्र जायमानेन संबधमानं तस्यादागच्छत् मब-ध्यते अनागच्छत् वा आद्ये द्रव्यत्पापत्तिः द्वितीये स-म्बन्धानुपपत्तिः । किञ्च विनष्टे घटे सामान्यमत्रति-ष्ठते,  विनश्यति,  स्थानान्तरं गच्छति वा प्रथमे निरा-धारत्यापत्तिः,  द्वितीये नित्यत्ववाचोयुक्त्ययुक्तिः,  तृतीयेद्रष्टव्यत्वप्रसक्तिः इत्यादि दूषणग्रहग्रस्तत्वात् सामान्य-मप्रामाणिकम् । “अन्यत्र वर्त्तमानस्य ततोऽन्यस्थान-जन्मनि । तस्मादचलतः स्थानाद् वृत्तिरित्यतियुक्तता ।यत्रासौ वर्त्तते भावस्तेन संबध्यते न तु । तद्देशिनञ्चध्याप्नोति किमप्येतन् महाद्भुतम् । न याति न चतत्रासीदस्ति पश्चान्नचांशवत् । जहाति पूर्वं नाधार-महो व्यसनसन्ततिरिति” अनुवृत्तप्रत्ययः किमालम्बनइति चेत् अङ्ग अन्यापोहालम्बन एवेति सन्तोष्टव्यमा-युष्मतेति अलमतिप्रसङ्गेन । सर्वस्य ससारस्य दुःखा-त्मकत्वं सर्वतीर्थकरसम्मतम् अन्यथा तन्निविवर्त्तयिषूणांतेषां तन्निवृत्युपाये प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । तस्मात् सर्वंदुःखं दुःखमिति भावनीयम् । ननु किंवदिति पृष्टेदृष्टान्तः कथनीय इति चेन्मैवं स्वलक्षणानां क्षणानांक्षणिकतया सालक्षण्याभावात् नैनेन सदृशमपरमितिवक्तुमशक्यत्वात् । ततः स्वलक्षणं स्वलक्षणमितिभाविनीयम् । एवं शन्यं शून्यमपि मावनीयं स्वप्नेजागरणे च न मया दृष्टमिदं रजतादीति विशिष्ट-निषेघस्योपलम्भात् । यदि दृष्टं सत् तदा तद्विशिष्टस्यदर्शनखेदन्ताया अधिष्ठानस्य च तस्मिन्नध्यस्तस्य रजत-त्वादेस्तत्सम्बन्धस्य च समवायादेः सत्त्वं स्यात् नचैतदिष्टं कस्यचिद् वादिनः । न चार्द्धजरतीयसुचितंस हि कुक्कुट्या एको भागः पाकाय अपरो भागः प्रस-वाय कल्प्यतामिति कल्प्यते । तस्मादध्यस्ताधिष्ठान-तत्सम्बन्धदर्शनद्रष्टृणां मध्ये एकस्यानेकस्य वा अ-सत्त्वे निषेधविषयत्वेन सर्वस्यासत्त्वं बलादापतेदिति ।(माध्यमिकाः) भगवतोपदिष्टे माध्यमिकास्तावदुत्तमप्रज्ञा इत्थ-मचीकथन् भिक्षुपादप्रसारणन्यायेन क्षणभङ्गाद्यभिधान-मुखेन स्थायित्वानुकूलेवेदनीयत्वानुगतसर्वसत्यत्वभ्रमव्याव-र्त्तनेन सर्वशून्यतायामेव पर्य्यवसानम् । अतस्तत्त्वं सदस-दुभयानुभयात्मकचतुष्कोटिविनिर्मुक्तं शून्यमेव । तथा हियदि घटादेः सत्त्वं स्वभावस्तर्हि कारकव्यापारवैयर्थ्यम् ।असत्त्वं सवभाव इति पक्षे प्राचीन एव दोषः प्रादुःष्यात् । यथोक्तम् “न सतः कारणापेक्षा व्योमादेरिवयुज्यते । कार्य्यस्यसम्भवो हेतुः खपुष्पादेरिवासतः” इतिविरोधादितरौ पक्षावनुपपन्नौ तदुक्तं भगवता लङ्कारतारे“बुद्ध्या विविच्यमानानां स्वमावो नावधार्य्यते । अतोनिरभिलप्यास्ते निःस्वभावाश्च दर्शिताः” इति । “इदं वस्तुबलायतं यद्वदन्ति विपश्चितः । यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्तेविशीर्य्यन्ते तथा तथेति” च । न क्वचिदपि पक्षेव्यवतिष्ठत इत्यर्थः । दृष्टार्थव्यवहारश्च न स्वप्नव्यवहार-वत् संवृत्त्या सङ्गच्छते । अतएवोक्तन्न “परिव्राट्कामुकशुनामेकस्यां प्रमदातनौ । कुणपः कामिनी भक्ष्य इतितिस्रो विकल्पना इति ।” तदेवं भावनाचतुष्टयवशान्नि-खिलवासनानिवृत्तौ निर्वाणं शून्यरूपं सेत्स्यतीतिवयं कृतार्थाः नास्माकसुपदेश्यं किञ्चिदस्तीति । शिव्यै-स्तावद्योगश्चाचारश्चेति द्वयं करणीयम् । तत्रापाप्त-स्यार्थस्य प्राप्तये पर्य्यनुयोगो योगः गुरूक्तस्यार्थस्याङ्गीकर-णमाच्चारः गुरूक्तस्याङ्गीकरणादुत्तमाः पर्य्यनुयोगस्या-करणादपमाश्च अतस्तेषां माध्यमिका इति प्रसिद्धिः ।(योगाचाराः) गुरूक्तमावनाचतुष्टयं बाह्यार्थस्य शून्यत्वंचाङ्गीकृत्याऽऽन्तरस्य शून्यत्वञ्चाङ्गीकृतं कथमिति?पर्य्यनुयोगस्य करणात् केषाञ्चिद् योगाचारप्रथा एषाहि तेषां परिभाषा स्वयंवेदनं तावदङ्गीकार्य्यम् अन्यथाजगदान्ध्यं प्रसज्येत । तत्कीर्त्तितं धर्म्मकीर्त्तिना“अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिध्यतीति ।” वाह्यंग्राह्यं नोदपद्यत एव विकल्पानुपपत्तेः । अर्थो ज्ञान-ग्राह्यो भावादुत्पन्नो भवति अनुत्पन्नो वा,  न पूर्वः उत्पन्नम्भ स्थित्यभावात् नापरः अनुत्पन्नस्यासत्त्वात् । अथ-मन्येथाः अतीत एवार्थो ज्ञानग्राह्यः तज्जनकत्वादितितदपि बालमाषितं वर्त्तमानतावभासविरोधात् इन्द्रिया-देरपि ग्राह्यत्वप्रसङ्गाच्च । किञ्च ग्राह्यः कि परमाणु-रूपोऽर्थः अवयविरूपो वा । त चरमः कृत्म्रैकदेशवि-कल्पादिना तन्निराकरणात् । न प्रथमः अतीन्द्रियत्वात्षट्केन युगपद्योगस्य बाधकत्वाच्च । यथोक्तम् “षट्केनयुगपद् योगात् परमाणोः षडंशता । तेषामप्येकदेशत्वेपिण्डः स्यादणुमात्रकः” इति । तस्मात् स्वव्यतिरिक्त-ग्राह्यविरहात्तदात्मिफा बुद्धिः स्वयमेव स्वात्मरूपपका-शिका प्रकाशवदिति सिद्धम् । तदुक्तम् “नान्योऽनुभाव्योबुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्य्यात्स्वयं सैव प्रकाशते इति ।” ग्राह्यग्राहकयोरभेदश्चानु-मातव्यः यद्वेद्यते येन वेदनेन तत्ततो न भिद्यते यथाज्ञानेनात्मा,  वेद्यन्ते तैश्च नीलादयः । भेदं हि सत्य-धुना अनेनार्थस्य सम्बन्धितं न स्यात् तादात्म्यस्य निय-महेतोरभावात् तदुत्पत्तेरनियामकत्वात् यश्चायं ग्राह्य-ग्राहकसंवित्तीनां पृथगवभासः स एकस्मिंश्चन्द्रमसिद्वित्वावभास इव भ्रमः अत्राप्यनादिरविच्छिन्नप्रवाहा भेद-वामनैव निमित्तम् । यघोक्तम् “सहोपलम्भनियमा-दभेदो नीलतद्धियोः । भेदश्च भ्रान्तिविज्ञानैर्दृश्येतेन्दा-विवाद्वये” इति । “अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासित-दर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते” इति च ।न च रसवीर्य्यविपाकादिसमानमाशामोदकोपार्जितमो-दकानां स्यादिति वेदितव्यं वस्तुतो वेद्यवेदकाकार-विधुराया अपि बुद्धेर्व्यवहर्तृपरिज्ञानानुरोधेन विभिन्न-ग्राह्यग्राहकाकाररूपवत्तया तिमिराद्युपहताक्षाणां केशे-न्द्रनाडीज्ञानाभेदवदनाद्युपप्लवबासनासामर्थ्याद् व्यवस्थो-पपत्तेः पर्य्यनुयोगायोगात् । यथोक्तम् “अवेद्यवेदका-कारा यथा भ्रान्तैर्निरीक्ष्यते । विभक्तलक्षणग्राह्यग्राह-काकारविप्लवा । तथा कृतय्य्वस्थेयं केशादिज्ञानभेद-वत् । यदा तदा न सञ्चोद्या ग्राह्यग्राहकलक्षणेति”तस्माद् बुद्धिरेवानादिवासनावशादनेकाकारावभासत इतिसिद्धम् १ ततश्च प्रागुक्तभावनाप्रचयबलान्निखिलवास-नोच्छेदविगलितविवधविषयाकारोपप्लवविशुद्धविज्ञानोदयोमहोदय इति ।(सौत्रान्तिकाः) अन्ये तु मन्यन्ते यथोक्तं वाह्यं वस्तु-जातं नास्तीति तदयुक्त प्रमाणाभावात् । न चसहोपलम्भनियमः प्रमाणमिति वक्तव्यं वेद्यवेदकयो-रभेदसाधकत्वेनाभिमतस्य तस्याप्रयोजकत्वेन सन्दिग्ध-विपक्षव्यावृत्तिकत्वात् । ननु भेदे महीपलम्भनियमात्मकंसाधन न स्यादिति चेन्न ज्ञानस्यान्तर्मुखतथा चभेदेन प्रतिभासमानतया एकदेशत्वैककालत्वलक्षणसहत्व-नियमासम्भवाच्च नीलार्थस्य ज्ञानाकारत्वे अहमितिप्रतिभासः स्यात् नत्विदमिति प्रतिपत्तिः प्रत्ययाव्य-तिरेकात् । अथोच्यते ज्ञानस्वरूपोऽपि नीलाकारोभ्रान्त्या बहिर्वद्भेदेन प्रतिभासत इति न च तत्राह-मुल्लेख इति यथोक्तम् “परिच्छेदान्तराद् योऽयं भागोबहिरिव स्थितः । ज्ञानस्याभेदिनो भेदप्रतिभासोऽप्यु-पप्लवः” इति । “यदन्तर्ज्ञेयतत्त्वं तद् वहिर्वदवभासत इतिच”--तदयुक्तं बाह्यार्थाबावे तदुत्पत्तिरहिततया बहिर्व-दित्युपमानोक्तेरयुक्तेः न हि वसुमित्रो बन्ध्यापुत्रवदब-भासत इति प्रेक्षावानाचक्षीत । भेदप्रतिभासस्य भ्रान्तत्वेअभेदप्रतिभासस्य प्रामाण्यं,  तत्प्रामाण्ये च भेदप्रति-भासस्य भ्रान्तत्वमिति परस्पराअश्रयप्रसङ्गाच्च । अविसंवा-दान्नीलतादिकमेव संविदाना बाह्यमेवोपाददते जगत्यु-पेक्षन्ते चान्तरमिति व्यवस्थादर्शनाच्च । एवञ्चायमभेद-साधको हेतुर्गोमयपायसीयन्यायवदाभासतां भजेत् अतोचहिर्वदिति वदता बाह्यं ग्राह्यमेवेति भावनीयमितिभवदीय एव वाणो भवन्तं प्रहरेत् । ननु ज्ञानाभि-न्नकालस्यार्थस्य बाह्यत्वमनुपपन्नमिति चेत् तदनुपपन्नम्इन्द्रियसन्निकृष्टस्य विषयस्योत्पाद्ये ज्ञाने स्वाकार-समर्पकतया समर्पितेन चाकारेण तस्यार्थस्यानुमेयतोप-पत्तेः अतएव पर्य्यनुयोगपरिहारौ समग्राहिषाताम् ।“भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेत् ग्राह्यतां विदुः ।हेतुत्वमेव च व्यक्तेर्ज्ञानाकारार्पणक्षममिति” तथा चयथा पुष्ट्या भोजनमनुमीयते यथा च भाषया देशःयथा वा सम्भ्रमेण स्नेहः तथा ज्ञानाकारेण ज्ञेयमनु-मेयम् । तदुक्तम् “अर्द्धेन घटयत्येनां न हि मुक्त्वाऽ-र्द्धरूपताम् । तस्मात् प्रमेयाधिगतेः प्रमाणं मेयरूप-तेति” न हि वित्तिसत्तैव तद्वेदना युक्ता तस्याः सर्व-त्राविशेषात् तान्तु सारूप्यमाविशत् सरूपयितुं घटये-दिति च । तथा च बाह्यार्थसद्भावे प्रयोगः ये य-स्मिन् सत्यपि कादाचित्काः ते सर्वे तदतिरिक्तसापेक्षाःयथा अविवक्षति,  अजिगमिषति मयि वचनगमनप्रति-भासा विवक्षुजिगमिषुपुरुषान्तरसन्तानसापेक्षाः तथाच विवादाध्यासिताः प्रवृत्तिप्रत्ययाः सत्यप्यालयविज्ञानेकदाचिदेव नीलाद्युल्लेखना इति । तत्रालयविज्ञानंनामाहमास्पदं विज्ञानं,  नीलाद्यल्लेखि च प्रवृत्ति-विज्ञानम् । यथोक्तम् “तत् स्यादालयविज्ञानं यद्-भवेदहमास्प्यदम् । तत् स्यात् प्रवित्तिविज्ञानं यन्नी-लादिकमुल्लिखेदिति” तस्मादालयविज्ञानसन्तानातिरिक्तःकादाचित्कः प्रवृत्तिविज्ञानहेतुर्बाह्योऽर्थो ग्राह्य एवन वासनापरिपाकप्रत्ययः कादाचित्कत्वात् कदाचि-दुत्पाद इति वेदितव्यम् । विज्ञानवादिनये हि वास-नानामेकसन्तानवर्त्तिनामालयविज्ञानानां तत्तत्प्रवृत्ति-जननशक्तिः तस्याश्च स्वकार्य्योत्पादं प्रत्याभिमुख्यंपरिपाकः तस्य च प्रत्ययः कारणं स्वसन्तानवर्त्तिपूर्वक्षणःकक्षीक्रियते सन्तानान्तरनिबन्धनत्वानङ्गीकारात् । ततश्चप्रवृत्तिज्ञानजननालयविज्ञानवृत्तिवासनापरिपाकं प्रतिसर्वऽप्यालयविज्ञानवर्त्तिनः क्षणाः समर्था एवेति वक्त-व्यम् । न चेदेव कोऽपि न समर्थः स्यादालयविज्ञान-सन्तानवर्त्तित्वाविशेषात् । सर्वे समर्था इति पक्षे कार्य्य-क्षेपानुपपत्तिः ततश्च कादाचित्कत्वनिर्वाहाय शब्दस्पर्श-रूपरसगन्धविषयाः सुखादिविषयाः षडपि प्रत्ययाश्चतुरःप्रत्ययान् प्रतीत्योत्पद्यन्ते इति चत्रेणानिच्छताप्यच्छ-मतिना स्वानुभवमानाच्छाद्य परिच्छेत्त्यव्यम् । ते चत्वारःप्रत्ययाः आलम्बनसमन्तरसहकार्य्यधिपतिरूपाः तत्रज्ञानपदवेदनीयस्य चित्तस्य नीलालम्बनप्रत्ययात् नीला-कारता भवति,  समनन्तरप्रत्ययात् प्राचीनज्ञानाद् बोध-रूपता,  सहकारिप्रत्ययादालोकात्,  चक्षुषोऽधिपति-प्रत्ययाद्विषयग्रहणप्रतिनियमः विदितस्य ज्ञानस्य रसा-दिसाधारण्यप्राप्तेर्नियमकं चक्षुरधिपतिर्भवितुमर्हतिलोके नियामकस्याधिपतित्वोपलम्भात् । एवं चित्तचैत्तात्मकानां सुखादीनां चत्वारि कारणानि द्रष्टव्यानि ।एवं चित्तचैत्तात्मकस्कन्धः पञ्चविधः रूपविज्ञानवेदना-संज्ञासंस्कारसंज्ञकः । तत्र अरूप्यन्ते एभिर्विषया इतिच व्युत्पत्त्या सविषयाणीन्द्रियाणि रूपस्कन्धः । आल-यविज्ञानप्रवृत्तिबिज्ञानप्रवाहो विज्ञानस्कन्धः । प्रागुक्त-स्कन्धद्वयअम्बन्धजन्यः सुखदुःखादिप्रत्ययपवाहो वेदनास्कन्धः । गौरित्यादिशब्दल्लि खिसविज्ञानप्रवाहः संज्ञा-स्कन्धः । वेदनास्कन्धनिबन्धना रामद्वेषादयः क्लेशा उप-क्लेशाश्च मदमानादयो धर्माधर्मौ च संस्कारस्कन्धः ।तदिदं सर्वं दुखं दुःखस्यायतनं दुःखसाधनञ्चेतिभावयित्वा तन्निरोधोपायं तत्त्वज्ञानं सम्पादयेत् । अतएवोक्तं “दुःखसमुदायनिरोधमार्गाश्चत्वारः बुद्धाभिमतानितत्त्वानि” । तत्र दुःखं प्रसिद्ध्वं,  समुदायो दुःखकारण, तद् द्विविधं प्रत्ययोपनिबन्धनो हेतूपनिबन्धनश्च । तत्रप्रत्ययोपनिबन्धनस्य संग्राहकं सूत्रम् “इदं कार्य्यंये अन्ये हेतवः प्रत्ययन्ति” गच्छति तेषामयमानानां हेतूनां भावः प्रत्ययत्वं,  कारणसमवायः तन्मात्रस्य फलं,  नचेतनस्य कस्यचिदिति सूत्रार्थः । यथा वीजहेतुरङ्कुरोधातूनां षण्णां समवायाज्जायते । तत्र पृथिवीधातुरङ्कुरस्यकाठिन्यं गन्धञ्च जनयति,  अब्धातुः स्नेहं रसञ्च जन-यति,  तेजोधातुः रूपमौष्ण्यञ्च,  वायुधातुः स्पर्शनंचलनञ्च,  आकाशधातुरवकाशं शब्दञ्च ऋतुधातुर्यथा-योगं पृथिव्यादिकम् । हेतूपनिबन्धनस्य च संग्राहकंसूत्रम् “उत्पादाद् वा तथागतानामनुत्पादाद् वा स्थितै-वैषां धर्माणां धर्मता धर्मस्थितिता धर्मनियामकताच प्रतीत्य समुत्पादानुलोमतेति” । तथागतानां बुद्धानांमते धर्माणां कार्य्यकारणरूपाणां या धर्मता कार्य्य-कारणभावरूपा एषोत्पादादनुत्पादाद् वा स्थिता,  य-स्मिन् सति यदुत्पद्यते तत् तस्य कारणस्य कार्य्य-मिति धर्मतेत्यस्य विवरणं,  धर्मस्य कार्य्यस्य कारणा-नतिक्रमेण स्थितिः स्वार्थिकस्तल्प्रत्ययः । धर्मस्यकारणस्य कार्य्यं प्रति नियामकता । नन्वयं कार्य्य-कारणभावश्चेतनमन्तरेण न सम्भवतीति अत उक्तं का-रणे सति तत्प्रतीत्य प्राप्य समुत्पादे अनुलोमता अ-नुसारिता या सैव धर्मता उत्पादादनुत्पादाद् वा ध-र्धाणां स्थिता । न चात्र कश्चिच्चेतनोऽधिष्ठातोपलभ्यतइति सूत्रार्थः । यथा प्रतीत्य समुत्पादस्य हेतूपनि-बन्धः वीजादङ्कुरोऽङ्कुरात् काण्डं काण्डान्नालोनालाद्गर्भस्ततः शूकं ततः पुष्पं ततः फलम् । न चात्रषाह्ये समुदाये कारणं वीजादि कार्य्यमङ्कुरादि चे-तायते अहमङ्कुरं निर्वर्त्तयामि अहं वीजेन निर्वर्त्तितइति । एवमध्यात्मिकेष्वपि कारणद्वयमवगन्तव्यम् ।पुरःस्थिते प्रमेयाब्धौ ग्रन्थविस्तरभियोपरम्यते । तदु-भयनिरोधः तदनन्तरं विमलज्ञानोदयो वा मुक्तिःतन्निरोधोपायो मार्गः स च तत्त्वज्ञानं तच्च प्राचीन-भावनाबलाद् भवतीति परमं रहस्यम् । सूत्रान्तंपृच्छतां कथितं भवन्तश्च सूत्रस्यान्तं पृष्टवन्तः सौत्रा-न्तिका भवन्त्विति भगवताभिहिततया सौत्रान्तिकसंज्ञाःसञ्जाताः ।(वैभाषिकाः) केचन बौद्धाबाह्येषु रूपादिषु आन्तरेषु सखादिषुस्कन्धषु सत्स्वपि तत्रानास्थामुत्पादयितु सर्वं शून्य-मिति,  प्राथमिकान् विनेयानचीकथत् भगवान्, द्वितीयांस्तु विज्ञानमात्रग्रहाविष्टान् विज्ञानमेवैकं स-दिति,  तृतीयानुभयं सत्यमित्यास्थितान् विज्ञेयमनु-मेयमिति,  सेयं विरुद्धा भाषेति वर्णयन्तो वैभापि-काख्यया ख्याताः । एषा हि तेषां परिभाषा समुन्मि-षति । विज्ञेयानुमेयत्ववादे प्रात्यक्षिकस्य कस्यचिदप्यर्थस्या-ऽभावेन व्याप्तिसंवेदनस्थानाभावेनानुमानप्रवृत्त्यनुपपत्तिःसकललोकानुभवविरोधश्च । ततश्चार्थो द्विविधः ग्रा-ह्योऽध्यवसेयश्च तत्र ग्रहणं निर्विकल्पकरूपं प्रमाणंकल्पनापोढत्वात्,  अध्यवसायः सविकल्य करूपोऽप्रमाणंकल्पनाज्ञानत्वात् । तदुक्तम् “कल्पनापोढमभ्रान्तं प्र-त्यक्षं निर्विकल्पकम् । विकल्पो वस्तुनिर्भासादसंवादा-दुपप्लवः” इति । “ग्राह्यं वस्तु प्रमाणं हि ग्रहणं यदि-तोऽन्यथा । न तद्वस्तु न तन्मानं शब्दलिङ्गेन्द्रियादिज-मिति च” ननु सविकल्पकस्याप्रामाण्ये कथं गतःप्रवृत्तस्यार्थप्राप्तिः संवादश्चोपपद्येयातामिति चेन्न तद्भद्रंमणिप्रभाविषयमणिविकल्पन्यायेन पारपम्पर्य्येणार्थप्रति-लम्भसम्भवेन तदुपपत्तेः । अवशिष्टं सौत्रान्तिकप्रस्तावेप्रपञ्चितमिति नेह प्रतन्यते । न च विनेयाशयानु-रोधेनोपदेशभेदः साम्प्रदायिको न मवतीति भणित्यव्यंयतो भणितं बोधचित्तविवरणे “देशना लोकनाथानांसत्त्वाशयवशानुगाः । भिद्यन्ते बहुधा लोके उपायै-र्बहुमिः किल । गम्भीरोत्तानभेदेन क्वचिच्चोभयलक्षणाः ।भिन्ना हि देशनाऽभिन्ना शून्यताऽद्वयलक्षणेति ।द्वादशायतनपूजा श्रेयस्करीति बौद्धनये प्रसिद्धम् । “अर्था-नुपार्ज्य बहुशो द्वादशायतनानि वै । परितः पूजनी-यानि किसन्यैरिह पूजितैः । ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैवतथा कर्मेन्द्रियाणि च । मनोबद्धिरिति प्रोक्तं द्वादशा-यतनं बुधैरिति” । विवेकविलामे बौद्धमतमित्थमध्य-धायि । “बौद्धानां सुगतो देवो विश्वञ्च क्षणभङ्गुरम् ।आर्य्यसत्त्वाख्यया तत्त्वचतुष्टयमिदं क्रमात् । दुःखमा-यतनञ्चैव ततः समुदयो मतः । मार्गचेत्यस्य च व्याख्याक्रमेण श्रूयतामतः । दुःखं संसारिण स्कन्धास्ते चपञ्च प्रकीर्त्तिताः । विज्ञानं येदना संज्ञा संस्कारो रूप-मेव च । पञ्चेन्द्रियाणि शब्दाद्या विषयः पञ्च मान-सम् । धर्मायतनमेतानि द्वादशायतनानि तु । रागा-दीनां गणोऽयं स्यात् ममुदेति नृणां हृदि । आत्मा-त्मीयस्वभावाख्यः स स्यात् समुदयः पुनः । क्षणिकाःसर्वसंस्कारा इति या वासना स्थिरा । स मार्ग इतिविज्ञेयः स च मोक्षोऽभिधीयते । प्रत्यक्षमनुमानञ्च प्र-माणद्वितयं तथा । चतुःप्रस्थानिका बौद्धाः ख्यातावैभाषिकादयः । अर्थो ज्ञानान्वितो वैभाषिकैश्च बहुम-न्यते । मौत्रान्तिकेन प्रत्यक्षग्राह्योऽर्थो न बहिर्मतः ।आकारसहिता बुद्धिर्योगाचारस्य सम्मता । केवलांसंविदं स्वस्थां मन्यन्ते मध्यमाः पुनः । रागादिज्ञान-सन्तानवासनाच्छेदसम्भवा । चतुर्णामपि बौद्धानां मुक्ति-रेषा प्रकीर्त्तिता । कृत्तिः कमण्डलुर्मौण्ड्यं चीरंपूर्वाह्णभोजनम् । सङ्घो रक्ताम्बरत्वञ्च शिश्रिये बौद्ध-भिक्षुभिरिति” ।

Capeller

German

 बुद्ध (s. 1. बुध्) m.
  ein Erwachter,  Erleuchteter, 
bes der historische Buddha.

Burnouf

French

 बुद्ध बुद्ध (pp. de बुध्) maître de son esprit, 
éclairé,  savant,  sage. -- S. m.
  le Buddha Śākyamuni.
		 Au pl. les 5
buddhas,  les 16 buddhas,  les buddhas anciens ou modernes,  etc. Bd.
बुद्धगुरु m.
  un buddha enseignant,  un guru buddhiste.
बुद्धद्रव्य n.
  avarice.
बुद्धधर्मसङ्घ m.
  au pl. le Buddha,  la Loi,  l'Eglise
[formule buddhique].
बुद्धमार्ग m.
  la voie du Buddha,  la loi religieuse enseignée
par le Buddha,  le Buddhisme.

Stchoupak

French

 बुद्ध-
 (बुध्-) a. v. réveillé,  éveillé 
 intelligent,  sage 
appris,  compris 
 m.
  qui a atteint l'illumination suprême,  Bouddha,  not. B.
Śakyamuni 
 nt. connaissance 
 -त्व- nt. état ou condition du Bouddha.
°घोष- m.
  n.
  d'un commentateur bouddhique.
°चरित- nt. Vie du B.,  titre d'un poème d'Aśvaghoṣa.
°दत्त- m.
  n.
  d'un ministre du roi Caṇḍamahāsena.
°रक्षिता- f.
  n.
  d'une femme.
बुद्धागम- m.
  doctrine bouddhiste.
बुद्धान्त- m.
  état de veille.
बुद्धोपासक- m.
  -इका- f.
  disciple ou adepte du B.,  bouddhiste.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.