धातुः: बध्
मूलधातुः: बध
धात्वर्थः: संयमने
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: बाधयति-ते


धातुः: बध्
मूलधातुः: बध
धात्वर्थः: बन्धने
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: बीभत्सते


धातुः: बन्ध्
मूलधातुः: बध
धात्वर्थः: संयमने
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: बन्धयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः: छान्दसः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

बधँ बध  (अर्थः)  संयमने
( बाधयति ) बन्धेति चान्द्रः बध्नातीति बन्ध बन्धन इति क्रैयादिकस्य बीभत्सते इति भौवादिकस्य नित्यसन्नन्तस्य बधेर्वैरूप्ये 14

बधँ बन्ध[बध?] (अर्थः)  बन्धने
 गुप  गोपनकुत्सनयोरिति मैत्रेयः एते च गुपादयः "गुप्तिज्किद्भयः सन्'' "मान्बधदान्शान्भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य'' इति नित्यसन्नन्ताः तथा च भाष्यं, नैतेभ्यः प्राक् सन् आत्मनेपदं नापि परस्मैपदं पश्याम इति तथा च "पूर्ववत्सनः'' इत्यत्र वार्त्तिकं पूर्वस्यात्मनेपददर्शंनात् सनन्तादात्मनेपदमिति चेत् गुपादिष्वप्रसिद्धिरिति अयं च सन् गुपेर्निन्दायां, तिजेःक्षमायां, मानेर्जिज्ञासायां, बन्धेर्वैरूप्य, इति वृत्तावुक्तत्वात् अत्रापठितेष्वर्थेषु न च सन् अस्ति, न चैषां केवलानां पठितेष्वर्थेषु प्रयोगः पूर्वोक्तभाष्यवार्तिकविरोधात् किं च भाष्ये ऽनुबन्धकरणसामर्थ्यात् "अवयवे ऽकृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवति'इति सन्नन्तादात्मनेपदसमर्थनं च विरुध्येत, तथा निन्दादेरन्यत्र केवलानां गुपादीनां प्रयोगे तत्रैवानुबन्धासञ्जनस्यात्मनेपदार्थत्वेन चरितार्थत्वात् कथं सामर्थ्यं कथं वानुबन्धत्वम्, एवं च गोपते, तेजते, इति स्वाम्युक्तःकेवलात् तिङः प्रयोगः प्रत्युक्तः अत्र नन्दिमैत्रेयौ नह्येतेभ्य इत्यादिना भाष्येण तिङामभावः प्रतीयतइति निन्दादेरन्यत्र कृतमुदाजह्रतुः हरदत्तस्त्वेतन्नानुमन्यते, यदाह "पूर्ववत्सनः'' इत्यत्र कथं तर्हि जुगुप्सादेः समुदायस्यानुदात्तेत्त्वमत्तआह अवयवइति अवयवे ह्यचरितार्थं लिङ्गं सामर्थ्यादवयविनो विशेषकं भवति येद्येवं गोपयति तेजयतीत्यादावपि प्रसङ्गः अथ यं समुदायं योऽवयवो न व्यभिवरति तत्र कृतं लिङ्गं तस्य विशेषकं भवति णिजन्तं च व्यभिचरति विनापि तेन जुगुप्सत इति गुपेः प्रयोगादित्युच्येत, सन्नन्तादपि न स्यात्, विनापि तेन गोपयतीति गुपेः प्रयोगात्, वक्तव्योऽत्र विशेषः अयमुच्यते गुप गोपन इत्यस्य सन्विधै ग्रहणन्तस्माच्च नित्यः सन्नेव भवति नापरः प्रत्ययः गोपयतीत्यादिकस्तु प्रयोगो गुप रक्षणे इत्यस्य, स चन्या एव अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् अन्य एव सन्प्रकृतिस्तस्माच्च सनेव भवतीति अन्यथा निन्दाया अन्यत्र यथा णिज्भवति तथा लडादिरपि स्यात् एवं तिजिप्रभृतयोऽपि क्षमाद्यर्थे यत्र सन्निष्यते तत्रानुदात्तेतो नित्यसन्नन्ताश्च, क्षमादिभ्योऽन्यत्र यत्र णिजिष्यते तत्राननुबन्धका एव चुरादौ पठितव्या इति तत्रैवं मते अवयवे ऽकृतं लिङ्गमिति भाष्योपपत्तिः यदि हि कृतः स्युस्तर्हि अनुदात्तत्त्वं युजर्थं स्याद् इति अनुदात्तत्त्वस्य कथमचारितार्थ्यम् अथोदाहरणानि ( जुगुप्सते जुगुप्साञ्चक्रे जुगुप्सिता जुगुप्सिष्यते जुगुप्सताम् अजुगुप्सत जुगुप्सेत जुगुप्सिषीष्ट अजुगुप्सिष्ट ) अत्रास्य सनो धातुसंशब्दनेनाविधानादनार्धधातुकत्वान्नेड्गुणौ एवं तितिक्षत इत्यादि मीमांसतइत्यादौ-''मान्बध''इत्युपधादीर्घः अयं चाभ्यासविकारेष्वपवादानोत्सर्गान्विधीन् बाधन्तइति अभ्यासस्य हलादिशेषह्रस्वादिषु कृतेष्वेव एवं बीभत्सतइत्यादावपि अत्र "एकाचो बशः'' इति बकारस्य भकारः धकारस्य "खरि च'' इति चर्त्वं तकारः गोपायतीति रक्षणे, गुपादयश्चत्वार एतेऽनुदात्तेतः 954

बधँ बध संयमने 
- बाधयति  अबीबधत्  14

बधँ बध  बन्धने 
- बीभत्सते । बीभत्सं विकृतम् । पूर्ववद्वाग्रहणाद् बधको बध इति च भवति ।। 981 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“बध संयमने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘बन्धे--’ इति चन्द्रः। </li> <li>‘बध्नाति बन्धने बन्धेर्बाधयेदिति संयमे।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>बाधकः-धिका, बिबाधयिषकः-षिका;</li> <li> इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि चौरादिक- चाटयतिवत् <a href="#foot_krm04">4</a> बोध्यानि। </li> <li><a href="#foot_krm05">5</a> बाधयन्-न्ती।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१०९७)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१५४७। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। १२०)</li> <li id="foot_krm04">04 => (४८८)</li> <li id="foot_krm05">05 => [[आ। ‘स्वर्गे प्रियंभविष्णुश्च कृत्स्नं शक्तोऽप्यबाधयन्।।’ भ। का। ६। ११६।]]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“बध बन्धने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘यत्तु बीभत्सते तत् स्याद् वैरूप्येऽर्थे बधेः सनि।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li><a href="#foot_krm04">4</a> बीभत्सकः-त्सिका, <a href="#foot_krm05">5</a> बीभत्सकः-त्सिका, <a href="#foot_krm06">6</a> बीभत्सिषकः-षिका, <a href="#foot_krm07">7</a> बाधकः-धिका;</li> <li> बीभत्सिता-त्री, बीभत्सयिता-त्री, बीभत्सिषिता-त्री, बाधयिता-त्री;</li> <li> -- बीभत्सयन्-न्ती, बीभत्सयिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> बीभत्समानः, बीभत्सयमानः, बीभत्सिषमाणः;</li> <li> बीभत्सिष्यमाणः, बीभत्सयिष्यमाणः, बीभत्सिषिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm08">8</a> बीभत्सितम्-तः-तवान्, बीभत्सितः, बीभत्सिषितः-तवान्;</li> <li> बीभत्सुः, <a href="#foot_krm09">9</a> बीभत्सनः, बीभत्सयिषुः, बीभत्सिषुः;</li> <li> बीभत्सितव्यम्, बीभत्सयितव्यम्, बीभत्सिषितव्यम्;</li> <li> <a href="#foot_krm10">10</a> बीभत्सनीयम्, बीभत्सनीयम्, बीभत्सिषणीयम्;</li> <li> बीभत्स्यम्, बीभत्स्यम्, बीभत्सिष्यम्;</li> <li> ईषद्बीभत्सः-दुर्बीभत्सः-सुबीभत्सः;</li> <li> -- -- बीभत्स्यमानः, बीभत्स्यमानः, बीभत्सिष्यमाणः;</li> <li> बीभत्सः, बीभत्सः, बीभत्सिषः;</li> <li> बीभत्सितुम्, बीभत्सयितुम्, बीभत्सिषितुम्;</li> <li> बीभत्सा, बीभत्सयिषा, बीभत्सिषा;</li> <li> बीभत्सनम्, बीभत्सनम्, बीभत्सिषणम्;</li> <li> बीभत्सित्वा, बीभत्सयित्वा, बीभत्सिषित्वा;</li> <li> प्रबीभत्स्य, प्रबीभत्स्य, प्रबीभत्सिष्य;</li> <li> बीभत्सम् २, बीभत्सित्वा २, बीभत्सम् २, बीभत्सयित्वा २, बीभत्सिषम् २;</li> <li> बीभत्सिषित्वा २।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१०९६)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-९७३। सक। सेट्। आत्म।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। १२०)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[२। ‘मान्बधदान्शान्भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य’ (३-१-६) इत्यत्र ‘बधेर्वैरूप्ये’ इति वचनात् वैरूप्यार्थे स्वार्थे नित्यसनि, अभ्यासस्य इत्वे दीर्घे च, ‘एकाचो बशो भष्--’ (८-२-३७) इति भष्भावेन भकारे, धकारस्य चर्त्वे च रूपम्। एवं सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[३। स्वार्थसन्नन्तात् ण्यन्ते ण्वुलि, ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[४। स्वार्थसन्नन्तादिच्छासनि रूपमेवम्। असरूपप्रत्ययत्वात् इच्छासन्नन्तस्यापि प्रयोग इष्टः। तदुक्तं भाष्ये (३-१-७) ‘सरूपः प्रत्ययो नेष्टः सन्नन्तान्न सनिष्यते।।’ इति।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[५। ‘अवयवे कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवति।’ (भाष्यम्। ३-१-७) इति वचनात् बध इत्यत्रोक्तस्यानुदात्तेत्त्वस्य स्वार्थसनोऽभावे अर्थान्तरे बन्धनादिरूपे चुरादि- त्वमिति, तत्पक्षे ण्यन्तात् क्रमेण रूपाणि यथायथमूह्यानि।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[B। ‘स खल्वबीभत्सितवृत्तिरर्चां तवारभेतापि कृपां लभेत।।’ धा। का। २। ३८।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[६। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति ताच्छीलिको युच्।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [पृष्ठम्०९१७+ २५]</li></ul>

बध् (ब꣡धँ꣡ संयमने - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = बाधनम्
अनीयर् = बाधनीयः - बाधनीया
ण्वुल् = बाधकः - बाधिका
तुमुँन् = बाधयितुम्
तव्य = बाधयितव्यः - बाधयितव्या
तृच् = बाधयिता - बाधयित्री
क्त्वा = बाधयित्वा
ल्यप् = प्रबाध्य
क्तवतुँ = बाधितवान् - बाधितवती
क्त = बाधितः - बाधिता
शतृँ = बाधयन् - बाधयन्ती
शानच् = बाधयमानः - बाधयमाना

बध् (ब꣡धँ॒ बन्धने - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = बधनम्
अनीयर् = बधनीयः - बधनीया
ण्वुल् = बाधकः - बाधिका
तुमुँन् = बधितुम्
तव्य = बधितव्यः - बधितव्या
तृच् = बधिता - बधित्री
क्त्वा = बधित्वा
ल्यप् = प्रबध्य
क्तवतुँ = बधितवान् - बधितवती
क्त = बधितः - बधिता
शानच् = बधमानः - बधमाना

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

बधँ बध संयमने
- बाधयति, अबीबधत्  भ्वादौ बाधृ रोटने (16)-बाधते, अबबाधत्  बन्ध इति चान्द्राः-बन्धयति, बन्धति क्र्य्यादौ (940) बध्नाति  14

बधँ बध बन्धने
- मान्बध (316) इति जुगुप्सायां सन् बीभत्सते  अन्यत्र- बाधते  बधकः  चुरादौ बध संयमने (1024) बाधयति  944

बीभत्से
1.3.24
बीभत्सते जुगुप्सते ऋतीयते

बीभत्सते-
 (rattaché à बाध्-) ;
 -समान- partic. qui a
horreur, qui est dégoûté.


बीभत्सते (bIbhatsate)

धातुपाठः (Krishnacharya)

Akhyata Chandrika

Stchoupak