| YouTube Channel

बीभत्सः (bIbhatsaH)

 
Apte Hindi
Hindi
बीभत्सः
पुं*
 - -
"जुगुप्सा, घिनौनापन, गर्हणा"
बीभत्सः
पुं*
 - -
"बीभत्सरस, काव्य के आठ या नौ रसों में से एक"
बीभत्सः
पुं*
 - -
अर्जुन का नामान्तर
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 बीभत्सः, बीभत्सरसः
noun
साहित्यशास्त्रे वर्तमानेषु नवरसेषु सप्तमः रसः यः रक्तमांसास्थिमेदमृतशरीरादीन् घृणितान् पदार्थान् दृष्ट्वा तेषां वर्णनं श्रुत्वा वा मनसि उत्पाद्यमानया घृणया उत्पद्यते।
"युद्धस्थलस्य वर्णनं बीभत्सरसस्य उत्तमम् उदाहरणं वर्तते।"
Tamil
Tamil
பீ3ப4த்ஸ: : வெறுப்பு, நிந்தனை, ஒரு காவியச் சுவை, அர்ஜுனின் ஒரு பெயர்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
बीभत्सः,
पुं,
 (बीभत्स्यतेऽनेन । वध + सन् + करणेघञ् ।) अर्ज्जुनः । इति मेदिनी । से, २९ ॥
बीभत्सः, त्रि, (बीभत्सा घृणास्त्यत्र । अर्श-आद्यच् ।) क्रूरः ॥
(यथा महाभारते । १ ।१ । २१० ।“यदाश्रौषं द्रोणपुत्त्रादिभिस्तै-र्हतान् पाञ्चालान् द्रौपदेयांश्च सुप्तान् ।कृतं बीभत्समयशस्यञ्च कर्म्मतदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ! ॥
”)घृणात्मा ॥
(यथा, मार्कण्डेये । १६ । १८ ।“तथापि प्रणता भार्य्या तममन्यत दैवतम् ।तं तथाप्यतिबीभत्सं सर्व्वश्रेष्ठममन्यत ॥
”)विकृतिः । इति मेदिनी । से, २९ ॥
(यथा, --“दुष्टेर्दोषैः पृथक्सर्व्वैर्बीभत्सालोकनादिभिः ।”इति माधवकरकृतरुग्विनिश्चये छर्द्द्यधिकारे ॥
बीभत्सालोकनं विकृतिदर्शनमिति तट्टीकायांविजयरक्षितेनोक्तम् ॥
) पापी । इत्यजयः ॥
शृङ्गाराद्यष्टरसान्तर्गतषष्ठरसः । तत्पर्य्यायः ।विकृतम् २ । इत्यमरः ॥
तस्य लक्षणादि यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । २६३ ।“जुगुप्सा स्थायिभावस्तु बीभत्सः कथ्यते रसः ।नीलवर्णो महाकालदैवतोऽयमुदाहृतः ॥
दुर्गन्धमांसपिशितमेदांस्यालम्बनं मतम् ।तत्रैव कृमिपाताद्यमुद्दीपनमुदाहृतम् ॥
निष्ठीवनास्यबलननेत्रसङ्कोचनादयः ।अनुभावास्तत्र मतास्तथास्युर्व्यभिचारिणः ॥
मोहोऽपस्मार आवेगो व्याधिश्च मरणादयः ॥
”अस्य रसस्योदाहरणं यथा तत्रेव ।“उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूच्छोथ-भ्रूयांसि मांसान्यंसस्फिक् पृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनिजग्ध्वा ।अन्तःपर्यस्तनेत्रः प्रकटीतदशनः प्रेतरङ्कःकराङ्कादङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्र-मत्ति ॥
”)वैकृतञ्च । यथा । अतिशीलितपारुष्यमभि-शिक्षितवैकृतमित्यभिनन्दः । द्वयमिदं रसेक्लीवम् । तदालम्बने तु मांसशोणितादौ त्रिषु ।इति तट्टीकायां भरतः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“बध बन्धने”@} 2 ‘यत्तु बीभत्सते तत् स्याद् वैरूप्येऽर्थे बधेः सनि।।’ 3 इति देवः।
4 बीभत्सकः-त्सिका, 5 बीभत्सकः-त्सिका, 6 बीभत्सिषकः-षिका, 7 बाधकः-धिका
बीभत्सिता-त्री, बीभत्सयिता-त्री, बीभत्सिषिता-त्री, बाधयिता-त्री
-- बीभत्सयन्-न्ती, बीभत्सयिष्यन्-न्ती-ती
बीभत्समानः, बीभत्सयमानः, बीभत्सिषमाणः
बीभत्सिष्यमाणः, बीभत्सयिष्यमाणः, बीभत्सिषिष्यमाणः
8 बीभत्सितम्-तः-तवान्, बीभत्सितः, बीभत्सिषितः-तवान्
बीभत्सुः, 9 बीभत्सनः, बीभत्सयिषुः, बीभत्सिषुः
बीभत्सितव्यम्, बीभत्सयितव्यम्, बीभत्सिषितव्यम्
10 बीभत्सनीयम्, बीभत्सनीयम्, बीभत्सिषणीयम्
बीभत्स्यम्, बीभत्स्यम्, बीभत्सिष्यम्
ईषद्बीभत्सः-दुर्बीभत्सः-सुबीभत्सः
-- -- बीभत्स्यमानः, बीभत्स्यमानः, बीभत्सिष्यमाणः
बीभत्सः, बीभत्सः, बीभत्सिषः
बीभत्सितुम्, बीभत्सयितुम्, बीभत्सिषितुम्
बीभत्सा, बीभत्सयिषा, बीभत्सिषा
बीभत्सनम्, बीभत्सनम्, बीभत्सिषणम्
बीभत्सित्वा, बीभत्सयित्वा, बीभत्सिषित्वा
प्रबीभत्स्य, प्रबीभत्स्य, प्रबीभत्सिष्य
बीभत्सम् २, बीभत्सित्वा २, बीभत्सम् २, बीभत्सयित्वा २, बीभत्सिषम् २
बीभत्सिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०९६)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९७३। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १२०)
04
=>
 [[२। ‘मान्बधदान्शान्भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य’ (३-१-६) इत्यत्र ‘बधेर्वैरूप्ये’ इति वचनात् वैरूप्यार्थे स्वार्थे नित्यसनि, अभ्यासस्य इत्वे दीर्घे च, ‘एकाचो बशो भष्--’ (८-२-३७) इति भष्भावेन भकारे, धकारस्य चर्त्वे च रूपम्। एवं सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
05
=>
 [[३। स्वार्थसन्नन्तात् ण्यन्ते ण्वुलि, ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपे रूपमेवम्।]]
06
=>
 [[४। स्वार्थसन्नन्तादिच्छासनि रूपमेवम्। असरूपप्रत्ययत्वात् इच्छासन्नन्तस्यापि प्रयोग इष्टः। तदुक्तं भाष्ये (३-१-७) ‘सरूपः प्रत्ययो नेष्टः सन्नन्तान्न सनिष्यते।।’ इति।]]
07
=>
 [[५। ‘अवयवे कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवति।’ (भाष्यम्। ३-१-७) इति वचनात् बध इत्यत्रोक्तस्यानुदात्तेत्त्वस्य स्वार्थसनोऽभावे अर्थान्तरे बन्धनादिरूपे चुरादि- त्वमिति, तत्पक्षे ण्यन्तात् क्रमेण रूपाणि यथायथमूह्यानि।]]
08
=>
 [[B। ‘स खल्वबीभत्सितवृत्तिरर्चां तवारभेतापि कृपां लभेत।।’ धा। का। २। ३८।]]
09
=>
 [[६। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति ताच्छीलिको युच्।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०९१७+ २५]