| YouTube Channel

बिन्दुः (binduH)

 
Apte
English
बिन्दुः [binduḥ], [बिन्द्-उ] A drop, small particle
जलबिन्दु- निपातेन क्रमशः पूर्यते घटः 'small drops make a pool'
विस्तीर्यते यशो लोके तैलबिन्दुरिवाम्भसि
Ms.*
 7.33
संक्षिप्यते यशो लोके घृतबिन्दुरिवाम्भसि 7.34
अधुना (कुतूहलस्य) बिन्दुरपि नाव- शेषितः
Ś.*
 2.
A dot, point.
A spot or mark of coloured paint on the body of an elephant
न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र भूर्जत्वचः कुञ्जरबिन्दुशोणाः
Ku.*
 1.7.
A zero or cypher
न रोमकूपौघमिषाज्जगत्कृता कृताश्च किं दूषणशून्यबिन्दवः
N.*
 1.21.
(In geom. ) A point having no parts or no magnitude.
A drop of water taken as a measure.
The dot over a letter representing the अनुस्वार.
(In manuscripts) A mark over an erased word (which shows that the word ought not to be erased)
'stet'.
A mark made by the teeth of a lover on the lips of his mistress.
A peculiar mark like a dot made in cauterizing.
The part of the forehead between the eyebrows.
(In dramas) the sudden development of a secondary incident (which, like a drop of oil in water quickly diffuses itself and thus supplies important elements in the development of the plot
it is the source of an intermediate object, while 'Bīja' is that of the principal one)
अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरुच्छेदकारणम् S. D.* 319.
(In
phil.
 ) A condition of चिच्छक्ति
सच्चिदानन्दविभवात् सकलात् परमेश्वरा । आसीच्छक्तिस्ततो नादो नादाद् बिन्दुसमुद्भवः ॥
Comp.
 -चित्रकः the spotted antelope. -च्युतकः a kind of word-play
चकास्ति बिन्दु- च्युतकातिचातुरी
N.*
 9.14.
जालम्, जालकम् a number of drops.
marks of coloured paint on the trunk and face of an elephant.
तन्त्रः a die.
a chessboard. -देवः an epithet of Śiva. -पत्रः a kind of birch tree. -प्रतिष्ठामय
a.
 founded or based upon the अनुस्वार.-फलम् a pearl. -भेदः a particular Yoga posture.-माधवः a form of Viṣṇu. -मालिन्
m.
 (in music) a kind of measure.
रेखकः an anusvāra.
a kind of bird. -रेखा a line of dots. -वासरः the day of conception.
Hindi
Hindi
बिंदु (पु), ड्रॉप
Apte Hindi
Hindi
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द् + उ
"बूंद, बिंदी"
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द् + उ
"बिंदु, बिंदी"
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द् + उ
हाथी के शरीर पर रंगीन बिंद या चिह्न
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द् + उ
"शून्य, सिफर"
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द्+उ
"बूंद, कण"
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द्+उ
गोल चिह्न
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द्+उ
हाथी के शरीर पर रंगीन निशान
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द्+उ
"शून्य, सिफर"
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द्+उ
"ऐसा चिह्न जिसकी लम्बाई, चौड़ाई कुछ भी न हो"
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द्+उ
पानी की एक बूंद
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द्+उ
अक्षर के ऊपर लगा बिन्दु जो अनुस्वार का कार्य करता हैं
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द्+उ
पाँडुलिपियों में मिटाये गये शब्द के ऊपर शून्य चिह्न
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द्+उ
विशिष्ट चिह्न जो किसी गौण घटना का आकस्मिक विकास प्राप्त करता हैं
बिन्दुः
पुं*
 - बिन्द्+उ
चिच्छक्ति की विशिष्ट अवस्था
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शून्यम्, बिन्दुः
noun
वल्लकन्दुकक्रीडायां यदा वल्लधारी एकाम् अपि धावां कर्तुम् न शक्नोति तदा तस्य प्राप्ताङ्कः।
"अद्य तेन शून्यं प्राप्तम्। / अद्य सः शून्ये एव गतः।"
Synonyms:
 बिन्दुः
noun
कस्मिञ्चित् वस्तुनि वर्तमानं लघु वर्तुलम्।
"अस्मिन् पटे रञ्जिताः बिन्दवः शोभन्ते।"
Synonyms:
 बिन्दुः
noun
लिप्याम् अनुस्वारदर्शको बिन्दुः(प्राचीनहस्तलिखितेषु व्यामृष्टाक्षरस्य उपरि प्रदत्तो बिन्दुः यः तस्य अक्षरस्य तत्र व्यामृष्टत्वम् आवश्यकत्वं च दर्शयति)
"सम्भाषा इति शब्दः बिन्दुना सहितं संभाषा इति अपि लिख्यते"
Synonyms:
 बिन्दुः
noun
तद् लघुत्तमं वर्तुलाकारं चिह्नं यद् कस्यापि स्थानस्य निर्देशं करोति किं तु तस्य विभागो नास्ति।
"वालकैः क्रीडायां बिन्दू उपयुज्य गजस्य आकृतिः आलेखिता।"
Synonyms:
 कणः, बिन्दुः, क्षोदः, विप्लुट्, विप्रुट्, पृषत्, पृषतः, पृषन्ति, लवः, लेशः, स्तोकः, गडः, कणिका, शीकरः, स्फाटकः, पुष्वा
noun
निष्यन्दमान-जलादि-द्रवपदार्थानां गोलिकासमः लघुः अंशः।
"जलस्य कणैः घटः पूरितः।"
Synonyms:
 बिन्दुः
noun
एका क्षत्रियजातिः ।
"बिन्दुः दामन्यादिगणे परिगणितः"
Synonyms:
 बिन्दुः
noun
एकः लेखकः ।
"बिन्दोः रसपद्धतिः इति ग्रन्थस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
Synonyms:
 बिन्दुः
noun
एकः पुरुषः ।
"बिन्दुः बिदादिगणे परिगणितः"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: बिन्दुः
Root: बिन्दु
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ जलकणः
Meaning(s):
⇒ Drop of water
Shloka(s):
2|2|8|1 ► विप्रुट् स्त्री पृषतो बिन्दुः स्तोको द्रप्सः पृषन्न पुम्। (अन्तरिक्षकाण्डः/मेघाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|2|8|1 ⇢ विप्रुट् (विप्रुष्) (स्त्री) ⇒ Drop of water ⇒ जलकणः
➠ 2|2|8|1 ⇢ पृषतः (पृषत) (पुं) ⇒ Drop of water ⇒ जलकणः
➠ 2|2|8|1 ⇢ बिन्दुः (बिन्दु) (पुं) ⇒ Drop of water ⇒ जलकणः
➠ 2|2|8|1 ⇢ स्तोकः (स्तोक) (पुं) ⇒ Drop of water ⇒ जलकणः
➠ 2|2|8|1 ⇢ द्रप्सः (द्रप्स) (पुं) ⇒ Drop of water ⇒ जलकणः
➠ 2|2|8|1 ⇢ पृषती (पृषत्) (स्त्री) ⇒ Drop of water ⇒ जलकणः
➠ 2|2|8|1 ⇢ पृषत् (पृषत्) (नपुं) ⇒ Drop of water ⇒ जलकणः
Related word(s):
जातिः ➡ जलम्
Tamil
Tamil
பி3ந்து3: : துளி, திவலை, சொட்டு, புள்ளி, பூஜ்யம், ஸ்ரீ சக்கரத்தின் மையம், புருவ மத்தி.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वि(बि)न्दुः,
पुं,
 (बिदि अवयवे + बाहुलकादुः ।)जलकणा । तत्पर्य्यायः । पृषत् २ पृषतः ३विप्रुट् ४ । इत्यमरः ॥
पृषन्ति ५ विप्लट् ६ । इतितट्टीका ॥
(यथा, पञ्चतन्त्रे ।“जलबिन्दुप्रपातेन क्रमशः पूर्य्यते घटः ।स हेतुः सर्व्वशास्त्रस्य धर्म्मस्य च धनस्य च ॥
”)दन्तक्षतविशेषः । भ्रुवोर्मध्यम् । रूपकार्थ-प्रकृतिः । इति मेदिनी । दे, १०-११ ॥
अनुस्वारः ।यथा । “बिन्दुद्बिबिन्दुमात्रौ वर्णौ क्रमान्नुवी संज्ञौस्तः ।” इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥
अपि च ।“शिवो वह्निसमायुक्तो वामाक्षिबिन्दुभूषितः ।एकाक्षरो महामन्त्रः श्रीसूर्य्यस्य प्रकीर्त्तितः ॥
”इति सूर्य्यकवचम् ॥
बन्दूत्पत्तिर्यथा, --“सच्चिदानन्दविभवात् सकलात् परमेश्वरात् ।आसीच्छक्तिस्ततो नादो नादाद्बिन्दुसमुद्भवः ॥
”इति सारदातिलके १ पटलः ॥
अपि च ।“आसीद्बिन्दुस्ततो नादो नादाच्छक्तिः समुद्भवा ।नादरूपा महेशानी चिद्रूपा परमा कला ॥
नादाच्चैव समुत्पन्नः अर्द्धबिन्दुर्महेश्वरि ।सार्द्धत्रितयबिन्दुभ्यो भुजङ्गी कुलकुण्डली ॥
”इति कुब्जिकातन्त्रे १ पटलः ॥
“बिन्दुर्नादो बीजमिति तस्य भेदाः समीरिताः ।बिन्दुः शिवात्मको बीजं शक्तिर्नादस्तयोर्मिथः ॥
समवायः समाख्यातः सर्व्वागमविशारदैः ॥
”इति सारदातिलकः ॥
अन्यच्च ।“बिन्दुः शिवात्मकस्तत्र बीजं शक्त्यात्मक स्मृतम् ।तयोर्योगे भवेन्नादस्ताभ्यो जातास्त्रिशक्तयः ॥
”इति क्रियासारः ॥
वि(बि)न्दुः, त्रि, (वेत्ति तच्छीलः । विदज्ञाने +“बिन्दुरिच्छुः ।” ३ । २ । १६९ । इति उप्रत्ययोलुमागमश्च निपात्यते ।) ज्ञाता । इत्यमरः ॥
दाता । इत्यजयपालः ॥
वेदितव्यः । इतिशब्दरत्नावली ॥