| YouTube Channel

बालरोगः (bAlarogaH)

 
Apte Hindi
Hindi
बालरोगः
पुं*
 बालः-रोगः -
बच्चों का रोग
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
बालरोगः,
पुं,
 (बालस्य रोगः ।) बालकस्यव्याधिः । तस्य निदानं लक्षणानि चाह ।“धात्र्यास्तु गुरुभिर्भोज्यैर्विषमैर्दोषजैस्तथा ।दोषा देहे प्रकुप्यन्ति ततः स्तन्यं प्रदूष्यति ॥
मिथ्याहारविहारिण्या दुष्टा वातादयः स्त्रियाः ।दूषयन्ति पयस्तेन जायन्ते व्याधयः शिशोः ॥
* ॥
वातदुष्टं शिशुः स्तन्यं पिबन् वातगदातुरः ।क्षामस्वरः कृशाङ्गः स्याद्बद्धविण्मूत्रमारुतः ॥
स्विन्नो भिन्नमलो बालः कामलापित्तरोगवान् ।तृष्णालुरुष्णसर्व्वाङ्गः पित्तदुष्ठं पयः पिबन् ॥
श्लेष्मदुष्टं पिबन् क्षीरं लालालुः श्लेष्मरोगवान् ।निद्रार्द्दितो जडः शूनवक्त्राक्षश्छर्द्दनः शिशुः ॥
ज्वराद्या व्याधयः सर्व्वे वक्ष्यन्ते महतान्तु ये ।बालानामपि ते तद्बद्बोद्धव्या भिषगुत्तमैः ॥
बालानामेव ये रोगा भवन्ति महतां न च ।तालुकण्टकमुख्यांस्तानवधारय यत्नतः ॥
”तत्रादौ तालुकण्टकमाह ।“तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम् ।तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्द्ध्नि जायते ॥
तालुपातात् स्तनद्वेषः कृच्छ्रात् पानं शकृद्-द्रवम् ।तृडक्षिकण्ठास्यरुजा ग्रीवादुर्द्धरता वमिः ॥
”पानं स्तन्यस्य । शकृद्द्रवं द्रवरूपम् ॥
अथ महापद्ममाह ।“विसर्पस्तु शिशोः प्राणनाशनः शीर्षवस्तिजः ।पद्मवर्णो महापद्मरोगो दोषत्रयोद्भवः ।शङ्खाभ्यां हृदयं याति हृदयाच्च गुदं ब्रजेत् ॥
”पद्मवर्णः लोहितवर्णः तत्र शीर्षजो विसर्पःशङ्खाभ्यां हृदयं याति हृदयात् गुदं व्रजेत् ।एवं वस्तितो गुदं याति । गुदतो हृदयं हृदया-च्छिरो याति इति बोद्धव्यम् ॥
अथ कुकूणकमाह ।‘कुकूणकः क्षीरदोषात् शिशूनामेव वर्त्मनि ।जायते तेन तन्नेत्रं कण्डुरं प्रस्रवेन्मुहुः ॥
शिशुः कुर्य्याल्ललाटाक्षिकूटनासाप्रघर्षणम् ।शक्तो नार्कप्रभां द्रष्टं न वर्त्मोन्मीलनक्षमः ॥
’कुकूणकः कोथुया इति लोके ख्यातः ॥
* ॥
अथ तुण्डिगुदपाकमाह ।‘वातेनाघ्मापिता नाभिः सरुजा तुण्डिरुच्यते ।बालस्य गुदपाकाख्यो व्याधिः पित्तेन जायते ॥
’अथाहिपूतनं आह ।‘शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् ।स्विन्ने वा स्नाप्यमानस्य कण्डू रक्तकफोद्भवा ॥
कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते ।एकीभूतं व्रणं घोरं तं विद्यादहिपूतनम् ॥
स्विन्ने स्वेदिते ॥
* ॥
अथाजगल्लीमाह ।स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता निरुजा मुद्गसन्निभा ।कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिका ॥
’ग्रथिता गुम्फितेव । मुद्गसन्निभा । मुद्गाकृतिः ॥
अथ पारगर्भिकमाह ।‘मातुः कुमारो गर्भिण्याः स्तन्यं प्रायः पिबन्नपि ।कासाग्निसादवमथुतन्द्राकार्श्यारुचिभ्रमैः ॥
युज्यते कोष्ठवृद्ध्या च तमाहुः पारिगर्भिकम् ।रोगं परिभवाख्यञ्च तत्र युञ्जीत दीपनम् ॥
’पिबन्नपीत्यपिशब्दादपिबन्नपि पारिगर्भिकः ।अहीडी इति लोके ।परिभवाख्यं परिभवेति नामान्तरम् ॥
* ॥
अथ दन्तोद्भेदकान् रोगानाह ।‘दन्तभेदः शिशोः सर्व्वरोगाणां कारणं स्मृतम् ।विशेषाज्ज्वरविड्भेदकासच्छर्द्दिशिरोरुजम् ॥
अभिष्यन्दस्य पोथक्या विसर्पस्य च जायते ॥
’कारणमित्यन्वयः । पोथक्याः वर्त्मरोगविशेषस्य ॥
अथ बालरोगाणां चिकित्सा ।‘भैषज्यं पूर्व्वमुद्दिष्टं महतां यज्ज्वरादिषु ।तदेव कार्य्यं बालानां किन्तु दाहादिकं विना ॥
’दाहादिकं विना अग्निदाहादिक्षारवमनविरे-चनशिराव्यधादिकं षिना । महाकष्टे चोत्पन्नेवमनबिरेकाद्यं दद्यात् । यत आह सुश्रुतः ।विरेकवस्तिवमनानृते कुर्य्याच्च नात्ययादिति ।अत्ययात् विनाशकरकष्टात् ऋते विना ॥
‘त एव दोषा दूष्याश्च ज्वराद्या व्याधयश्च ते ।अतस्तदेव भैषज्यं मात्रा त्वस्य कनीयसी ॥
’अस्य बालस्य । कनीयसीमात्रामाह विश्वा-मित्रः ।‘विडङ्गफलमात्रन्तु जातमात्रस्य भेषजम् ।अनेनैव प्रमाणेन मासि मासि प्रवर्द्ध्वयेत् ॥
’विडङ्गपरिमितं भेषजं चूर्णीकृत्य किंवा कल्की-कृत्याथवावलेहीकृत्य दद्यादित्यर्थः । तन्त्रान्तरेत्वन्यथाभिहितम् ।‘प्रथमे मासि बालाय देया भेषजरक्तिका ।अवलेह्या तु कर्त्तव्या मधुक्षीरसिताघृतैः ॥
एकैकां वर्द्धयेत्तावद्यावत् संवत्सरो भवेत् ।तदूर्द्ध्वं माषवृद्धिः स्याद्यावत् षोडशवत्सराः ॥
’एकैकां रक्तिकाम् तदूर्द्ध्वं वर्षोपरि माषवृद्धिःप्रतिवर्षं पञ्चगुञ्जात्मकस्य माषस्य वृद्धिर्भवति ।गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषक इत्यमरसिंहः ॥
‘ततः स्थिरा भवेत्तावद्यावद्वर्षाणि सप्ततिः ।ततो बालकवन्मात्रा ह्रासनीया शनैः शनैः ॥
’ततः षोडशवत्सरोपरि ।‘चूर्णकल्कावलेहानामियं मात्रा प्रकीर्त्तिता ।कषायस्य पुनः सैव विज्ञातव्या चतुर्गुणा ॥
क्षीरपस्य शिशोर्देयमौषधं क्षीरसर्पिषा ।धात्र्यास्तु केवलं देयं न क्षीरेणापि सर्पिषा ॥
’क्षीरान्नादस्य पूर्व्ववत् क्षीरसर्पिषा । प्रकारा-न्तरेणौषधपानमाह सुशुतः ।‘येषां गदानां ये योगाः प्रवक्ष्यन्ते गदङ्कराः ।तेषु तत्कल्कसंलिप्तौ पाययेत शिशुं स्तनौ ॥
’अवचनानां बालानामभ्यन्तरव्याधिज्ञानोपाय-माह ।‘अङ्गप्रत्यङ्गदेशे तु रुजा यत्रास्य जायते ।मुहुमुहुः स्पृशति तं स्पृश्यमानेन रोदिति ॥
निमीलिताक्षो मूर्द्धस्थे रोगे नो धारयेच्छिरः ।वस्तिस्थे मूत्रसङ्गार्त्तो क्षुधातृडपि गच्छति ॥
विण्मूत्रसङ्गवैकल्याच्छर्द्द्याघ्मानान्त्रकूजनैः ।कोष्ठे व्याधीन् विजानीयात् सर्व्वत्रस्थांश्चरोदनैः ॥
’अत्रादौ ज्वरस्य चिकत्सामाह ।‘सर्व्वं निर्वार्य्यते बाले स्तन्यं नैव निषार्य्यते ।मात्रया लङ्घ्ययेद्धात्रीं शिशोरेतद्विलङ्घनम् ॥
’मात्रया लङ्घयेत् लघु भोजयेत् ।‘भद्रमुस्ताभयानिम्बपटोलमधुकैः कृतः ।क्वाथः कोष्णः शिशोरेष निःशेषज्वरनाशनः ॥
’भद्रमुस्तादिक्वाथः सर्व्वज्वरेषु ॥
* ॥
‘घनकृष्णारुणाशृङ्गीचूर्णं क्षौद्रेण संयुतम् ।शिशोर्ज्वरातिसारघ्नं कासं श्वासं वमिं हरेत् ॥
अरुणा अतिविषा । चतुर्भद्रिका ज्वराति-सारेषु ॥
‘विल्वञ्च पुष्पाणि च धातकीनांजलं सलोध्रं गजपिप्पली च ।क्वाथावलेहौ मधुना विमिश्रौबालेषु योज्यावतिसारितेषु ॥
’जलं बाला । विल्वादिक्वाथावलेहौ । अतीसारेषु ॥
‘समङ्गाधातकीलोध्रसारिवाभिः सृतं जलम् ।दुर्द्धरेऽपि शिशोर्देयमतीसारे समाक्षिकम् ॥
’समङ्गा लज्जालुमूलम् । समङ्गादिक्वाथो दुर्द्ध-रेऽतीसारे ॥
* ॥
‘विडङ्गान्यजमीदा च पिप्पलीतण्डुलानि च ।एवामालीढ्य चूर्णानि सुखं तप्तेन वारिणा ।आमे प्रवृत्तेऽतीसारे कुमारं पाययेद्भिषक् ॥
’विडङ्गादिचूर्णमतीसारे ॥
* ॥
‘मोचरसः समङ्गा च धातकी पद्मकेशरम् ।पिष्टैरेतैर्यवागूः स्याद्रक्तातीसारनाशिनी ॥
’मोचरसलज्जालुमूलधावैफुलकमलकेशरसमुदि-ततोला १ तण्डुलकीखुदीतोला १ जलतोला११ सर्व्वमेकीकृत्य यवागूः साधनीया । मोच-रसादियवागू रक्तातिसारे ॥
* ॥
‘नागरातिविषामुस्ताबालकेन्द्रयवैः शृतम् ।कुमारं पाययेत् प्रातः सर्व्वातीसारनाशनम् ॥
’नागरादिक्वाथः सर्व्वातीसारे ॥
* ॥
‘लाजासयष्टिमधुका शर्करा क्षौद्रमेव च ।तण्डुलोदकयोगेन क्षिप्रं हन्ति प्रवाहिकाम् ॥
’लाजादिचूर्णं प्रवाहिकायाम् ॥
* ॥
‘रजनी सरलो दारुवृहती गजपिप्पली ।शृङ्गिपर्णी शताहा च लीढं माक्षिकसर्पिषा ॥
दीपनं ग्रहणीं हन्ति मारुतार्त्तिसकामलाम् ।ज्वरातीसारपाण्डूघ्नं बालानां सर्व्वरोगनुत् ॥
’रजन्यादिचूर्णं ग्रहण्यादौ ॥
* ॥
‘पौष्करातिविषाशृङ्गीमागधीधन्वयासकैः ।कृतं चूर्णन्तु सक्षौद्रं शिशूनां पञ्चकासजित् ॥
’पौष्करादिचूर्णं कासेषु ॥
* ॥
‘पौष्करातिविषावासाकणाशृङ्गीरसं लिहन् ।मधुना मुच्यते बालः कासैः पञ्चभिरुच्छ्रितैः ॥
’मुस्तकादिरसः कासेषु ॥
* ॥
‘व्याघ्रीकुसुमसंजातकेशरैरवलेहिका ।मधुना चिरसंजातान् शिशोः कासान् व्यपो-हति ॥
’कासे ॥
* ॥
‘घान्यं शर्करया युक्तं तण्डुलोदकसंयुतम् ।पानमेतत् प्रदातव्यं कासश्वासापहं शिशोः ॥
’धान्यादिपानं कासश्वासयोः ॥
* ॥
‘द्राक्षावासाभयाकृष्णाचूर्णं क्षौद्रेण सर्पिषा ।लीढं श्वासं निहन्त्याशु कासञ्च तमकं तथा ॥
’तमकं श्वासभेदम् । द्राक्षादिचूर्णं कासश्वासयोः ॥
‘चूर्णं कटुकरोहिण्या मधुना सह योजयेत् ।हिक्कां प्रशमयेत् क्षिप्रं छर्द्दिञ्चापि चिरो-त्थिताम् ॥
’हिक्कायां छर्द्याञ्च ॥
* ॥
‘आम्रास्थिलाजसिन्धूत्थं सक्षौद्रं छर्द्दिनुद्भवेत् ॥
’छर्द्याम् ॥
* ॥
‘पीतं पीतं वमेद्यस्तु स्तन्यं तं मधुसर्पिषा ।द्विवार्त्ताकी फलरसं पञ्चकोलञ्च लेहयेत् ॥
’द्विवार्त्ताकी बृहतीद्बयम् ॥
* ॥
‘पञ्चकोलानि पिप्पलीपिप्पली-मूलचव्यचित्रकनागराणि ॥
’क्षीरच्छर्द्याम् ॥
* ॥
‘ह्रीवेरशर्कराक्षौद्रं लीढं तृष्णाहरं परम् ।घृतेन सिन्धुविश्वैलाहिङ्गुभार्गीरजोलिहन् ॥
आनाहं वातिकं शूलं हन्यात्तोयेन वा शिशुः ॥
’आनाहे वातशूले च ॥
* ॥
‘कणोषणासिताक्षौद्रसूक्ष्मैलासैन्धवैः कृतः ।मूत्रग्रहे प्रयोक्तव्यः शिशूनां लेह उत्तमः ॥
’मूत्राघाते ॥
* ॥
‘यदा तु दुर्ब्बलो बालः खादन्नपि च वह्निमान् ।विदारीकन्दगोधूमयवचूर्णं घृतप्लुतम् ॥
खादयेत्तदनुक्षीरं शृतं समधुशर्करम् ॥
’कार्श्ये ॥
* ॥
‘मुस्तकुष्माण्डबीजानि भद्रदारुकलिङ्गकान् ।पिष्ट्वा तोयेन संलिम्पेल्लेपोऽयं शोथहृच्छिशोः ॥
’शोथे ॥
* ॥
‘पटोलत्रिफलारिष्टहरिद्राक्वथितं पिबेत् ।क्षतवीसर्पविस्फोटज्वराणां शान्तये शिशुः ॥
’क्षतवीसर्पविस्फोटज्वरेषु ॥
* ॥
‘गृहधूमनिशाकुष्ठराजिकेन्द्रयवैः शिशोः ।लेपस्तक्रेण हन्त्याशु सिध्मपामविचर्च्चिकाम् ॥
सारिवातिललोध्राणां कषायो मधुकस्य च ।संस्राविणि मुखे शस्तो धावनार्थं शिशोः सदा ॥
’मुखस्रावे ॥
* ॥
‘अश्वत्थत्वग्दलक्षौद्रैर्मुखपाके प्रलेपनम् ॥
’मुखपाके ॥
* ॥
‘पिप्पलीत्रिफलाचूर्णं घृतक्षौद्रपरिप्लुतम् ।बालो रोदिति यस्तस्मै लेढुं दद्यात् सुखा-वहम् ॥
’रोदने ॥
* ॥
‘हरीतकी वचा कुष्ठं कल्कं माक्षिकसंयुतम् ।पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुकण्टकात् ॥
’तालुकण्टके ॥
* ॥
‘फलत्रिकं लोध्रपुनर्नवे चसशृङ्गवेरं बृहतीद्वयञ्च ।आलेपनं श्लेष्महरं सुखोष्णंकुकूणके कार्य्यमुदाहरन्ति ॥
’कुकूणके ॥
* ॥
‘मृत्पिण्डेनाग्नितप्तेन क्षीरसिक्तेन सोष्मणा ।स्वेदयेदुत्थितां नाभिं शोथस्तेनोपशाम्यति ॥
’नाभिशोथे ॥
* ॥
‘नाभिपाके निशालोध्रप्रियङ्गुमधुकैः शृतम् ।तैलमभ्यञ्जने शस्तमेभिर्वाप्यवधूलनम् ॥
दग्धेन च्छागशकृता नाभिपाकेऽवचूर्णनम् ।त्वक्चूर्णैः क्षीरिणां वापि कुर्य्याच्चन्दन-रेणुना ॥
’नाभिपाके ॥
* ॥
‘गुदपाके तु बालानां पित्तघ्नीं कारयेत् क्रियाम् ।रसाञ्जनं विशेषेण पानलेपनयोर्हितम् ॥
शङ्खयष्ट्यञ्जनैश्चूर्णं शिशूनां गुदपाकनुत् ॥
’अञ्जनं रसाञ्जनम् । गुदपाके ॥
* ॥
‘शङ्खसौवीरयष्ट्याह्वैर्लेपो देयोऽहिपूतने ॥
’अहिपूतने ॥
* ॥
‘पारिगर्भिकरोगे तु पूज्यते वह्निदीपनम् ॥
’पारिगर्भिके ॥
* ॥
‘दन्तपालिन्तु मधुना चूर्णेन प्रतिसारयेत् ।धातकीपुष्पपिप्पल्योर्धात्रीफलरसेन वा ॥
दन्तोत्थानभवा रोगाः पीडयन्ति न बालकम् ।जाते दन्ते हि शाम्यन्ति यतस्तद्धेतुकागदाः ॥
’दन्तोद्भेदजरोगेषु ॥
* ॥
‘सौवर्णं सुकृतं चूर्णं कुष्ठं मधु घृतं वचा ।मत्स्याक्षकः शङ्खपुष्पी मधु सर्पिः सकाञ्चनम् ॥
अर्कपुष्पीमधु घृतं चूर्णितं कतकं वचा ।सहेमचूर्णं कैटर्य्यं श्वेता दूर्व्वा घृतं मधु ॥
चत्वारोऽभिहिताः प्राशा अर्द्धश्लोकसमापनाः ।कुमाराणां वपुर्मेधाबलपुष्टिकराः स्मृताः ॥
’सावर्णचूर्णम् । चतुर्ष्वपि योगेषु मारित-सुवर्णचूर्णम् । मत्स्याक्षकः ब्राह्मी इति लोकेवकम इत्येके । अर्कपुष्पी अर्कसदृशपुष्पलता ।कैटर्य्यं कट्फलम् । श्वेता दूर्व्वाविशेषणं वचेतिकेचित् । संवत्सरं यावदेते योगाः प्रयोज्याःद्वादशवर्षाणीति केचित् ॥
* ॥
‘बालानाञ्च वपुर्मेधाबलपुष्टिकराः स्मृताः ।लाक्षारसे समे तैलं मस्तुन्यथ चतुर्गुणे ॥
रास्नाचन्दनकुष्ठाह्वावाजिगन्धानिशायुतैः ।शताह्वादारुयष्ट्याह्वमुर्व्वातिक्ताहरेणुभिः ॥
संसिद्धं ज्वररक्षोघ्नं बलवर्णकरं शिशोः ॥
”लाक्षादितैलं बालेषु ॥
* ॥
इति भावप्रकाशेबालरोगाधिकारः ॥