बाभ्राजकः-जिका (bAbhrAjakaH-jikA)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“टु भ्राजृ दीप्तौ”@} 2 3 भ्वादौ प्रथमतः, ‘भ्राजृ दीप्तौ’ इति पठित्वा, पुनर्घटादौ ‘टु भ्राजृ दीप्तौ’ इति पठ्यते।
इमौ उभावपि दीप्त्यर्थकौ ऋदितौ चेति ज्ञायते।
न्यासकारस्तु ‘भ्राज दीप्तौ’ इत्येव ‘भ्राजभासधुर्वि--’ 4 इत्यत्र पपाठ।
पदमञ्जर्यामपि 5 ‘भ्राज दीप्तौ’ इत्येव पाठो लक्ष्यते।
‘भ्राजधातोः ऋदित्करणमपाणिनीयम्।’ इति काशिका 6 अत्र ज्ञेया।
‘… ऋदित्त्वमनुदात्तेत्त्वमात्रफलम्।’ इति मा।
धा।
वृत्तिः।
ऋदित्त्वस्य तिङन्त एवोपयोगादस्माभिरुभावपि धातू समुच्चित्योपात्तौ।
घटादिष्वेव फणादयः सप्त धातवोऽन्ते पठिताः।
तत्र ‘टु भ्राजृ--’ इत्येव पाठः त्त्यासकार-मैत्रैय- रक्षित-पुरुषकार-सायण-सिद्धान्तकौमुद्यादिसम्मतः।
क्षीरस्वामी तु ‘भ्राजृ, टु भ्राशृ--’ इत्यादि पठित्वा, ‘टुरुभयस्य--इत्येके।
‘ट्वितोऽ- थुच्’ 7 भ्राजथुः।” इत्याह।
चान्द्राणां काशकृत्स्नीयानां च धातुपाठे भ्राज इत्येव घटादौ पठितः न तु ‘टु भ्राजृ’ इति क्षी।
टीकायां प्रतिपादितम्।
एतत् सर्वमत्रानुसन्धेयम्।
‘अवश्यपठितव्येन फ8णादिकेन भ्राजते इत्यादीनां सिद्धेः इह 9 पाठोऽनार्ष इव।’ इति न्यासकारवचनं मा।
धा।
वृत्तौ उपात्तमप्यत्रावधेयम्।]] भ्राजकः-जिका, भ्राजकः-जिका, बिभ्राजिषकः-षिका, बाभ्राजकः-जिका
10 इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि प्रातिस्विकरूपाणि विना, भौवादिककाशतिवत् 11 ज्ञेयानि।
क्विपि-- 12 विभ्राक् 13 -विभ्राग्-विभ्राजौ-विभ्राजः, 14 भ्राजिष्णुः 15, 16 विभ्राट्-विभ्राड्-विभ्राजौ-विभ्राजः, 17 भ्राजथुः, 18 बभ्राजिवान्, बभ्राजिवान्- भ्रेजिवान्, 19 भ्राता, 20 नभ्राट्, भ्राष्टिः, इति रूपाण्यस्य सम्भवन्तीति विशेषः।
21
01 (११८७)
02 (१-भ्वादिः-१८१। ८२३ अक। सेट्। आत्म।)
03 [[[अ]
04 (३-२-१७७)
05 (७-४-३)
06 (७-४-३)
07 (३-३-८९)
08 [फा?]
09 (= घटादिभिन्नस्थले भ्वादिषु)
10 [पृष्ठम्०९८४+ ३०]
11 (१८६)
12 [[१। ‘भ्राजभासधुर्वि--’ (३-२-१७७) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु क्विप्प्रत्ययः। ‘चोः कुः’ (८-२-३०) इति पदान्ते कुत्वम्। एतच्च घटादिष्वर्पांठतस्य ‘भ्राजृ दीप्तौ, इति भौवादिकस्य भ्राजतेः क्विपि रूपमिति ज्ञेयम्।]]
13 [[आ। ‘अभ्रेजि विभ्राग्भिरनीजितैश्च यत् कदाऽप्यशोचद्भिरशेषजन्तुभिः।’ धा। का। १। २५।]]
14 [[२। ‘भुवश्च’ (३-२-१३८) इत्यत्र चकारेणास्मादपि धातोः इण्णुच्प्रत्यय इति काशिका- दिषूच्यते। अत्रपि भ्राजिष्णुरिति द्विविधस्यापि भ्राजतेः सम्पद्यते इति बहवः। ‘भ्राजिष्णुना लोहितचन्दनेन--’ इति काशिकामुपादाय पदमञ्जर्याम्-- ‘नैतद् भाष्ये समाश्रितम्।’ इत्युक्तम्। इदानीं भाष्यकोशेषु ‘भुवश्च’ (३-२-१३८) इति सूत्रस्य भाष्यमेव नोपलभामहे। धातुकाव्यव्याख्याने तु (२-२०) घाटादिकस्य ‘टु भ्राजृ--’ इति धातोः इष्णुच्प्रत्यय इति प्रतिपादितम्।]]
15 [[B। ‘कृष्णोऽपि रेजे पथि गोपबालैः भ्राजिष्णुभिः भ्राशितपार्श्वदेशः।’ धा। का। २। २०।]]
16 [[३। ‘टु भ्राजृ--’ इत्यस्य ताच्छीलिके क्विपि, ‘व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राज--’ (८-२-३६) इत्यनेन षत्वे, जश्त्वचर्त्वयोश्च रूपमेवम्। क्विब्विधायके सूत्रे काशिकायाम् (३-२-१७७) विभ्राट् इत्युदाहृतत्वेऽपि, सूत्रे घटादिपठितयोः तदितरयोरुभयोरपि भ्राजधात्वोर्ग्रहणमेव
\n\n षत्वं तु ‘व्रश्चभ्रस्ज--’ (८-२-३६) इत्यत्र राजधातुसाहचर्यात् फणादि (घटादि) भ्राजतेरेव इत्यादिकं प्रकृतस्थले मा। धा। वृत्तौ स्फुटम्।]]
17 [[४। ‘ट्वितोऽथुच्’ (३-३-८९) इति भावेऽथुच्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
18 [[५। कर्तरि लिटः क्वसौ घटादेरन्यत्र पठितस्य भ्राजते रूपमेवम्। घाटादिकस्य क्वसौ तु, ‘फणां च सप्तानाम्’ (६-४-१२५) इत्येत्वाभ्यासलोपविकल्पः। तेन रूपद्वयमिति ज्ञेयम्।]]
19 [[६। ‘भ्राजते इति भ्राता’ इति रूपं क्षीरतरङ्गिण्यां, दशपाद्युणादिवृत्तौ च (द। उ। २। ३) भ्राजतेस्तृनि, तृचि वा, पृषोदरादित्वात् (६-३-१०९) जकारलोपे च साधितम्। भाष्ये (१-२-६८) तु ‘यदि तावद् बिभर्तीति भ्राता’ इत्युक्तत्वात् बिभर्तेर्धातोरेव भ्रातृशब्दनिष्पादनं न्याय्यमिति प्रतिभाति।]]
20 [[७। ‘न भ्राजते इति नभ्राट्। नञ्समासे, ‘न भ्राण्नपात्--’ (६-३-७५) इत्यादिना नञः प्रकृतिभावः।]]
21 [पृष्ठम्०९८५+ २७]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.