| YouTube Channel

बाणः (bANaH)

 
Apte
English
बाणः [bāṇḥ], 1 An arrow, shaft, reed
Bṛi.
Up.*
 3.8.2
धनुष्यमोघं समधत्त बाणम्
Ku.*
 3.66.
An aim or mark for arrows.
The feathered end of an arrow.
The udder of a cow.
The body (शरीर)
ते प्रकाश्श्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः Praśna
Up.*
 2.2.
N.
 of a demon, son of Bali
cf.
 उषा.
N.
 of a celebrated poet who lived at the court of king Harṣavardhana and flourished in the first half of the seventh century
see App. II). He is the author of कादम्बरी, हर्षचरित and of some other works
(Govardhana in his Āryāsaptaśatī 37 speaks in these terms of Bāṇa: जाता शिखण्डिनी प्राग् यथा शिखण्डी तथावगच्छामि । प्रागल्भ्यधिकमाप्तुं वाणी बाणो बभूवेति ॥
so हृदयवसतिः पञ्चबाणस्तु बाणः
P.
R.*
 1.22).
A symbolical expression for the number 'five'.
A sound voice.
Fire.
Lightning.
A form of Śiva.
The versed sine of an arc. -णः, -णा The hinder part or feathered end of an arrow. -णः, -णा, -णम् a blue flowering Barleria -नीलझिण्टी (Mar. कोऱ्हांटी)
अनाविलोन्मीलितबाणचक्षुषः
Ki.*
 4. 28.
Śi.*
 6.46.
Comp.
 -असनम् a bow
स पार्थबाणासन- वेगमुक्तैर्दृढाहतः पत्रिभिरुग्रवेगैः
Mb.
 * 8.89.86. ˚यन्त्रम् a kind of bow with a mechanical contrivance at one of its ends for tightening the string and letting off the arrow
Dk.*
 1.1. -आवलिः, -ली
f.
a series of arrows.
a series of five verses forming one sentence. -आश्रयः a quiver. -गङ्गा
N.
 of a river said to have been produced by Rāvaṇa's arrow
सोमेशाद् दक्षिणे भागे बाणेनाभि- बिभिद्य वै । रावणेन प्रकटिता जलधारातिपुण्यदा । बाणगङ्गेति विख्याता या स्नानादघहारिणी ॥ Varāha
P.
 -गोचरः the range of an arrow
अवतीर्णो$सि रतिरमणबाणगोचरम्
Māl.
 1.19/2.-जालम् a number of arrows. -जित्
m.
 an epithet of Viṣṇu. -तूणः, -धिः a quiver
क्षीणबाणो विबाणधिः
Mb.
 * 8.63
बबन्धाथ च बाणधी (du. )
Bk.*
 14.17
Ki.*
 18.1.-निकृत
a.
 pierced or wounded by an arrow. -पत्रः
N.
 of a bird (कङ्क). -पथः the range of an arrow.-पाणि
a.
 armed with arrows.
पातः an arrowshot (as a measure of distance).
the range of an arrow.
a bed of arrows (बाणशय्या, शरतल्प)
बाणपातान्तरे रामं पातितं पुरुषर्षभम्
Rām.*
 6.45.25. ˚वर्तिन्
a.
 being within the range of an arrow. -पुरम् Śoṇitapura, the capital of Bāṇāsura. -मुक्ति
f.
 , -मोक्षणम् discharging or shooting an arrow. -योजनम् a quiver. -रेखा a long wound made by an arrow. -लिङ्गम् a white stone found in the river नर्मदा and worshipped as the लिङ्ग of Śiva. -वारः a breast-plate, an armour, cuirass
cf.
 वारबाणः. -वृष्टिः
f.
 a shower of arrows. -संधानम् the fitting of an arrow to the bow-string
का कथा बाणसंधाने ज्याशब्देनैव दूरतः
Ś.*
 3.1. -सिद्धिः
f.
 the hitting of a mark by an arrow. -सुता an epithet of Uṣā, daughter of Bāṇa
see उषा. -हन्
m.
 an epithet of Viṣṇu.
Apte 1890
English
बाणः 1 An arrow, shaft, reed
धनुष्यमोघं समधत्त बाणं Ku. 3. 66.
2 An aim or mark for arrows.
3 The feathered end of an arrow.
4 The udder of a cow.
5 A kind of plant (नीलझिंटी
f. also)
विकचबाणदलावलयो ऽधिकं रुरुचिरे रुचिरेक्षणविभ्रमाः Śi. 6. 46.
6 N. of a demon, son of Bali
cf. उषा.
7 N. of a celebrated poet who lived at the court of king Harshavardhana and flourished in the first half of the seventh century
(see App. II). He is the author of कादंबरी, हर्षचरित and of some other works
(Govardhana in his Āryāsaptaśatī v. 37 speaks in these terms of Bāṇa:
जाता शिखंडिनी प्राग्यथा शिखंडी तथावगच्छामि । प्रागल्भ्यमधिकमाप्तुं वाणी बाणो बभूवोति ॥
so हृदयवसतिः पंचबाणस्तु बाणः P. R. 1. 22).
8 A symbolical expression for the number ‘five’.
9 A sound, voice.
10 Fire.
11 Lightning.
णः,
णा The hinder part or feathered end of an arrow.
Comp.
असनं a bow.
आवलिः
ली f. {1} a series of arrows. {2} a series of five verses forming one sentence.
आश्रयः a quiver.
गंगा N. of a river said to have been produced by Rāvaṇa's arrow.
गोचरः the range of an arrow.
जालं a number of arrows.
जित् m. an epithet of Viṣṇu.
तूणः,
धिः a quiver.
पथः the range of an arrow.
पाणि a. armed with arrows.
पातः {1} an arrow-shot (as a measure of distance). {2} the range of an arrow.
मुक्ति f.,
मोक्षणं discharging or shooting an arrow.
योजनं a quiver.
रेखा a long wound made by an arrow.
वारः a breast-plate, an armour, cuirass
cf. वारबाणः.
वृष्टिः f. a shower of arrows.
संधानं the fitting of an arrow to the bow-string.
सिद्धिः f. the hitting of a mark by an arrow.
सुता an epithet of Uṣā, daughter of Bāṇa
see उषा.
हन् m. an epithet of Viṣṇu.
Hindi
Hindi
(मीटर) तीर
Apte Hindi
Hindi
बाणः
पुं*
 - बण् + घञ्
"तीर, बाण, शर"
बाणः
पुं*
 - बण् + घञ्
"तीर का निशाना, बाण का लक्ष्य"
बाणः
पुं*
 - बण् + घञ्
तीर का पंखयुक्त भाग
बाणः
पुं*
 - बण् + घञ्
गाय का ऐन या औड़ी
बाणः
पुं*
 - बण् + घञ्
एक प्रकार का पौधा (नीलझिंटी भी)
बाणः
पुं*
 - बण् + घञ्
"एक राक्षस का नाम, बलि का पुत्र"
बाणः
पुं*
 - बण् + घञ्
एक प्रसिद्ध कवि का नाम
बाणः
पुं*
 - बण् + घञ्
पाँच की संख्या के लिए प्रतीकात्मक उक्ति
बाणः
पुं*
 - बण्+घञ्
तीर
बाणः
पुं*
 - बण्+घञ्
निशाना
बाणः
पुं*
 - बण्+घञ्
बाण की नोंक
बाणः
पुं*
 - बण्+घञ्
"ऐन, औडी"
बाणः
पुं*
 - बण्+घञ्
शरीर
बाणः
पुं*
 - बण्+घञ्
"एक राक्षस, बलि का पुत्र"
बाणः
पुं*
 - बण्+घञ्
एक कवि का नाम जिसने कादम्बरी और हर्षचरित लिखे हैं
बाणः
पुं*
 - बण्+घञ्
अग्नि में आहुति देना
बाणः
पुं*
 - बण्+घञ्
पाँच की संख्या का प्रतीक
बाणः
पुं*
 - बण्+घञ्
चाप की शरज्या
बाणः
पुं*
 - -
"हर्षचरित, कादबंरी और चंडिकाशतक का विख्यात प्रणेता।पार्वतीपरिणय और रत्नावली भी इसी की रचना मानी जाती है।इसका काल निर्विवाद रुप से इसके अभिभावक कान्यकुब्ज के राजा श्री हर्षवर्धन द्वारा निश्चित किया गया है।जिस समय ह्यून त्सांग ने समस्त भारत में भ्रमण किया उस समय हर्षवर्धन ने ६२९ से ६४५ ई० तक राज्य किया।इसलिए बाण या तो छठी शताब्दी के उतरार्ध में हुआ या सातवीं शताब्दी के पूर्वार्ध में।बाण का काल कई और लेखकों के काल का-न्यूनातिन्यून उनका जिनका कि बाण ने हर्षचरित की प्रस्तावना में उल्लेख किया है-परिचायक है।"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
बाणः
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರಿಯ ಹೂವಿನ ಗೋರಂಟಿ ಮರ
विस्तारः - > बाणः स्याद्गोस्तने दैत्यभेदे केवलकाण्डयोः । मेदि. बाणः स्यात् केवले काण्डे काण्डावयवदैत्ययोः । विश्व.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 बाणः
noun
इक्ष्वाकुवंशीयः राजा।
"बाणः विकुक्षेः पुत्रः आसीत्।"
Synonyms:
 बाणासुरः, बाणः, वाणासुरः, वाणः, वक्रः
noun
दैत्यराजस्य बलेः पुत्रः यः शिवेन हतः।
"बलेः शतेषु पुत्रेषु बाणासुरः अग्रजः आसीत्।"
Synonyms:
 पञ्च, पाण्डवः, शिवास्यम्, इन्द्रियम्, स्वर्गः, व्रताग्निः, महापापम्, महाभूतम्, महाकाव्यम्, महामखः, पुराणलक्षणम्, अङ्गम्, प्राणाः, वर्गः, इन्द्रियार्थः, बाणः
noun
एकाधिकं चत्वारि।
"पञ्चाधिकं पञ्च आहत्य दश भवन्ति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: बाणः
Root: बाण
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ बाणो नाम शिवानुचरः
Meaning(s):
⇒ Bāṇāsura
Śiva's worshipper
Shloka(s):
1|1|52|2 ► वृषाणो लूनदोर्बाणो भेलुकस्तु कृतालकः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|52|2 ⇢ वृषाणः (वृषाण) (पुं) ⇒ Bāṇa
Śiva's worshipper ⇒ बाणो नाम शिवानुचरः
➠ 1|1|52|2 ⇢ लूनदोः (लूनदोस्) (पुं) ⇒ Bāṇa
Śiva's worshipper ⇒ बाणो नाम शिवानुचरः
➠ 1|1|52|2 ⇢ बाणः (बाण) (पुं) ⇒ Bāṇāsura
Śiva's worshipper ⇒ बाणो नाम शिवानुचरः
Related word(s):
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ शिवः
जातिः ➡ देवयोनिः
Tamil
Tamil
பா3ண: : அம்பு, பசுவின் மடி, ஒரு கவிஞனின் பெயர், ஒரு அசுரனின் பெயர்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: बाणः
Root: बाण
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ aim
⇒ arrow
⇒ reed-shaft
⇒ udder of a cow
⇒ mark for arrows
⇒ shaft made of a reed
⇒ versed sine of an arc
⇒ particular part of an arrow
⇒ baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.]
Shloka(s):
2|8|86|2 ► पृषत्कबाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः॥ (क्षत्रियवर्गः)
2|8|87|1 ► कलम्बमार्गणशराः पत्री रोप इषुर्द्वयोः। (क्षत्रियवर्गः)
3|3|2|2 ► पद्ये यशसि च श्लोकः शरे खड्गे च सायकः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|18|1 ► मयूखस्त्विट्करज्वालास्वलिबाणौ शिलीमुखौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|25|2 ► लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौर्लिङ्गं चिह्नशेफसोः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|43|2 ► काण्डोऽस्त्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|107|2 ► द्वौ सारथिहयारोहौ वाजिनोऽश्वेषु पक्षिणः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|163|2 ► किंशारू सस्यशूकेषु मरू धन्वधराधरौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|165|1 ► प्रदरा भङ्गनारीरुक्बाणा अस्राः कचा अपि। (नानार्थवर्गः)
3|3|168|1 ► मखेषु यूपखण्डेऽपि स्वरुर्गुह्येऽप्यवस्करः। (नानार्थवर्गः)
3|3|194|1 ► द्रुमप्रभेदमातङ्गकाण्डपुष्पाणि पीलवः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|8|86|2 ⇢ पृषत्कः (पृषत्क) (पुं)
➠ 2|8|86|2 ⇢ बाणः (बाण) (पुं) ⇒ aim, arrow, reed-shaft, udder of a cow, mark for arrows, shaft made of a reed, versed sine of an arc, particular part of an arrow, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.]
➠ 2|8|86|2 ⇢ विशिखः (विशिख) (पुं) ⇒ bald, weak, blunt, arrow, spear, javelin, tailless, flameless, pointless, iron crow, versed sine, unfeathered, sort of zara or reed, devoid of the top-knot or tuft of hair
➠ 2|8|86|2 ⇢ अजिह्मगः (अजिह्मग) (पुं)
➠ 2|8|86|2 ⇢ खगः (खग) (पुं) ⇒ air, sun, wind, bird, arrow, deity, planet, grasshopper, moving in air, any air-moving insect
➠ 2|8|86|2 ⇢ आशुगः (आशुग) (पुं) ⇒ sun, wind, fleet, swift, arrow
:
 , going or moving quickly
➠ 2|8|87|1 ⇢ कलम्बः (कलम्ब) (पुं) ⇒ arrow, stalk of a pot-herb, Kadama tree [Nauclea Cadamba - Bot.], hedge false bindweed [Convolvulus Repens - Bot.]
➠ 2|8|87|1 ⇢ मार्गणः (मार्गण) (पुं) ⇒ arrow, asking, beggar, seeking, desiring, requiring, mendicant, suppliant, investigating, symbolical expression for the number 5
➠ 2|8|87|1 ⇢ शरः (शर) (पुं)
➠ 2|8|87|1 ⇢ पत्री (पत्रिन्) (पुं)
➠ 2|8|87|1 ⇢ रोपः (रोप) (पुं) ⇒ arrow, fixing in, confusing, setting up, disturbing, act of raising, raising [act of], planting [act of]
➠ 2|8|87|1 ⇢ इषुः (इषु) (स्त्री)
➠ 2|8|87|1 ⇢ इषुः (इषु) (पुं)
➠ 3|3|2|2 ⇢ सायकः (सायक) (पुं) ⇒ arrow, sword, missile, latitude of the sky, being or standing in regular order, symbolical expression for the number five, intended or fitted to be discharged or hurled, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.]
➠ 3|3|18|1 ⇢ शिलीमुखः (शिलीमुख) (पुं)
➠ 3|3|25|2 ⇢ गौः (गो) (स्त्री)
➠ 3|3|25|2 ⇢ गौः (गो) (पुं)
➠ 3|3|43|2 ⇢ काण्डः (काण्ड) (पुं) ⇒ low, vile, reed, heap, cane, stem, arrow, stalk, water, trunk, rudder, bundle, praise, branch, switch, privacy, cluster, flattery, occasion, quantity, multitude, long bone, abundance, opportunity, private place, kind of square measure, bone of the arms or legs, separate department or subject, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.], part of the trunk of a tree whence the branches proceed
➠ 3|3|43|2 ⇢ काण्डम् (काण्ड) (नपुं) ⇒ low, vile, reed, heap, cane, stem, arrow, stalk, water, trunk, rudder, bundle, praise, branch, switch, privacy, cluster, flattery, occasion, quantity, multitude, long bone, abundance, opportunity, private place, kind of square measure, bone of the arms or legs, separate department or subject, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.], part of the trunk of a tree whence the branches proceed
➠ 3|3|107|2 ⇢ वाजी (वाजिन्) (पुं) ⇒ man, bird, hero, arrow, swift, horse, manly, potent, strong, bridle, heroic, winged, palfrey, warrior, warlike, spirited, stallion, Coursers, feathered, impetuous, procreative, school of vAjasaneya, steed of a war-chariot, class of divine beings, having any thing for wings, Malabar nut plant [ Justicia adhatoda - Bot. ]
➠ 3|3|163|2 ⇢ किंशारुः (किंशारु) (पुं)
➠ 3|3|165|1 ⇢ प्रदरः (प्रदर) (पुं) ⇒ rout, cleft, rending, crevice, tearing, dispersion, menorrhagia, kind of arrow
➠ 3|3|168|1 ⇢ स्वरुः (स्वरु) (पुं) ⇒ arrow, stake, sunshine, sacrifice, thunderbolt, kind of scorpion, large piece of wood cut from the trunk of a tree
➠ 3|3|194|1 ⇢ पीलुः (पीलु) (पुं) ⇒ atom, worm, arrow, flower, elephant, piece of bone, group of palm trees or the stem of the palm, blossoms of baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.], slow match tree or toothbrush tree [Careya Arborea or Salvadora Persica -Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ सर्वलोहमयशरः
गुण-गुणी-भावः ➡ बाणधारिः
उपाधि ➡ आयुधम्
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ बाणधारिः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ शराधारः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
बा(वा)णः,
पुं,
 (बणनं बाणः शब्दस्तदस्यास्तीति ।बाण + अच् ।) अस्त्रविशेषः । तिर इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । पृषत्कः २ विशिखः३ अजिम्भगः ४ खगः ५ आशुगः ६ कलम्बः७ मार्गणः ८ शरः ९ पत्री १० रोपः ११इषुः १२ । इत्यमरः । २ । ८ । ८६ ॥
चित्र-पुङ्खः १३ शायकः १४ वीरतरः १५ तूणक्षेडः १६काण्डः १७ विपर्षकः १८ शरुः १९ वाजी २०पत्रवाहः २१ अस्त्रकण्टकः २२ ॥
लौहमय-वाणस्य पर्य्यायः । प्रक्ष्वेडनः १ लोहनालः २नाराचः ३ ॥
क्षिप्तबाणस्य पर्य्यायः । प्रहितः १निरस्तः २ ॥
विषाक्तबाणस्य पर्य्यायः । तीक्ष्णः १लिप्तकः २ दिग्धः ३ ॥
तीरो निष्फलसायके ।इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
(यथा, ऋग्वेदे । ६ ।७५ । १७ ।“यत्र बाणाः संपतन्ति कुमारा विशिखा इव ।तत्रा नो ब्रह्मणस्पतिरदितिः शर्म्म यच्छतुविश्वहा शर्म्म यच्छतु ॥
”)वलिराजस्य ज्येष्ठपुत्त्रः । यथा, --“बलेः पुत्त्रशतं त्वासीद्बाणज्येष्ठन्ततो द्विजाः ।बाणः सहस्रबाहुः स्यात् सर्व्वास्त्रगुणसंयुतः ॥
तपसा तोषितो यस्य पुरे वसति शूलधृक् ।महाकालत्वमगमत् साम्यं यस्य पिणाकिनः ॥
”इति मत्स्यपुराणे ५ अध्यायः ॥
(अस्य जन्मादिविवरणन्तु बाणयुद्धशब्दे द्रष्ट-व्यम् । विस्तृतिस्तु हरिवंशे विष्णुपर्व्वणि १७३अध्यायमारभ्य द्रष्टव्या ॥
) गोस्तनः । केवलः ।इति मेदिनी । णे, २७ ॥
अग्निः । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
काण्डावयवः । इति विश्वः ॥
भद्रमुञ्जः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(पुं,
स्त्री,
 नीलझिण्टी । इति वैजयन्ती ॥
यथा, माघे ।६ । ४६ ।“विकचबाणदलावलयोऽधिकंरुरुचिरे रुचिरेक्षणविभ्रमाः ॥
”बण्यते शब्द्यते इति । बण शब्दे + “अकर्त्तरिच कारके संज्ञायाम् ।” ३ । ३ । १९ । इतिघञ् । वाक् । इति निघण्टुः ॥
इक्ष्वाकुवंशीयो-ऽयोध्याराजः स्वनामख्यातो विकुक्षेः पुत्त्रः ।यथा, रामायणे । १ । ७० । २२ -- २३ ।“इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान् कुक्षिरित्येव विशुतः ।कुक्षेरथात्मजः श्रीमान् विकुक्षिरुदपद्यत ॥
विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्त्रः प्रतापवान् ।बाणस्य तु महातेजा अनरण्यः प्रतापवान् ॥
”कादम्बरीप्रणेता कविविशेषः । यथा, कादम्बर्य्यांकविवंशवर्णने ।“सरस्वतीपाणिसरोजसम्पुट-प्रमृष्टहोमश्रमसीकराम्भसः ।यशोऽंशुशुक्लीकृतसप्तविष्टपात्ततः सुरोबाण इति व्यजायत ॥
द्विजेन तेनाक्षत कण्ठकौण्ठ्ययामहामनोमोहमलीमसान्धया ।अलब्धवैदग्ध्यविलासमुग्धयाधिया निबद्ध्वेयमतिद्वयी कथा ॥
”अयमेव हर्षचरितप्रणेता इति केचित् ॥
)