| YouTube Channel

बल्मीकः (balmIkaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
व(ब)ल्मीकः,
पुं,
क्ली,
 (वलते इति । वल संवरणे +“अलीकादयश्च ।” उणा० ४ । २५ । इत्यत्रवलतेर्म्मुमागमश्चेति उज्ज्वलदत्तोक्त्या काकनन्तोनिपातः ।) उयीकाकृतमृत्तिकास्तूपः । तत्-पर्य्यायः । वामलूरः २ नाकुः ३ । इत्य-मरः ॥
वल्मिकः ४ वाल्मीकः ५ वाल्मीकिः ६वाल्मिकिः ७ । इति तट्टीकायां भरतः ॥
पुग-लकः ८ शक्रमूर्द्धा ९ कृमिशैलकः १० । इतिशब्दरत्नावली ॥
* ॥
(यथा, मेघदूते । १५ ।“वल्मीकाग्रात् प्रभवति धनुःखण्डमाखण्ड-लस्य ॥
”)तन्मृत्तिकया शौचनिषेधो यथा । विष्णुपुरा-णम् ।“वल्मीकमूषिकोत्खातां मृदमन्तर्जलां तथा ।शौचावशिष्टां गेहाच्च नादद्याल्लेपसम्भवाम् ।अन्तःप्राण्यवपन्नाञ्च हलोत्खातां न कर्द्द-माम् ॥
”इत्याह्रिकाचारतत्त्वम् ॥
* ॥
देवप्रतिष्ठायां स्नानात् पूर्व्वं शिल्पिदोषशान्त्यर्थंतन्मृत्तिकया क्षालनं यथा, --“वल्मीकमृत्तिकाभिस्तु गोमयेन सुभस्मना ।क्षालयेत् शिल्पिसंस्पर्शदोषाणामुपशान्तये ॥
”वल्मीकमृदादिस्नाने मन्त्रविशेषानुपादानात्मन्त्रानादेशे गायत्त्रीति शूलपाणिलिखितात्गायत्त्र्या तत्तन्मूलमन्त्रेण वा स्नानं कारयि-तव्यम् । तया स्नानं यथा, --“स्नापयेत् प्रथमं देवं तोयैः पञ्चविधैरपि ।पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैः पञ्चमृत्पिण्डकैरपि ॥
मृत्तिका करिदन्तस्य पर्व्वताश्वखुरस्य च ।कुशवल्मीकसम्भूतं मृत्पञ्चकमुदीरितम् ॥
”इति देवप्रतिष्ठातत्त्वम् ॥
वल्मीकः,
पुं,
 (वल्मीक उयीकाकृतमृत्तिकास्तूपःउत्पत्तिकारणत्वेनास्त्यस्येति । अच् ।) वाल्मीकि-मुनिः । रोगविशेषः । इति विश्वः ॥
अथवल्मीकरोगस्य लक्षणम् ।“ग्रीवां सकक्षाकरपाददेशेसन्धौ गले वा त्रिभिरेव दोषैः ।ग्रन्थिः स वल्मीकवदक्रियाणांजातः क्रमेणैव गतप्रवृद्धिः ॥
मुखैरनेकैस्त्वतितोदवद्भि-र्विसर्पवत् सर्पति चोन्नताग्रैः ।वल्मीकमाहुर्भिषजो विकारंनिष्प्रत्यनीकं चिरजं विशेषात् ॥
”ग्रीवा कृकाटिका । अंसः स्कन्धः । कक्षाबाहुमूलम् । गलः कण्ठः । वल्मीकवदित्यनेनप्रचुरशिखरत्वमुच्चत्वमवगाढमूलत्वञ्च सूच्यते ।निष्प्रत्यनीकं उपचारायोग्यम् ॥
* ॥
अथ तस्यचिकित्सा ।“शस्त्रेणोत्कृत्य वल्मीकं क्षाराग्निभ्यां प्रसा-धयेत् ।विधानेनार्व्वुदोक्तेन शोधयित्वा च रोधयेत् ॥
बल्मीकन्तु भवेद्यस्य नातिवृद्धममर्म्मजम् ।तत्र संशोधनं कृत्वा शोणितं मोक्षयेद् भिषक् ॥
कुलत्थिकानां मूलैश्च गुडूच्या लवणेन च ।आरेवतस्य मूलैश्च दन्तीमूलैस्तथैव च ॥
श्यामामूलैः सपललैः शक्तुमिश्रैः प्रलेपयेत् ।सुस्निग्धैश्च सुखोष्णैश्च भिषक् तमुपवाहयेत् ॥
पक्वं तद्वा विजानीयाद्गतीः सर्व्वा यथाक्रमम् ।अभिज्ञाय गतीश्छित्त्वा प्रदिह्यान्मतिमान्भिषक् ॥
संशोध्य दुष्टमांसानि क्षारेण प्रतिसारयेत् ।व्रणं विशुद्धं विज्ञाय रोपयेन्मतिमान् भिषक् ॥
मनःशिलालभल्लातसूक्ष्मैलागुरुचन्दनैः ।जातीपल्लवतक्रैश्च निम्बतैलं विपाचयेत् ॥
वल्मीकं नाशयेत्तद्धि बहुच्छिद्रं बहुव्रणम् ।पाणिपादोपरिष्टात्तु छिद्रैर्बहुभिरावृतम् ॥
वल्मीकं यत् सशोफं स्याद्बर्ज्यं तद्धि विजा-नता ॥
”मनःशिलाद्यं तैलम् । इति भावप्रकाशः ॥
(अस्य मृदो व्यवहारेण रोगनाशित्वं यथा, --“क्षौद्रसर्षपवल्मीकमृत्तिकासंयुतं भिषक् ।गाढमुत्सादनं कुर्य्यादूरुस्तम्भे प्रलेपनम् ॥
”इति वैद्यकचक्राणिसंग्रहे ऊरुस्तम्भाधिकारे ॥
)