| YouTube Channel

बलिः (baliH)

 
Apte
English
बलिः [baliḥ], [बल्-इन्]
An oblation, a gift or offering (usually religious)
नीवारबलिं विलोकयतः
Ś.*
 4.21
U.*
 1.5.
The offering of a portion of the daily meal of rice, grain, ghee
&c.
 to all creatures, (also called भूतयज्ञ), one of the five daily Yajñas to be performed by a householder
see
Ms.*
 3.67, 91
it is usually performed by throwing up into the air, near the housedoor, portions of the daily meal before partaking of it
यासां बलिः सपदि मद्गृहदेहलीनां हंसैश्च सारसगणैश्च विलुप्तपूर्वः
Mk.*
 1.9.
Worship, adoration
Rām.*
 2.3. 8
अवचितबलिपुष्पा वेदिसंमार्गदक्षा
Ku.*
 1.6
Me.*
 57
अव- चितानि बलिकर्मपर्याप्तानि पुष्पाणि
Ś.*
 4.
Fragments of food left at a meal.
A victim offered to a deity.
A tax, tribute, impost
also 'religious tax'
(cf. सीता, भागो, बलिः, करो......च राष्ट्रम्)
Kau.
A.
 2.6.24
प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत्
R.*
 1.18
Ms.*
 7.8
8.37
प्रजिघाय बलिं तथा Śiva B.29.42
न चाजिहीर्षीद् बलिमप्रवृत्तम् Bu. Ch.2.44.
The handle of a chowrie.
N.
 of a celebrated demon
येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः Rakṣābandhanamantra. [He was a son of Virochana, the son of Prahlāda. He was a very powerful demon and oppressed the gods very much. They, therefore, prayed to Viṣṇu for succour, who descended on earth as a son of Kaśyapa and Aditi in the form of a dwarf. He assumed the dress of a mendicant, and having gone to Bali prayed him to give him as much earth as he could cover in three steps. Bali, who was noted for his liberality, unhesitatingly acceded to this apparently simple request. But the dwarf soon assumed a mighty form, and began to measure the three steps. The first step covered the earth, the second the heavens
and not knowing where to place the third, he planted it on the head of Bali and sent him and all his legions to the Pātāla and allowed him to be its ruler. Thus the universe was once more restored to the rule of Indra
cf.
 छलयसि विक्रमणे बलिमद्भुतवामन
Gīt.*
 1
R.*
 7.35
Me.*
 59. Viṣṇu is said to still guard his door in Pātāla. He is one of the seven Chirajivins
cf.
 चिरजीविन्]. -लिः
f.
A fold, wrinkle
&c.
 (usually written वलि q. v. ).
The fold of skin in stout persons or females.
The ridge of a thatched roof.
Comp.
 -करः
a.
paying tribute.
offering sacrifices.
producing wrinkles. -करम्भः a sacrificial cake. -कर्मन्
n.
offering oblations to all creatures.
the act of worshipping.
payment of tribute.-क्रिया a line on the forehead
नतभ्रुवो मण्डयति स्म विग्रहे बलिक्रिया चातिलकं तदास्पदम्
Ki.*
 8.52.
दानम् presentation of an offering to a deity.
offering oblations to all creatures. -द्विष्, -ध्वंसिन्
m.
 an epithet of Viṣṇu.-नन्दनः, -पुत्रः, -सुतः epithets of Bāṇa, the son of Bali.-पुष्टः a crow
भ्रमेण द्रष्टुं बलिपुष्टलोकः समापतत्याशु तमिस्ररूपः Rām. Ch.6.25. -प्रियः the Lodhra tree. -बन्धनः an epithet of Viṣṇu. -भुज्
m.
a crow
अहो अधर्मः पालानां पीव्नां बलिभुजामिव
Bhāg.*
 1.18.33.
a sparrow.
a crane.-भृत्
a.
 tributary. -भोजः, -भोजनः a crow
द्वितीयो बलिभोजानां (पन्थाः)
Rām.*
 4.58.25. -मन्दिरम्, -वेश्मन्, -सद्मन्
n.
 the lower regions, the abode of Bali. -मुखः a monkey. -विधानम् the offering of an oblation. -व्याकुल
a.
 engaged in worship or in offering oblations to all creatures
आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुला वा
Me.*
 87. -षड्भागः the sixth part as a tribute
अरक्षितारं राजानं बलिषड्भागहारिणम्
Ms.*
 8.38. -हन्
m.
 an epithet of Viṣṇu. -हरणम् an offering of oblations to all creatures. -होमः the offering of oblations.
Apte 1890
English
बलिः [बल्-इन्] 1 An oblation, a gift or offering (usually religious)
नीवारबलिं विलोकयतः Ś. 4. 20
U. 1. 50.
2 The offering of a porsion of the daily meal of rice, grain, ghee &c. to all creatures, (also called भृतयज्ञ), one of the five daily Yajñas to be performed by a householder
see Ms. 3. 67, 91
it is usually performed by throwing up into the air, near the housedoor, portions of the daily meal before partaking of it
यासां बलः सपदि मद्गृहदेहलीनां हंसैश्च सारसगणैश्च विलुप्तपूर्वः Mk. 1. 9.
3 Worship, adoration
Ku. 1. 60
Me. 55
अवचितानि बलिकर्मपर्याप्तानि पुष्पाणि Ś. 4.
4 Fragments of food left at a meal.
5 A victim offered to a deity,
6 A tax, tribute, impost
प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् R. 1. 18
Ms. 7. 80
8. 307.
7 The handle of a chowrie.
8 N. of a celebrated demon. [He was a son of Virecana, the son of Prahlāda. He was a very powerful demon and oppressed the gods very much. They, therefore, prayed to Viṣṇu for succour, who descended on earth as a son of Kaśyapa and Aditi in the form of a dwarf. He assumed the dress of a mendicant, and having gone to Bali prayed him to give him as much earth as he could cover in three steps. Bali, who was noted for his liberality, unhesitatingly acceded to this apparently simple request. But the dwarf soon assumed a mighty form, and began to measure the three steps. The first step covered the earth, the second the heavens
and not knowing where to place the third, he planted it on the head of Bali and sent him and all his legions to the Pātāla and allowed him to be its ruler. Thus the universe was once more restored to the rule of Indra
cf. छलयसि विक्रमणे बलिमद्भुतवामन Gīt. 1
R. 7. 35
Me. 57. Viṣṇu is said to still guard his door in Pāṭāla. He is one of the seven Cirajīvins
cf. चिरजीविन्].
लिः f. 1 A fold, wrinkle &c. (usually written वलि q. v.).
2 The fold of skin in stout persons or females.
3 The ridge of a thatched roof.
Comp.
कर a. {1} paying tribute. {2} offering sacrifices. {3} producing wrinkles.
करंभः a sacrificial cake.
कर्मन् n. {1} offering oblations to all creatures. {2} the act of worshipping. {3} payment of tribute.
दानं {1} presentation of an offering to a deity. {2} offering oblations to all creatures.
ध्वंसिन् m. an epithet of Viṣṇu.
नंदनः,
पुत्रः,
सुतः epithets of Bāṇa, the son of Bali.
पुष्टः,
भोजनः a crow.
प्रियः the Lodhra tree.
बंधनः an epithet of Viṣṇu.
भुज् m. {1} a crow. {2} a sparrow. {3} a crane.
मंदिरं,
वश्मेन्,
सद्मन् n. the lower regions, the abode of Bali.
मुखः a monkey.
व्याकुल a. engaged in worship or in offering oblations to all creatures
Me. 85.
हन् m. an epithet of Viṣṇu.
हरणं an offering of oblations to all creatures.
Apte Hindi
Hindi
बलिः
पुं*
 - बल् + इन्
"आहुति, भेंट, चढ़ावा"
बलिः
पुं*
 - बल् + इन्
"दैनिक आहार में से कुछ अंश का सब जीवों को उपहार, दैनिक पंच महायज्ञों में से एक, बलिवैश्वदेव यज्ञ"
बलिः
पुं*
 - बल् + इन्
"पूजा, आरधना"
बलिः
पुं*
 - बल् + इन्
उच्छिष्ट
बलिः
पुं*
 - बल् + इन्
देवमूर्ति पर चढ़ाया नैवेद्य
बलिः
पुं*
 - बल् + इन्
"शुल्क, कर, चुंगी"
बलिः
पुं*
 - बल् + इन्
चंवर का डंडा
बलिः
पुं*
 - बल् + इन्
एक प्रसिद्ध राक्षस का नाम
बलिः
स्त्री*
 - -
"तह, झुर्री"
बलिः
पुं*
 - बल्+इन्
"यज्ञ में आहुति, उपहार"
बलिः
पुं*
 - बल्+इन्
भूत यज्ञ
बलिः
पुं*
 - बल्+इन्
पूजा अर्चना
बलिः
पुं*
 - बल्+इन्
उच्छिष्ट भोजन
बलिः
पुं*
 - बल्+इन्
देवता पर चढ़ाया गया उपहार
बलिः
पुं*
 - बल्+इन्
शुल्क कर
बलिः
पुं*
 - बल्+इन्
चँवर का दस्ता
बलिः
पुं*
 - बल्+इन्
एक प्रसिद्ध राक्षस का नाम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 बलिः, विरोचनसुतः, इन्द्रसेनः, असुराधिपः
noun
प्रह्लादस्य पौत्रः तथा विरोचनस्य पुत्रः एकः महादानी दैत्यराजः।
"बलिं वञ्चयितुं भगवान् वामनावतारम् अगृह्णात्।"
Synonyms:
 नृपांशः, राजस्वम्, करः, कारः, बलिः, आयः
noun
राज्ञे सर्वकाराय वा शुल्करूपेण जायमाना प्राप्तिः।
"केचित् राज्ञः नृपांशः प्रजायाः हितार्थम् उपयुज्यन्ते।/प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिम् अग्रहीत्।"
Synonyms:
 बलिः
noun
कस्यापि देवतायाः कृते यः पशुः हन्यते।
"केचन जनाः बलेः मांसं पक्त्वा प्रसादं मत्वा खादन्ति।"
Synonyms:
 बलिः
noun
सः जीवः यः देवतायै अर्प्यते।
"अजादीनां बलिः अर्प्यते।/अजापुत्रं बलिं दद्यात्।"
Tamil
Tamil
ப3லி: : தேவதைகளுக்கு அர்பணிக்கப்படும் உணவு, காணிக்கை, அக்னியில் இடப்படும் பொருள், யாக பலி, அரசன் மஹா பலி.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: बलिः
Root: बलि
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ tax
⇒ gift
⇒ victim
⇒ impost
⇒ worship
⇒ tribute
⇒ offering
⇒ royal revenue
⇒ victim offered to durgA
⇒ fragments of food at a meal
⇒ something offered in worship
⇒ handle of a chowrie or fly-flapper
⇒ any offering or propitiatory oblation
Shloka(s):
2|8|27|1 ► द्विपाद्यो द्विगुणो दण्डो भागधेयः करो बलिः। (क्षत्रियवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|8|27|1 ⇢ भागधेयः (भागधेय) (पुं) ⇒ tax, heir, impost, co-heir, share of a king, due as a share or part, one to whom a share is due
➠ 2|8|27|1 ⇢ करः (कर) (पुं)
➠ 2|8|27|1 ⇢ बलिः (बलि) (पुं) ⇒ tax, gift, victim, impost, worship, tribute, offering, royal revenue, victim offered to durgA, fragments of food at a meal, something offered in worship, handle of a chowrie or fly-flapper, any offering or propitiatory oblation
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ शुल्कः
उपाधि ➡ धनम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
बलिः,
पुं,
 (बल्यते दीयते इति । बल दाने + “सर्व्व-धातुभ्य इन् ।” उणा० ४ । ११७ । इतीन् ।)करः । राजग्राह्यो भागः । (यथा, मनुः । ७ । ८० ।“सांवत्सरिकमाप्तैश्च राष्ट्रादाहारयेद्बलिम् ॥
”“राजा शक्तैरमात्यैर्वर्षग्राह्यं धान्यादिभाग-मानयेत् ।” इति कुल्लूकभट्टः ॥
) उपहारः ।पूजासामग्री । इत्यमरभरतौ ॥
(यथा, मार्क-ण्डेये । ९३ । ८ ।“ददतुस्तौ बलिञ्चैव निजगात्रासृगुक्षितौ ॥
”)चामरदण्डः । बलिवैश्वनामकपञ्चमहायज्ञान्त-र्गतभूतयज्ञः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ४८६ ॥
(गृहस्थोहि पञ्चसूनापापेन प्रतिदिनं संबध्यते । तन्निष्कृ-त्यर्थं प्रत्यहं पञ्च महायज्ञाः कर्त्तव्याः । यथाहमनुः । ३ । ६८ -- ७१ ।“पञ्चसूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः ।कण्डनी चोदकुम्भश्च बध्यते यास्तु वाहयन् ॥
तासां क्रमेण सर्व्वासां निष्कृत्यर्थं महर्षिभिः ।पञ्च कॢप्ता महायज्ञा प्रत्यहं गृहमेधिनाम् ॥
अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ।होमो दैवो बलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥
पञ्चैतान् यो महायज्ञान् न हापयति शक्तितः ।स गृहेऽपि वसन्नित्यं सूनादोषैर्न लिप्यते ॥
”“पशुवधस्थानं सूना । सूना इव सूना हिंसा-स्थानगुणयोगात् । चुल्ल्यादयः पञ्च गृहस्थस्यजीवहिंसास्थानानि । चुल्ली उद्बाहनी । पेषणीदृषदुपलात्मिका । उपस्करः गृहोपकरण-कुण्डसंमार्जन्यादिः । कण्डनी उदूखलमूषले ।उदकुम्भो जलाधारकलशः ।” इति तट्टीकायांकुल्लूकभट्टः ॥
* ॥
गृहस्थानां बलिरूपभूत-यज्ञस्य प्रतिदिनकर्त्तव्यतया तस्य विस्तृतिरुच्यते ।गृहस्थः अनन्यचित्तो देवताध्यानपर एवहोमान् कृत्वा प्राच्यादिषु दिक्षु बलिं हरेत् ।तत्प्रकरणमाह । प्राच्यां इन्द्राय नमः । इन्द्र-पुरुषेभ्यो नमः । दक्षिणस्यां यमाय नमः ।यमपुरुषेभ्यो नमः । पश्चिमायां वरुणाय नमः ।वरुणपुरुषेभ्यो नमः । उत्तरस्यां सोमायनमः । सोमपुरुषेभ्यो नमः । ननु मनौ । ३ । ८७ ।“इन्द्रान्तकाप्पतीन्दुभ्यः सानुगेभ्यो बलिं हरेत् ।”इत्युक्तेः अन्तकाय नमः । अन्तकपुरुषेभ्यो नमःइत्यादिप्रयोगः साधुः स्यात् । अत उच्यतेयद्यपि शब्दावगम्यत्वाद्देवतात्वस्यान्तकाप्पतीन्दु-शब्दैरेवोद्देशो युक्तस्तथापि बह्वृचानुष्ठानसंवा-दाद्बह्वृचगृह्ये च यमाय यमपुरुषेभ्यो वरु-णाय वरुणपुरुषेभ्यो सोमाय सोमपुरुषेभ्यइति प्रतिदिशमिति पाठात् यथोक्त एवप्रयोगः । मरुद्भ्यो नमः इति द्वारे बलिंदद्यात् । जले अद्भ्यो नमः । मुषलोलूखले वन-स्पतिभ्यो नमः । वास्तुपुरुषस्य शिरःप्रदेशेउत्तरपूर्व्वस्यां दिशि श्रियै नमः इति बलिंदद्यात् । वास्तुपुरुषस्य पाददेशे दक्षिणपश्चि-मायां दिशि भद्रकाल्यै नमः । इत्यनेन दद्यात् ।केचित्तु गृहस्थशयनस्य शिरःस्थान-भूप्रदेशेश्रियै नमः । चरणभूप्रदेशे भद्रकाल्यै नमःइत्याहुः । ततो गृहमध्ये ब्रह्मणे पतये नमःबास्तोः पतये नमः इत्यनेन बलिं हरेत् । गृहा-क्राशे विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । दिवाचरेभ्योभूतेभ्यो नमः । दिवानक्तञ्चारिभ्यो भूतेभ्योनमः इत्यनेन दद्यात् । गृहस्योपरिस्थितगृहेसर्व्वात्मभूतये नमः इत्यनेन बलिं दद्यात् ।केचित् बलिदातुः पृष्ठदेशस्थभूभागे सर्व्वात्म-भूतये नम इत्यनेन दद्यादित्याहुः । ततो बलि-दात्रा प्राचीनावीतिना दक्षिणामुखेन च सताउक्तबलिदानावशिष्टं सर्व्वमन्नं दक्षिणस्यां दिशिपितृभ्यः स्वधा इत्यनेन देयम् । ततोऽन्यदन्नंपात्रे समुद्धृत्य यथा रजसा न संगृह्यते तथाभुवि शनकैः श्वपतितचाण्डालपापरोगिव्रायस-कृमिप्रभृतिभ्यो दद्यात् । एवं नित्यं कुर्व्वन् परंस्थानमभ्येतीति ॥
* ॥
) यथा, --“येऽर्च्चयन्ति सदा विष्णुं निश्चलेनान्तरात्मना ।न ते भूयोऽभिजायन्ते श्वेतद्वीपनिवासिनः ॥
एवं पूज्य विधानेन अतिथिं भोजयेत्ततः ।सायं प्रातर्यदन्नं स्याद्धुत्वाग्निं तेन तद्बलिम् ॥
”इति वह्निपुराणम् ॥
* ॥
“ततोऽग्नेस्तर्पणं कुर्य्याद्दद्याच्च बलिमित्यथ ।ब्रह्मणे गृहमध्ये तु विश्वेदेवेभ्य एव च ॥
धन्वन्तरिं समुद्दिश्य प्रागुदीच्यां वलिं क्षिपेत् ।प्राच्यां शक्राय याम्यायां यमाय बलिमाहरेत् ॥
प्रतीच्यां वरुणायैव सोमायोत्तरतो बलिम् ।दद्याद्धात्रे विधात्रे च बलिं द्वारे गृहस्य च ॥
अर्य्यम्णे च बलिं दद्यात् गृहेभ्यश्च समन्ततः ।नक्तञ्चरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् ॥
पितॄणां निर्व्वपेच्चैव दक्षिणाभिमुखः स्थितः ।गृहस्थस्तत्परो भूत्वा सुसमाहितमानसः ॥
ततस्तोयमुपादाय तिष्ठेदाचमनाय वै ।स्थानेषु निक्षिपेत् प्राक्षस्तास्ता उद्दिश्य देवताः ॥
एवं गृहबलिं कृत्वा गृहे गृहपतिः शुचिः ।आप्यायनाय भूतानां कुर्य्यादुत्सर्गमादरात् ॥
श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भु वि ।वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातरुदाहृतम् ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥
* ॥
अथ बलिः । वैश्वदेवपश्चाद्भूमौ जलं क्षिप्त्वातच्छेषान्नेन साङ्गुष्ठेन देवतीर्थेन ओँ विश्वेभ्योदेवेभ्यो नमः इति बलिं दद्यात् तदुपरि जल-मनेन मन्त्रेण दद्यात् एवं सर्व्वत्र जलप्रक्षेपः ।तदुत्तरे ओँ सर्व्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । उभयो-र्द्दक्षिणे प्राचीनावीती पातितवामजानुर्दक्षिणा-मुखो दक्षिणाग्रकुशत्रयोपरि सतिलमन्नं भुग्न-कुशत्रयेण पितृतीर्थेन ओँ पितृभ्यः स्वधा । ततःसर्व्वेषां बलीनामुपरि सर्व्वत्र प्रत्येकं जल-निषेकः । तत उपवीती देवतीर्थेन बलिपात्र-प्रक्षालनोदकेनान्नेन ऐशान्यां ओँ यक्ष्णैतत्तेनमस्तेऽस्तु मा माहिंसीः ओँ यक्ष्मणे नमः इत्य-नेन दद्यात् जलञ्च देयम् ॥
इत्यावश्यकबलिः ॥
* ॥
अथ काम्यबलिः । बलीनां पश्चिमे जलेनोत्तराग्रांरेखां कृत्वा भूमौ जलं दत्त्वा, --“ओँ देवा मनुष्याः पशवो वयांसिसिद्धाः सयक्षोरगदैत्यसंघाः ।प्रेताः पिशाचास्तरवः समस्ताये चान्नमिच्छन्ति मया प्रदत्तम् ॥
पिपीलिकाः कीटपतङ्गकाद्याबुभुक्षिताः कर्म्मनिबन्धदेहाः ।प्रयान्तु ते तृप्तिमिदं मयान्नंतेभ्यो विसृष्टं सुखिनो भवन्तु ॥
येषां न माता न पिता न बन्धु-र्नैवान्नसिद्धिर्न तथान्नमस्ति ।तत्तृप्तयेऽन्नं भुवि दत्तमेतत्प्रयान्तु तृप्तिं मुदिता भवन्तु ॥
ओँ भूतानि सर्व्वाणि तथान्नमेत-दहञ्च विष्णुर्न यतोऽन्यदस्ति ।तस्मादहं भूतनिकायभूत-मन्नं प्रयच्छामि भवाय तेषाम् ॥
चतुर्द्दशो भूतगणो य एषतत्र स्तिता येऽखिलभूतसंघाः ।तृप्त्यर्थमन्नं हि मया विसृष्टंतेषामिदन्तेऽमुदिता भवन्तु ॥
”इत्युच्चार्य्य बलिं दद्यात् ।“ओँ ऐन्द्रवारुणवायव्याः सौम्या वै नैरृ ता-स्तथा ।वायसाः प्रतिगृह्णन्तु भूमौ पिण्डं मयार्पितम् ॥
”ओँ वायसेभयो नम इति पुनर्जलं देयम् ।भूमौ जलं दत्त्वा, --“ओँ श्वानौ द्वौ श्यावशवलौ वैवश्वतकुलोद्भवौ ।ताभ्यां पिण्डं प्रयच्छामिस्यातामेतावहिंसकौ ॥
”ओँ श्वभ्यां नमः ततः पुनर्जलं देयम् । भूमौजलं दत्त्वा ओँ चण्डालपतितपापरोगिभ्यो नमःपुनर्जलं देयम् । भूमौ जलं दत्त्वा ओँ धर्म्म-राजचित्रगुप्ताभ्यां नमः ततः पुनर्जलदानम् ।ततो जलं स्पृष्ट्वा अग्निं विसृज्य नमस्कत्यसंप्राप्य जले क्रियमाणे बलीनग्नौ जले वाक्षिपेत् पिण्डवत् । अन्नाभावे केवलजलेनपात्रान्तरस्थजले कुर्य्यात् । ततः कुशकुसुम-सहितं जलपूर्णं ताम्रादिपात्रं हस्ते निधायमहावामदेव्य ऋषिर्विराड्गायत्त्री छन्द इन्द्रोदेवता शान्तिकर्म्मणि जपे विनियोगः । ओँकयानश्चित्र आभूवदूती सदा वृधः सखा कयासचिष्ठया वृता । ओँ कस्त्वा सत्यो मदाना-मंहिष्ठो मत्सदन्धसः दृढाचिदारुजे वसु । ओँअभीषूणः सखीनामविता जरितॄणां शतम्भवा-स्यूतये । इति वामदेव्यं गीत्वा गानाशक्तौ त्रिःपठित्वा ओँ स्वस्तिन इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्तिनःपूषा विश्ववेदाः । स्वस्तिनस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिःस्वस्तिनो बृहस्पतिर्दधातु । ओँ स्वस्तीति त्रिःपठेत् । पार्व्वणश्राद्धादिकरणे पार्व्वणादिकंकृत्वैव वैश्वदेवादिकं कार्य्यं रात्रावपि पाकसत्त्वेयत्किञ्चिद्द्रव्यसत्त्वे वा वैश्वदेववलिकर्म्मणीकुर्य्यात् । शूद्रस्तु ब्राह्मणाभावे मन्त्रार्थं भावयन्नमो नम इति मन्त्रेण कुर्य्यात् । अषिभक्ताना-मेककरणादेव सर्व्वेषां सिद्धिः । इत्याह्निका-चारप्रयोगतत्त्वम् ॥
* ॥
नवग्रहबलिर्यथा, --“गुडौदनं रवेर्दद्यात् सोमाय घृतपायसम् ।यावकं मङ्गलायैव क्षीरान्नं सोमसूनवे ॥
दध्योदनञ्च जीवाय शुक्राय तु घृतौदनम् ।शनैश्चराय कृशरमाजमांसञ्च राहवे ॥
चित्रौदनञ्च केतुभ्यः सर्व्वभक्ष्यैः समर्च्चयेत् ॥
”सर्व्वभक्ष्यैस्तु तत्तद्द्रव्याभावे यथालाभोपपन्नै-र्भक्ष्यैः । इति ग्रहयज्ञतत्त्वम् ॥
* ॥
दैत्यभेदः । इति मेदिनी । (अयं सावर्णस्य मनो-रन्तरे इन्द्र आसीत् । यथा, मार्कण्डेये । ८० । १० ।“तेषामिन्द्रो भविष्यस्तु बलिर्वैरोचनिर्मुने ! ॥
”)स च दैत्यो विरोचनपुत्त्रः । तस्य अशनायांपत्न्यां वाणज्येष्ठं पुत्त्रशतं जातम् । इतिश्रीभागवतम् ॥
यथा, --“विरोचनस्य पुत्त्रस्तु बलिरेकः प्रतापवान् ।बलेः पुत्त्रशतं जज्ञे राजानः सर्व्व एव ते ॥
तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहाबलाः ।सहस्रबाहुर्ज्येष्ठश्च कन्ये द्वे च बलेः शुभे ॥
बलेः पुत्त्राश्च पौत्त्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।बालेयो नाम विख्यातो गणो विक्रान्तपौरुषः ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
तस्य पूर्व्वजन्मवृत्तान्तो यथा, --शुक्र उवाच ।“धर्म्मध्वजो नाम बभूव राजाविदेहदेशे निजधर्म्मशीलः ।यज्वा सुवाग्मी शुभकर्म्मकर्त्तास विष्णुभक्तोऽनुदिनं महात्मा ॥
तस्य त्वमासीर्नृपतेः सुभृत्योद्वेष्टा द्विजानां पिशुनोऽविवेकी ।द्वेष्टा गुरूणां सततं त्वदातानो साध्वसं ते वत पारलौक्यम् ॥
एवंविधस्त्वं वृपसत्तमेनप्रोक्तः कुरुष्वाघविनाशनाय ।स्नानं हरेर्येन सुखं हि लप्स्येलोके परे गव्यघृतेन वापि ॥
श्रुत्वा भवांस्तद्वचनञ्चकारस्नानं ह्यनेनापि जनार्द्दनस्य ।दानं तथा गोः कृतवान् विभक्त्यातस्मात् फलं विद्धि तवाप्रमेयम् ॥
एवं त्वया प्राप्यमशेषराज्यंदेवासुराणामहतं विपक्षैः ।संलप्स्यसे त्वं पुनरेव सर्व्वंसंपूजयन् भक्तियुतः सुरेशम् ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
बलिराजयज्ञे वामनदेवभिक्षा । यथा, --लोमहर्षण उवाच ।“सपर्व्वतवनामुर्व्वीं दृष्ट्वा संक्षुभितां बलिः ।पप्रच्छोशनसं शुक्रं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥
आचार्य्य क्षोभमायाति साब्धिभूभृद्बना मही ।कस्माच्च नासुरान् भागान् प्रतिगृह्णन्ति वह्नयः ॥
इति पृष्टोऽथ बलिना काव्यो वेदविदांवरः ।उवाच दैत्याधिपतिं चिरं ध्यात्वा महामतिः ॥
अवतीर्णो जगद्योनिः कश्यपस्य गृहे हरिः ।वामनेनेह रूपेण परमात्मा सनातनः ॥
स नूनं यज्ञमायाति तव दानवपुङ्गव ! ।तस्य पादप्रविक्षेपादियं प्रचलिता ही ॥
इत्यमस्य जगद्धातुर्माया कृष्णस्य सात्वती ।तत्सन्निधानादसुरा भागार्हा नासुरोत्तम ! ॥
भुञ्जते नासुरान् भागानपि तेन त्रयोऽग्नयः ।शुक्रस्य वचनं श्रुत्वा हृष्टलोमाब्रवीद्बलिः ॥
धन्योऽहं कृतपुण्यश्च यतो जगत्पतिः स्वयम् ।यज्ञमभ्यागतो ब्रह्मन् ! मत्तः कोऽन्योऽधिकःपुमान् ।यं योगिनः सदोद्युक्ताः परमात्मानमव्ययम् ॥
द्रष्टुमिच्छन्ति देवोऽसौ ममाध्वरमुपैष्यति ।यन्मयाचार्य्य ! कर्त्तव्यं तन्ममादेष्टुमर्हसि ॥
शुक्र उवाच ।त्वयास्य दैत्याधिपते ! स्वल्पकेऽपि हि वस्तुनि ।प्रतिज्ञा नैव वोढव्या वाच्यं साम तथा फलम् ॥
बलिरुबाच ।ब्रह्मन् ! कथमहं ब्रूयामन्येनापि हि याचितः ।नास्तीति किमु देवेशे संसाराघौघहारिणि ॥
लोमहर्षण उवाच ।इत्येवं वदतस्तस्य सम्प्राप्तः स जनार्द्दनः ।सर्व्वदेवमयोऽचिन्त्यो मायावामनरूपधृक् ॥
तं दृष्ट्वा यज्ञवाटन्तु प्रविष्टमसुराः प्रभुम् ।जग्मुः प्रभावात् क्षोभन्ते तेजसा तस्य निष्प्रभाः ॥
स चार्घ्यमादाय बलिः प्रोद्भूतपुलकस्तदा ।पूजयामास गोविन्दं प्राह चेदं महासुरः ॥
बलिरुवाच ।सुवर्णरत्नसंघातान् गजाश्वमहिषांस्तथा ।स्त्रियो वस्त्राण्यलङ्कारान् गावः कुप्यञ्च पुष्क-लम् ।तद्ददामि वृणुष्वेष्टं ममार्थी सततं प्रियः ॥
इत्युक्तो दैत्यपतिना प्रीतिगर्भान्वितं वचः ।प्राह सस्मितगम्भीरं भगवान् वामनाकृतिः ॥
ममाग्निशरणार्थाय देहि भूमिं पदत्रयाम् ।सुवर्णग्रामरत्नादि तदर्थिभ्यः प्रदीयताम् ॥
एतच्छ्रुत्वा तु गदितं वामनस्य महात्मनः ।ददौ तस्मै महाबाहुर्व्वामनाय पदत्रयम् ॥
पाणौ तु पतिते तोये वामनोऽभूदवामनः ।सर्व्वदेवमयं रूपं दर्शयामास तत्क्षणात् ॥
जित्वा लोकत्रयं कृत्स्नं हत्वा चासुरपुङ्गवान् ।पुरन्दराय त्रैलोक्यं ददौ विष्णुरुरुक्रमः ॥
सुतलं नाम पातालमधस्ताद्वसुधातलम् ।बलेर्द्दत्तं भगवता विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
अथ दैत्येश्वरं प्राह विष्णुः सर्व्वेश्वरेश्वरः ।यत्त्वया सलिलं दत्तं गृहीतं पाणिना मया ॥
कल्पप्रमाणं तस्मात्ते भविष्यत्यायुरुत्तमम् ।वैवस्वते तथातीते बले ! मन्वन्तरे तथा ॥
सावर्णिके तु संप्राप्ते भवानिन्द्रो भविष्यति ।इदानीं भुवनं दत्तं सर्व्वं शक्राय सर्व्वदा ॥
यदा सुरैश्च विप्रैश्च विरोधं त्वं करिष्यसि ।बन्धिष्यति तदा पाशो वारुणो घोरदर्शनः ॥
बलिरुवाच ।तत्रासतो मे पाताले भगवन् ! भवदाज्ञया ।किं भविष्यत्युपादानमुपभोगोपयोगकम् ॥
श्रीभगवानुवाच ।दानान्यविधिदत्तानि श्राद्धान्यश्रोत्रियाणि च ।कृतान्यश्रद्धया यानि तानि दास्यन्ति ते फलम् ॥
अदक्षिणास्तथा यज्ञाः क्रियाश्चाविधिना कृताः ।फलानि तव दास्यन्ति ह्यधीतान्यव्रतानि च ॥
उदकेन विना पूजा विना दर्भेण या क्रिया ।आज्येन च विना होमं फलदास्ते च ते बले ! ॥
”इति वामनपुराणे ३१ अध्यायः ॥
* ॥
ययातिवंशोद्भवसुतपोराजपुत्त्रः । यथा, विष्णु-पुराणे । ४ । १८ । १ । “तिति क्षोरपि रुष-द्रथः पुत्त्रोऽभूत् तस्यापि हेमः हेमस्य सुतपाःसुतपसश्च बलिः ॥
” (तथा च भागवते । ९ ।२३ । ४ ।“ततो होमोऽथ सुतपा बलिः सुतपसोऽभवत् ॥
”मुनिविशेषः । यथा, महाभारते । २ । ४ । १० ।“अर्व्वावसुः सुमित्रश्च मैत्रेयः सुनको बलिः ॥
”)देवतोद्देशेन घातार्थोपकल्पितच्छागादिः । यथा, भविष्ये ।“अजानां महिषाणाञ्च मेषाणाञ्च तथा वधात् ।प्रीणयेद्विधिवत् दुर्गां मांसशोणिततर्पणैः ॥
”इति ।पशुघातपूर्व्वकरक्तशीर्षयोर्ब्बलित्वम् । यथा, --“स्थाने नियोजयेद्रक्तं शिरश्च सप्रदीपकम् ।एवं दत्त्वा बलिं पूर्णं फलं प्राप्नोति साधकः ॥
”इति च दुर्गोत्सवतत्त्वम् ॥
* ॥
तच्छेदनार्थखड्गलक्षणमाह निबन्धतन्त्रे ।“द्वादशाङ्गुलिको मुष्ट्या दीर्घो द्वात्रिंशदङ्गुलः ।षडङ्गुलस्तु विस्तारः खड्गः कार्य्यो विधूपमः ॥
छेदयेत्तेन खड्गेन बलिं पूर्व्वमुखस्थितम् ।अथवोत्तरवक्त्रञ्च स्वयं पूर्व्वाननस्ततः ॥
” * ॥
सकृत्प्रहारेण बलिहननं तदभावे दोषञ्चाहतत्रैव ।“हन्यादेकप्रहारेण स्वयं वा चान्यतोऽपि वा ॥
यद्यप्येकेन घातेन बलिच्छेदो न जायते ।तदब्दं व्याप्य च महान् कर्त्तुर्हानिः पदे पदे ॥
”तन्त्रान्तरे ।“एकखड्गप्रहारेण पशुर्यत्र न हन्यते ।तदा विघ्नं विजानीयात् कर्त्तुर्व्वा छेत्तुरेव वा ॥
”निबन्धेऽपि ।“यशोहानिर्ज्ञानहानिश्चार्थहानिस्ततः परम् ।पुत्त्रहानिः सुते सत्त्वे तदसत्त्वे निजक्षयः ॥
अतः सद्यो महेशानि ! तन्मांसैर्होमयेत् सुधीः ।होमादेष भवेच्छान्तिर्म्महत्येव न संशयः ॥
” * ॥
प्रकारान्तरशान्तिमाह तत्रैव ।“हन्यादेकप्रहारेण चान्यथा दोषमावहेत् ॥
तच्छान्तये जपेद्विद्यां तारादेव्याः सहस्रकम् ।सहस्रं जुहुयान्मांसैद्दद्याद्बा स्वर्णमाषकम् ॥
रुधिरं तत्तु पार्व्वत्यै न तु देयं कदाचन ।बलिमन्यं समादाय भगवत्यै निवेदयेत् ॥
” * ॥
निबन्धे ।“यद्यप्येकेन घातेन महिषो नैव छिद्यते ।तदब्दं महती हानिः कर्त्तुः पुत्त्रादिसम्पदाम् ॥
यस्मात् प्रजायते देवि ! ततः शान्तिं समाचरेत् ॥
आनीय महिषं तत्र घातयित्वा च तत्र वै ।सास्थिभिर्लोमसहितैर्हुनेद्देवि ! यथार्थतः ॥
तच्छान्तये जपेद्विद्यां कालीं वा तारिणां पराम् ।अयुतं परमेशानि ! सहस्रं वापि साधकः ॥
सहस्रं विल्वपत्रैस्तु जुहुयात् संस्कृतेऽनले ।ब्राह्मणं वा गुरुं वापि वरयेद् वसुभिः प्रिये ! ॥
पण्डितं वरयेद्वाथ बहुमानपुरःसरः ।ततः स्वर्णं ब्राह्मणाय तस्मे दद्यात् शुभाप्तये ॥
एवञ्चेद्यजमानस्य शान्तिभवति नित्यशः ।कुतस्तस्यैव शङ्का स्यात् वृद्धिस्तद्वत्सरावधि ॥
*अथवा सर्व्वतोभद्रे नवकुम्भं निधापयेत् ।सौवर्णं राजतं वापि ताम्रं वा तैजसन्तु वा ।मार्त्तिक्यं वा चरेत्तत्र वित्तशाठ्यं न चाचरेत् ॥
तत्रैव कालिकां तारां तथा महिषमर्द्दिनीम् ।यजेद्वा त्रिपुरां देवीं समस्तरश्मिमण्डिताम् ॥
कुलदीपैस्तथा वस्त्रैर्धनधान्यादिभिः प्रिये ! ।पूजयेत् परमेशानीं वित्तशाठ्यविवर्ज्जितः ॥
बलिमन्यं छागलं वा तरुणञ्च सुलक्षणम् ।घातयित्वा पुरोभागे चतुर्धा शोणितं न्यसेत् ॥
अपरं शोणितं तत्र राजते खर्परे न्यसेत् ।असृग्भिस्तर्पयेद्दवीं वक्ष्यमाणविधानतः ॥
एकेन वटुकादींश्च तथैकेनापि भैरवान् ।अपरेणापि क्षेत्रेशानन्येन योगिनीगणम् ॥
तर्पयित्वा ततः पश्चाद्देव्यास्तर्पणमाचरेत् ।दक्षिणान्तं ततः कृत्वा पठेन्नामसहस्रकम् ॥
यथाशक्ति महेशानि ! भूयो देवीं घटे यजेत् ।घटवक्त्रे वटाश्वत्थप्लक्षोडम्बरशाखिकाम् ॥
ब्रह्मकूर्च्चञ्च निःक्षिप्य चषकं सफलाक्षतम् ।पिधाय कुम्भवक्त्रञ्च क्षौमेणाच्छादयेत् पुनः ॥
जप्त्वा नत्वा ततः साध्यं तत्रानीय सुहृद्वृतम् ।नदतसु पञ्चवाद्येषु मुहूर्त्ते शोभने सुधीः ॥
अभिषिञ्चेन्मातृकार्णैर्यजमानञ्च साधकः ।सुमङलाभिर्नारीभिः क्षिप्तपुष्पाक्षताञ्चितम् ॥
अर्च्चितानां द्विजातीनामाशीर्व्वादपुरःसरम् ।करेणास्य शिरः स्पुष्ट्वा प्रयुञ्जीताशिषं पुनः ॥
भद्रमस्तु शिवञ्चास्तु महामाया प्रसीदतु ।रक्षन्तु त्वां सदा देवाः सम्पदः सन्तु सर्व्वदा ॥
अथोत्थायाभिषिक्तः सन् तोषयेद्ब्राह्मणान्धनैः ।एवञ्चेद्यजमानस्य शान्तिर्भवति नित्यदा ॥
प्रसङ्गाद्बलिविघ्नस्य शान्तिकर्म्म निरूपितम् ।सर्व्वसम्पत्करं पुंसां सर्व्वसौभाग्यसिद्धिदम् ।भूते च दुर्निमित्तादावप्येवं शान्तिमाचरेत् ॥
”इति निबन्धतन्त्रोक्तबलिविघ्नशान्तिसंग्रहः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“एकखड्गप्रहारेण पशुर्यत्र न हन्यते ।तदा विघ्रं विजानीयाद्दातुर्व्वा च्छेत्तुरेववा ॥
”प्रायश्चित्तमाह ।“हन्यादेकप्रहारेण अन्यथा दोषमावहेत् ।तच्छान्तये जपेद्विद्यां दुर्गाबीजसहसकम् ।सहस्रं जुहुयाद्देव्यै प्रदद्यात् स्वर्णमाषकम् ॥
”इति कृत्यमहार्णवे वाचस्पतिमिश्रैरुक्तम् ॥
* ॥
अपरञ्च कालिकापुराणे ।“चन्द्रहासेन कट्टारैश्छेदनं मुख्यमिष्यते ।हस्तेन च्छेदयेद्यस्तु प्रोक्षितं साधकः पशुम् ।पक्षिणं वाथ राजेन्द्र ! ब्रह्महत्यामवाप्नुयात् ॥
”मत्स्यसूक्ते ।“छेदयेत्तीक्ष्णखड्गेन प्रहारेण सकृद्बुधः ॥
”इति दुर्गोत्सवतत्त्वम् ॥
पश्वादिबलिदानविधिर्यथा, --“बलिदानषिधानञ्च श्रूयतां मुनिसत्तम ! ।मायातिं महिषं छागं दद्यान्मेषादिकन्तथा ॥
सहस्रवर्षं सा प्रीता दुर्गा मायातिदानतः ।महिषेण वर्षशतं दशवर्षञ्च छागलात् ॥
वर्षमेकेन कुष्माण्डैः पक्षिभिर्हरिणैस्तथा ।दशवर्षं कृष्णसारैः सहस्राब्दञ्च गण्डकैः ॥
कृत्रिमैः पिष्टनिर्म्माणैः षण्मासं पशुभिस्तथा ।मासं सुशाखादिफलैरक्षतैरिति नारद ! ॥
युवकं व्याधिहीनञ्च सशृङ्गं लक्षणान्वितम् ।विशुद्धमविकाराङ्गं सुवर्णं पुष्टमेव च ॥
शिशुना बलिना दातुर्हन्ति पुत्त्रञ्च चण्डिका ।वृद्धेनैव गुरुजनं कृशेन बान्धवन्तथा ॥
कुलञ्चैवाधिकाङ्गेन हीनाङ्गेन प्रजान्तथा ।कामिनीं शृङ्गभङ्गेन काणेन भ्रातरन्तथा ॥
घण्टिकेन भवेन्मृत्युर्विघ्नञ्च चित्रमस्तके ।मृतं मित्रं ताम्रपृष्ठे भ्रष्टश्रीः पुच्छहीनके ॥
मायातीनाञ्च निर्णीतं श्रूयतां मुनिसत्तम् ! ।वक्ष्याम्यथर्व्ववेदोक्तं फलहानिर्व्यतिक्रमे ॥
” * ॥
अथ नरबलिः ।“पितृमातृविहीनञ्च युवकं व्याधिवर्जितम् ।विवाहितं दीक्षितञ्च परदारविहीनकम् ॥
अजारिकं विशुद्धञ्च सच्छूद्रं मूलकं वरम् ।तद्बन्धुभ्यो धनं दत्त्वा क्रीतं मूल्यातिरेकतः ॥
स्नापयित्वा च तं धर्म्मी संपूज्य वस्त्रचन्दनैः ।माल्यैर्धूपैश्च सिन्दूरैर्दधिगोरोचनादिभिः ॥
तञ्च वर्षं भ्रामयित्वा चरद्बारेण यत्नतः ।वर्षान्ते च समुत्सृज्य दुर्गायै तं निवेदयेत् ॥
अष्टमीनवमीसन्धौ दद्यान्मायातिमेव च ।इत्येवं कथितं सर्व्वं बलिदानप्रसङ्गतः ॥
” * ॥
अपि च ।“सप्तम्यां पूजनं कृत्वा बलिं दद्याद्विचक्षणः ।अष्टम्यां पूजनं शस्तं बलिदानविवर्ज्जितम् ॥
अष्टम्यां बलिदानेन विपत्तिर्जायते ध्रुवम् ।दद्याद्विचक्षणो भक्त्या नवम्यां विधिवद्बलिम् ॥
बलिदानेन विप्रेन्द्र ! दुर्गाप्रीतिर्भवेन्नृणाम् ।हिंसाजन्यञ्च पापञ्च लभते नात्र संशयः ॥
उत्मर्गकर्त्ता दाता च च्छेत्ता पोष्टा च रक्षकः ।अग्रपश्चान्निरोद्धा च सप्तैते वधभागिनः ॥
योऽयं हन्ति स तं हन्ति चेति वेदोक्तमेव च ।कुर्व्वन्ति वैष्णवीं पूजां वैष्णवास्तेन हेतुना ॥
”इति ब्र ह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे । ६१-६२ । अध्यायौ ॥
श्रीभगवानुवाच ।“क्रमन्तु बलिदानस्य स्वरूपं रुधिरादिभिः ।यथा स्यात् प्रीतये सम्यक् तथा वक्ष्यामिपुत्त्रकौ ॥
वैष्णवीतन्त्रकल्पोक्तः क्रमः सर्व्वत्र सर्व्वदा ।साधकैर्व्वलिदानेषु ग्राह्यः सर्व्वसुरस्य तु ॥
पक्षिणः कच्छपा ग्राहा मत्स्या नवविधा मृगाः ।महिषो गोधिका गावश्छागो बभ्रूश्च शूकरः ॥
खड्गश्च कृष्णसारश्च गोधिका सरभो हरिः ।शार्द्दूलश्च नरश्चैव स्वगात्ररुधिरन्तथा ।चण्डिकाभैरवादीनां बलयः परिकीर्त्तिताः ॥
बलिभिः साध्यते मुक्तिं बलिभिः साध्यते दिवम् ।बलिदानेन सततं जयेत् शत्रून् नृपान् नृपः ॥
* ॥
मत्सानां कच्छपानाञ्च रुधिरैः सततं शिवा ।मासैकन्तृप्तिमायाति ग्राहैर्मासांस्तु त्रीनथ ॥
मृगाणां शोणितैर्देवी नराणामपि शोणितैः ।अष्टौ मासानवाप्नोति तृप्तिं कल्याणदा च सा ॥
गोगोधिकानां रुधिरैर्व्वार्षिकीं तृप्तिमाप्नुयात् ॥
कृष्णसारस्य रुधिरैः शूकरस्य च शोणितैः ।आप्नोति सततं देवी तृप्तिं द्बादशवार्षिकीम् ॥
अजाविकानां रुधिरैः पञ्चविंशतिवार्षिकीम् ।महिषाणाञ्च खड्गानां रुधिरैः शतवार्षिकीम् ।तृप्तिमाप्नोति परमां शार्द्दूलरुधिरैस्तथा ॥
सिंहस्य सरभस्याथ स्वगात्रस्य च शोणितैः ।देवी तृप्तिमवाप्नोति सहस्रं परिवत्सरान् ॥
मांसैरपि तथा प्रीती रुधिरैर्यस्य यावती ॥
कृष्णसारमृते खड्गं तथा मत्स्यञ्च रोहित्रम् ।वार्द्धीनसयुगञ्चापि फलं तेषां पृथक् शृणु ॥
* ॥
कृष्णसारस्य मांसेन तथा खड्गेन चण्डिका ।वर्षान् पञ्चशतान्येव तृप्तिमाप्नोति केवलाम् ॥
रोहितस्य तु मत्स्यस्य मांसैर्वार्द्धीनसस्य च ।तृप्तिमाप्नोति वर्षाणां शतानि त्रीणि मत्प्रिया ॥
त्रिःपिबंस्त्विन्द्रियक्षीणः श्वेतो वृद्धस्त्वजापतिः ।वार्द्धीनसः प्रोच्यतेऽसौ हव्ये कव्ये च सत्कृतः ॥
नीलग्रीवो रक्तशीर्षः कृष्णपादः शितच्छदः ।वार्द्धीनसः स्यात् पक्षीशो मम विष्णोरतिप्रियः ॥
नरेण वलिना देवी सहस्रं परिवत्सरान् ।विधिदत्तेन चाप्नोति तृप्तिं लक्षं त्रिभिर्नरैः ॥
नारेणैवाथ मांसेन त्रिसहस्राणि वत्सरान् ।तृप्तिं प्राप्नोति कामाख्या भैरवो मम रूपधृक् ॥
मन्त्रपूतं शोणितन्तु पीयूषं जायते सदा ।मस्तकञ्चापि तस्यात्ति मांसञ्चापि सदा शिवा ॥
तस्मात्तु पूजने दद्याद्बलेः शीर्षञ्च लोहितम् ।भोज्ये होमे च मांसानि नियुञ्जीयाद्विचक्षणः ॥
पूजासु नाम मांसानि द्द्याद्वै साधकः क्वचित् ।ऋते तु लोहितं शीर्षममृतं तत्तु जायते ॥
* ॥
कुष्माण्डमिक्षुदण्डञ्च मद्यमासवमेव च ।एते वलिसमाः प्रोक्तास्तृप्तौ छागसमाः सदा ॥
चन्द्रहासेन कर्त्र्या वा छेदनं मुख्यमिष्यते ।दात्रासिधेनुक्रकचसङ्कुलाभिस्तु मध्यमम् ।क्षुरक्षुरप्रभल्लैश्चैवाधमं परिकीर्त्तितम् ॥
एभ्योऽन्यैः शक्तिबाणाद्यैर्बलिश्छेद्यः कदापि न ।नात्ति देवी वलिं तन्तु दाता मृत्युमवाप्नुयात् ॥
हस्तेन छेदयेद्यस्तु प्रोक्षितं साधकः पशुम् ।पक्षिणं वा ब्रह्महत्यां सोऽवाप्नोति सुदुःसहाम् ।नामन्त्र्य खड्गन्तु बलिं नियुञ्जीत विचक्षणः ॥
खडगस्यामन्त्रणे मन्त्रा यावन्तः कथिताः पुरा ।महामायाबलौ ते वै योज्यास्तत्रोदिता बुधैः ॥
तैः सार्द्धमेते मन्त्रास्तु योज्याः खड्गाभिमन्त्रणे ।पूजने शारदादीनां कामाख्याया विशेषतः ॥
द्विः कालीति ततो देव्या वज्रेश्वरिपदन्तथा ।ततोऽनु लौहदण्डायै नमः शेषे तु योजयेत् ॥
संपूज्यानेन मन्त्रेण खड्मादाय पाणिना ।कालरात्र्यास्तु मन्त्रेण तं खड्गमभिमन्त्रयेत् ॥
नेत्रबीजस्य मध्यन्तु द्विरावृत्य प्रयोजयेत् ।ततोऽनु कालीति विकटदंष्ट्रेऽनु तत्पदम् ॥
हान्तादीनां तृतीयेन स्वरेणैकादशेन च ।योजितो नादबिन्दुभ्यां द्वौ तत्पश्चान्नियोजयेत् ॥
फेत्कारिणिपदं तस्मात् खादय छेदयेति च ।सर्व्वदुष्टानिति ततो द्विर्मारय लुलापकम् ॥
खड्गेन छिन्धि च्छिन्धीति ततः किल किलेतिवै ।ततश्चिकि चिकीत्येव ततः पिब पिबेति च ॥
ततोऽनु रुधिरञ्चैव स्फौं स्फौं किरि किरीति च ।कालिकायै नम इति कालरात्र्यास्तु मन्त्रकम् ॥
इत्यनेन तु मन्त्रेण करवालेऽभिमन्त्रिते ।कालरात्रिः स्वयं तस्मिन् प्रसीदत्यरिहानये ॥
* ॥
बलेः पूर्व्वोदिता मन्त्रा नित्यं ग्राह्यास्तु साधकैः ।अयं मन्त्रस्तु वक्तव्यस्तस्य हत्याविहानये ॥
यज्ञार्थे पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयम्भुवा ।अतस्त्वां घातयिष्यामि तस्माद्यज्ञे वधोऽवधः ॥
ततो दैवतमुद्दिश्य काममुद्दिश्य चात्मनः ।छेदयेत्तेन खडगेन बलिं पूर्व्वाननं तु तम् ॥
अथवोत्तरवक्तन्तं स्वयं पूर्व्वमुखस्तथा ।पूर्व्वोक्तान् सैन्धवादींस्तु रक्ते वश्यं नियोजयेत् ॥
सौवर्ण राजतं ताम्रं रैत्यं पत्रपुटञ्च वा ।माहेयं कांस्यमथवा यज्ञकाष्ठमयञ्च वा ।पात्रं रुधिरदानाय कर्त्तव्यं विभवावधि ॥
न लौहे वाल्कले वापि रैत्ये वाङ्गेऽथ सैसके ।दद्याद्रक्तं बलीनान्तु भूमौ स्रुचि स्रुवेऽथवा ॥
न घटे भूतले नापि न क्षुद्रे पानभाजने ।रुधिराणि प्रदद्यात्तु भूतिकामो नरोत्तमः ॥
नरस्य तु सदा रक्तं माहेये तैजसेऽथवा ।दद्यान्नरपतिस्तत्तु न पुटादौ कदाचन ॥
* ॥
हयमेधमृते दद्यान्न कदाचिद्धयं बलिम् ।तथा दिक्पालमेधेषु गजं दद्यान्नराधिपः ॥
न कदाचित्तथा देव्यै प्रदद्याद्धयहस्तिनौ ।हयाकर्षे चामरन्तु बलिं दद्यान्नराधिपः ॥
सिंहं व्याघ्रं नरञ्चापि स्वगात्ररुधिरन्तथा ।न दद्याद्ब्राह्मणो मद्यं तथा देव्यै कदाचन ॥
सिंहव्याघ्रनरान्दत्त्वा ब्राह्मणो नरकं व्रजेत् ।इहापि स्यात् स हीनायुः सुखसौभाग्यवर्जितः ॥
स्वगात्ररुधिरं दत्त्वा चात्महत्यामवाप्नुयात् ।मद्यं दत्त्वा ब्राह्मणस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते ॥
न कृष्णसारं वितरेद्वलिन्तु क्षत्त्रियः क्वचित् ।ददतः कृष्णसारन्तु ब्रह्महत्या भवेद्यतः ॥
यत्र सिंहस्य व्याघ्रस्य नरस्य विहितो वधः ।ब्राह्मणोक्ते तु बल्यादौ तत्रायं विहितः क्रमः ॥
कृत्वा घृतमयं व्याघ्रं नरं सिंहञ्च भैरव ! ।अथवा पूपविकृतं यवक्षोदमयञ्च वा ।घातयेच्चन्द्रहासेन तेन मन्त्रेण संस्कृतम् ॥
* ॥
प्रभूतबलिदाने तु द्बौ वा त्रीन् वाग्रतः कृताम् ।पूजयेत् प्रमुखान् कृत्वा सर्व्वान् तन्त्रेण साधकः ।सामान्यपूजा कथिता बलीनां पूर्व्वतो मया ।विशेषो यत्र यत्रास्ति तन्मत्तः शृणु भैरव ! ॥
* ॥
महिषं प्रददौ देव्यै भैरव्यै भैरवाय वा ।अनेनैव तु मन्त्रेण तथा तं पूजयेद्बलिम् ॥
यथा वाहं भवान् द्वेष्टि यथा वहसि चण्डिकाम् ।तथा मम रिपून् हिंस शुभं वह लुलापक ! ॥
यमस्य वाहनन्त्वन्तु वररूपधराव्यय ! ।आयुर्व्वित्तं यशो देहि कासराय नमोऽस्तु ते ॥
खड्गस्य तु यदादानं क्रियते तत्र मन्त्रणम् ।जलेनाभ्युक्ष्य कुर्व्वीत गुहाजातेति भाषयन् ॥
दैवे पित्रे च सुभगः खड्गस्त्वं खड्गसन्निभः ।छिन्धि विघ्रान् महाभाग ! गुहाजात नमोऽस्तु ते ।प्रदाने कृष्णसारस्य मन्त्रोऽयं परिकीर्त्तितः ।कृष्णसार ! ब्रह्ममूर्त्ते ब्रह्मतेजोविवर्द्धन ।चतुर्व्वेदमयः प्राज्ञः प्रज्ञां देहि यशो मम ॥
* ॥
तथा सरभपूजायां मन्त्रमेतत् प्रकीर्त्तितम् ।त्वमष्टपादो विभ्रंशचन्द्रभागसमुद्भव ! ।अष्टमूर्त्ते महाभाग भैरवाख्य नमोस्तु ते ॥
यथा भैरवरूपेण वराहो निहतस्त्वया ।तथा सरभरूपेण रिपुं विघ्नान्निसूदय ॥
हरिस्त्वं हररूपेण यथा वहसि चण्डिकाम् ।तथाशुभानि मे नित्यं बहुविघ्नांश्च सूदय ॥
त्वं हरिः सिंहरूपेण जगत्प्रत्यूहरूपिणम् ।जघान येन सत्येन हिरण्यकशिपुं हरन् ।इत्येवं सिंहपूजायां क्रम उक्तो मयानघ ! ॥
* ॥
नरे स्वगात्ररुधिरे पर्य्यायं शृणु भैरव ! ।पीठे चेद्दीयते मर्त्यं बलिं दद्यात् श्मशानके ॥
श्मशानं हेरुकाख्यञ्च तत्पूर्व्वं प्रतिपादितम् ।कामाख्यानिलये शैले तन्त्रादौ विद्धि तत्क्रमम् ॥
मम रूपं श्मशानन्तु भैरवाख्यन्तु कथ्यते ।तन्त्राङ्गत्वं तपःसिद्धौ त्रिभागन्तु भविष्यति ॥
पूर्व्वांशे भैरवाख्ये तु समुत्सृष्टिर्नरस्य च ।दक्षिणांशे शिरो दद्यात् भैरव्या मुण्डमालया ॥
रुधिरं पश्चिमांशे तु हेरुकाख्ये नियोजयेत् ।दत्त्वा संपूज्य च नरं विसृज्यागमनक्रमे ॥
पीठश्मशानेषु बलिं नेक्षेत्तु बलिदापकम् ।अन्यत्रापि यतो यत्र दीयतेऽयं महाबलिः ॥
तत्राप्यन्यत्र चोत्सृज्य छित्त्वान्यत्र शिरोऽमृ-तम् ।निवेदयेत् साधकस्तु विसृज्य न विलोकयेत् ॥
* ॥
सुस्नातं मनुजं दीप्तं पूर्व्वाह्णे नियताशनम् ।मांसमैथुनभोग्येन हीनं स्रक्चन्द्रनोक्षितम् ॥
कृत्तोत्तरामुखं तन्तु तदङ्गेषु च देवताः ।पूजयेत्तञ्च नाम्ना तु दैवतेन च मानुषम् ॥
ब्रह्मरन्ध्रेषु ब्रह्माणं तन्नासायाञ्च मेदिनीम् ।कर्णयोस्तु तथाकाशं जिह्वायां सर्व्वत्तोमुखम् ॥
ज्योतींषि नेत्रयोर्विष्णुं वदने परिपूजयेत् ।ललाटे पूजयेच्चन्द्रं शक्रं दक्षिणगण्डतः ॥
वामगण्डे तथा वह्निं ग्रीवायां समवर्त्तिनम् ।केशाग्रे निरृतिं मध्ये भ्रु वोश्चापि प्रचेतसम् ॥
नासामूले च श्वसनं स्कन्धे चापि धनेश्वरम् ।हृदये सर्पराजन्तु पूजयित्वा पठदिदम् ॥
नरवर्ज्य ! महाभाग सर्व्वदेवमयोत्तम् ।रक्ष मां शरणापन्नं सपुत्त्रवसुबान्धवम् ॥
सराज्यं मां सहापत्यं चतुरङ्गसमन्वितम् ।रक्षन् परित्यज प्राणान् मरणे नियते सति ॥
महातपोभिर्दानैश्च यज्ञैर्यत् साध्यते नृणाम् ।तन्मेदेहि महाभाग ! त्वञ्चापि प्राप्नुहि श्रियम् ॥
राक्षसाश्च पिशाचाश्च वेतालाद्याः सरीसृपाः ।नृपाश्च रिपवश्चान्ये न मां ते घ्नन्तु त्वत्कृते ॥
त्वत्कण्ठनालगलितैः शोणितैरङ्गसंयुतैः ।आप्यायस्वात्मवन्मृत्वा मरणे नियते सति ॥
एवं संपूज्य विधिवत् पूर्व्वतन्त्रैश्च पूजयेत् ।पूजितो मत्स्वरूपोऽयं दिक्पालाधिष्ठितोभवेत् ॥
अधिष्ठितस्तथान्यैश्च ब्रह्माद्यैः सकलैः सुरैः ।कृतपापोऽपि मनुजो निव्पाप्मा स तु जायते ॥
तस्य निष्कलुषस्याशु पीयूषं शोणितं भवेत् ।प्रीणाति च महादेवी जगन्माया जगन्मयी ॥
सोऽपि कायं परित्यज्य मानुषं न चिरान्मृतः ।भवेद्गणानामधिपो मयापि बहुसत्कृतः ॥
इतोऽन्यथा पापयुतं मलमूत्रवसायुतम् ।तं बलिं नहि गृह्णाति कामाख्यान्यापि नामतः ॥
अन्येषां महिषादीनां बलीनामथ पूजनात् ।कायो मेध्यत्वमायाति रक्तं गृह्णाति वै शिवा ॥
अन्येभ्योऽपि च देवेभ्यो यदा यद्यत् प्रदीयते ।तदर्च्चितं प्रदद्यात्तु पूजिताय सुराय वै ॥
* ॥
काणं व्यङ्गञ्चातिवृद्धं रोगिणञ्च गलव्रणम् ।क्लीवं हीनाङ्गमथवा वृद्धलिङ्गं गलद्व्रणम् ॥
श्वित्रिणञ्चातिह्रस्वञ्च महापातकिनन्तथा ।अद्वादशकवर्षीयं शिशुं सूतकसंयुतम् ॥
ऊर्द्धं संवत्सराच्चापि महागुरुनिपातिनम् ।बलिकर्म्मणि चैतांस्तु वर्जयेत् पूजितानपि ॥
पशूनां पक्षिणाञ्चापि नराणाञ्च विशेषतः ।स्त्रियं न दद्यात्तु बलिं दत्त्वा नरकमाप्नुयात् ॥
* ॥
संघातबलिदानेषु योषितं पशुपक्षिणोः ।बलिं दद्यान्मानुषीन्तु त्यक्त्वा संघातपूजितम् ॥
न त्रिमासीयकान्न्यूनं पशुं दद्यात् शिवाबलिम् ।न च त्रिपक्षकान्न्यनं प्रदद्याद्बै पतत्रिणम् ॥
काणव्यङ्गादिदुष्टन्तु न पशुं पक्षिणन्तथा ॥
देव्यै दद्याद्यथा मर्त्यं तथैव पशुपक्षिणौ ॥
छिन्नलाङ्गूलकर्णादि भग्नदन्तन्तथैव च ।भग्नशृङ्गादिकञ्चापि न दद्यात्तु कदाचन ॥
न ब्राह्मणं बलिं दद्यात् चाण्डालमपि पार्थिव ! ।नोत्सृष्टं द्विजदेवेभ्यो भूपतेस्तनयं तथा ॥
रणे न विजितं दद्यात्तनयं रिपुभूभृतः ।स्वपुत्त्रं भ्रातरं वापि पितरञ्च विरोधिनम् ॥
विट्पतिञ्च न दद्यात्तु भागिनेयञ्च मातुलम् ।अनुक्तान्नापि दद्यात्तु तथाज्ञातान् मृगद्विजान् ॥
उक्तालाभे प्रदद्यात्तु गर्द्दभञ्चोष्ट्रमेव च ।लाभेऽन्येषां न बितरेद्व्याघ्रमुष्ट्रं खरन्तथा ॥
सम्पूज्य विधिवन्मर्त्यं पशुं पक्षिणमेव वा ।संछिद्य चापि मन्त्रेण मन्त्रेणैव निवेदयेत् ॥
* ॥
नारं सव्ये शिरोरक्तं देव्याः सम्यङ्निवेदयेत् ।छागन्तु वामतो दद्यान्महिषं वितरेत् पुरः ॥
पक्षिणं वामतो दद्यादग्रतो देहशोणितम् ।क्रव्यादानां पशूनान्तु पक्षिणाञ्च शिरोऽसृजम् ॥
वामे निवेदयेत् पार्श्वे जलजानाञ्च सर्व्वशः ।कृष्णसारस्य कूर्म्मस्य खड्गस्य शशकस्य च ॥
ग्राहाणामथ मत्स्यानामग्र एव निवेदयेत् ।सिंहस्य दक्षिणे दद्यात् खड्गिनोऽपि चदक्षिणे ॥
पृष्ठदेशे न दद्यात्तु शिरो वा रुधिरं बलेः ।उपप्लवे रणे वापि यथेष्टं दितरेन्नरम् ॥
यः कश्चिद्राजपुरुषो नान्यस्त्वपि कदाचन ।बलिदानदिनात् पूर्व्वदिवसे तु बलिं नरम् ॥
मानस्तोकेतिमन्त्रेण देवीसूक्तत्रयेण च ।गन्धद्वारेत्यनेनापि खड् गशीर्षे निधाय च ॥
तस्मिन् खड्गे च गन्धादि दत्त्वा तेनाधि-वासयेत् ॥
गन्धादिकन्तु खड् गस्थं गले तस्थ प्रदापयेत् ॥
अम्बेऽम्बिकाति मन्त्रेण रौद्रेण भैरवस्य च ।एवन्तु संस्कृते मर्त्ये देवी रक्षति तं बलिम् ॥
न तस्य व्याधयश्चापि क्षुण्णता रजनौ न च ।न सूतकं दूषयेत्तं ज्ञात्युत्पत्तिमृतादिकम् ॥
* ॥
छिन्नं नरस्य शीर्षन्तु पतितं यत्र यत्र च ।यत् शुभञ्चाशुभं वापि पश्वादीनाञ्च तत् शृणु ॥
छिन्नं शिरस्तथैशान्यां नारं दिश्यथ राक्ससे ।पतितं राज्यहानिञ्च विनाशञ्च विनिर्द्दिशेत् ॥
पूर्व्वाग्नियाम्यवारुण्यवायव्यादिगतं क्रमात् ।श्रियं पुष्टिं भयं लाभं पुत्त्रलाभं धनं तथा ॥
क्रमाद्विनिर्द्दिशेन्नारं छिन्नशीर्षन्तु भैरव ! ।उत्तरादिक्रमादेव महिषस्यापि मस्तकः ॥
पतितो वायुकाष्ठान्तं सूचयेद्यत् शृणुष्व तत् ॥
भोग्यं हानिस्तथैश्वर्य्यं वित्तं रिपुजयो भयम् ।राज्यलाभं श्रियञ्चापि क्रमात्तद्विद्धि भैरव ! ॥
पशूनाञ्चैव सर्व्वेषां छागादीनामशेषतः ।एवं फलं क्रमाद्बिद्यादृते जलभवाण्डजौ ॥
अन्यत्र तु श्रियं दद्यात् पतितं शातितं शिरः ॥
यः स्यात् कटकटाशब्दो दन्तानां छिन्नमस्तके ।नराणां पशुपक्ष्यादिग्राहादीनाञ्च रोगदः ॥
लोतकं चक्षुषोर्जातं यदि स्रवति मस्तके ।छिन्ने नरस्य राज्यस्य तदा हानिं विनिर्द्दिशेत् ॥
माहिषे मस्तके नेत्राद्यदि स्रवति लोतकम् ।छिन्ने निवेदिते वैरिभूपमृत्युं तदादिशेत् ॥
अन्येषामथ पश्वादिबलीनां शिरसोऽर्दितात् ।निर्गतं लोतकं धत्ते परां भीतिं गदन्तथा ॥
हसति च्छिन्नशीर्षञ्चेन्नारं स्यात्तु रिपुक्षयः ।श्रीवृद्धिरायुषो वृद्धिः सदा दातुरसंशयः ॥
यद्यद्वाक्यं निगदति तथा भवति चाचिरात् ।हूङ्काराद्राज्यहानिः स्यात् श्लेष्मस्रावाच्चपञ्चताम् ॥
देवानां यदि नामानि भाषते च्छिन्नमस्तकः ।विभूतिमतुलां विन्द्यात् षण्मासाभ्यन्तरे तदा ॥
रुधिरादानकाले तु शकृन्मूत्रे यदि स्रवेत् ।कायं तदाधश्चोर्द्ध्वं वा दातुः स्यान्मरणं तथा ॥
आक्षेपाद्वामपादस्य महारोगः प्रजायते ।अन्यत्राक्षेपचरणैः कल्याणमुपजायते ॥
* ॥
महिषस्य तु रक्तस्य मानुषस्याथ साधकः ।अङ्गुष्ठानामिकाभ्यान्तु किञ्चिदुद्धृत्य भूतले ॥
महाकौशिकमन्त्रेण निक्षिपेद्बलिमुत्तमम् ।देवेभ्यः पूतनादिभ्यो नैरृत्यां दिशि पूर्व्वतः ॥
महिषः पञ्चवर्षी यः पञ्चविंशतिवार्षिकः ।बलिर्देयो नरो देव्यै तस्य रक्तन्तु भूतले ॥
नेत्रबीजत्रयं कामवीजं हान्तात् प्रजापतिः ।वह्निबीजं षट्स्वराभ्यां संपृक्तश्च तथापरः ॥
स एवैतास्तथैतावदादिवर्गान्तसंयुतः ।षष्ठस्वरशिखाबिन्दुचन्द्रयुक्तस्तथापरः ॥
द्विर्नासिकाबीजकान्तः कौशिकीत्यभिमन्त्रणम् ।एष बलिः स्वाहेति च मन्त्रोऽयं कौशिकः स्मृतः ॥
नृपो वैरिबलिं दद्यात् खड् गमामन्त्र्य पूर्व्वतः ॥
महिषं वाथवा च्छागं वैरिनाम्नाभिमन्त्र्य च ।सूत्रेण वदनं बद्ध्वा त्रिधा तस्य च मन्त्रकैः ।छित्त्वा तस्योत्तमाङ्गन्तु देव्यै दद्यात् प्रयत्नतः ॥
यदा यदा रिपोर्वद्धिर्ब्बलिदानं तदापरम् ।दद्यात्तथा शिरश्छित्त्वा रिपोस्तस्य क्षयाय च ॥
प्राणप्रतिष्ठाञ्च रिपोः कुर्य्यात्तस्मिन् पशावथ ।तस्मिन् क्षीणे रिपुप्राणाः क्षीयन्ते विपदा युताः ॥
आदौ विश्वरूपिणी च चण्डिकेति ततः परम् ।वैरिणन्त्वमुकञ्चेति स्वाहेत्यम्बेति तं पुनः ॥
वह्निभार्य्यां ततः पश्चात् खड्गमन्त्रं प्रकीर्त्तितम् ।स्वयं स वरी यो द्वेष्टि तमिमं पशुरूपिणम् ॥
विनाशय महामारि स्फें स्फें खादय खादय ॥
इत्यनेन तु मन्त्रण बलेः शिरसि पुष्पकम् ।दद्यात्ततस्तद्रुधिरं द्व्यक्षराभ्यां निवेदयेत् ।महानवम्यां शरदि यद्येवं दीयते बलिः ।तदा तदाष्टाङ्गभवैर्मांसैर्होमं समाचरेत् ॥
दुर्गातन्त्रेण मन्त्रेण प्रणीते दहने शुचौ ।एवं दत्त्वा बलिं मर्त्यो रिपुक्षयमवाप्नुयात् ॥
* ॥
नाभेरधस्ताद्रुधिरं पृष्ठभागस्य च प्रिये ! ।स्वगात्ररुधिरं दद्यान्न कदाचन साधकः ॥
नोष्ठस्य चिबुकस्यापि नेन्द्रियाणाञ्च मानवः ।कण्ठाधो नाभितश्चोर्द्ध्वं बाह्वोः पाणिमृते तथा ॥
प्रदद्याद्रुधिरं घातं नातिकुर्य्याच्च साधकः ।गण्डयोश्च ललाटस्य भ्रुवोर्मध्यस्य शोणितम् ॥
कर्णाग्रस्य च बाह्वोश्च स्तनयोरुदरस्य च ।कण्ठाधो नाभितश्चोर्द्ध्वं हृद्भागस्य यतस्ततः ।पार्श्वयोश्चापि रुधिरं दुर्गायै विनिवेदयेत् ॥
न गुल्फतोऽसृक् प्रदद्यात् जत्रोर्नापि च साधकः ।न च रोगाविलादङ्गान्नान्यघाताच्च भैरव ! ॥
तदर्थे च कृताघातात् सश्रद्धो क्षुब्धमानसः ।सृतं रक्तं प्रदद्यात्तु पद्मपुष्पस्य पत्रके ॥
सौवर्णे राजते पात्रे कांस्ये फाले च मानवः ।निधाय देव्यै दद्यात्तु तद्रक्तं चन्द्रमन्त्रकैः ॥
क्षणने छुरिकाखड्गं संकुलादि यदस्त्रकम् ।घातेन बृहदस्त्रस्य महाफलमवाप्नुयात् ॥
पद्मपुष्पस्य पत्रन्तु यावद्गृह्णाति शोणितम् ।तत्प्रमाणचतुर्भागाधिकं रक्तन्तु साधकः ।न कदाचित् प्रदद्यात्तु नाङ्गच्छेदमथाचरेत् ॥
यः स्वहृदयसंजातं मांसं माषप्रमाणतः ।तिलमुद्गप्रमाणाद्बा देव्यै दत्त्वा तु भक्तितः ।षण्मासाभ्यन्तरे तस्मात् काममिष्टमवाप्नुयात् ॥
बाह्वोस्तु स्कन्धयोर्वापि यो दद्याद्दीपवर्त्तिकाम् ।हृदये वा स्नेहपात्रं विना भक्त्या तु साधकः ।क्षणमात्रेण तद्दीपप्रदानस्य फलं शृणु ॥
भुक्त्वा च विपुलान् भोगान् देवीगेहे यथेच्छया ।कल्पत्रयन्तु संस्थाय सार्व्वभौमो नृपो भवेत् ॥
महिषस्य शिरश्छिन्नं सप्रदीपं शिवापुरः ।हस्ताभ्यां यः समादाय अहोरात्रञ्च तिष्ठति ॥
स चिरायुः पूतमूर्त्तिरिह भुक्त्वा मनोरमान् ।भोगांस्तेन मद्गृहगो गणानामधिपो भवेत् ॥
नरस्य शीर्षमादाय साधको दक्षिणे करे ।वामे सरुधिरं पात्रं गृहीत्वा निशि चाग्रतः ॥
यावद्रात्रं स्थितो मर्त्यो राजा भवति चेह वै ।मृते मम पुरं प्राप्य गणानामधिपो भवेत् ॥
क्षणमात्रं बलीनां यः शिरोरक्तं करद्बये ।गृहीत्वा चिन्तयेद्वेवीं पुरस्तिष्ठति मानवः ।स कामानिह संप्राप्य देवीलोके महीयते ।महामाये ! जगन्नाथे ! सर्व्वकामप्रदायिनि ! ।ददामि देहरुधिरं प्रसीद वरदा भव ॥
इत्युक्त्वा मूलमन्त्रेण नतिपूर्व्वं विचक्षणः ।स्वगात्ररुधिरं दद्यान्मानवः सिद्धसन्निभः ॥
येनात्ममांसं सत्यन ददामीश्वरि ! भूतये ।निर्व्वाणं तेन सत्येन देहि हुं हुं नमो नमः ॥
इत्यनेन तु मन्त्रेण स्वमांसं वितरेद्बुधः ।सौभाग्यं सुखसम्पन्नं प्रदीपं परमं शुचिम् ॥
दीपयन् मांसमिहजं दीपं ह्रौं ह्रौं नमो नमः ।इत्यनेन तु मन्त्रेण दीपं दद्याद्विचक्षणः ॥
महानवम्यां शरदि रात्रौ स्कन्दविशाखयोः ।यवचूर्णमयं कृत्वा रिपुं मृण्मयमेव वा ॥
शिरश्छित्त्वा बलिं दद्यात् कृत्वा तस्य तु मन्त्रतः ।अनेनैव तु मन्त्रेण खड्गमामन्त्र्य यत्नतः ॥
रक्तं किलकिली घोरघोरा धारविहिंसकः ।ब्रह्मशिख्याम्बिकाशिख्यममुकञ्चारिसत्तमम् ॥
भान्तो विसर्गसहितः स च बिन्दुयुतोऽपरः ।ब्रह्माग्नियोगश्चन्द्रेण बिन्दुना च समन्वितः ।शिरश्छित्त्वा बलिं दद्यात् कृत्वा तस्य तु मन्त्रतः ॥
अनेनैव तु मन्त्रेण बिन्दुना च समन्वितः ।फडन्तो बलिषु प्रोक्तः खड्गः स्कन्दविशाखयोः ॥
रक्तद्रवैः सेचयित्वा कृत्रिमं तं रिपुं बलिम् ।कुचन्दनस्य तिलकं ललाटेऽभिनिवेशयेत् ॥
रक्तमाल्यधरं कृत्वा रक्तवस्त्रधरन्तथा ।कण्ठे बद्ध्वा रक्तसूत्रैर्नाभौ शल्यञ्च कृत्रिमम् ।दत्त्वोत्तरशिरः स्कन्धं कृत्वा खड् गेन छेदयेत् ॥
शिरस्तस्य ततो दद्यात् स्कन्दाय ते नमस्ततः ।चतुर्द्दशस्वराग्निभ्यां संसक्तः स परः समः ॥
परतः परतः पूर्व्वं चन्द्रबिन्दुसमन्वितः ।स्कन्दस्य मूलमन्त्रोऽयं तेन तस्मै बलिं सृजेत् ॥
चतुर्द्दशस्वराग्निभ्यां पतृतीयन्तु पूर्व्ववत् ।प्रोक्तो विशाखमन्त्रोऽयं तेन तस्मै बलिंसृजेत् ॥
कुटिलाक्षौ कृष्णपिङ्गघर्णौ रक्तांशुधारिणौ ।त्रिशूलं करवालञ्च पाणिभ्यां दक्षिणे तथा ॥
बिभ्रतौ नृकपालञ्च कर्त्तृकञ्चापि वामतः ।त्रिनेत्रौ नरमुण्डानां मालामुरसि बिभ्रतौ ॥
विकटो दशनैर्भीमैर्गणेशौ द्बारपालकौ ।ध्यानेन चिन्तयेद्दव्याः पुरतः संस्थितौ सदा ॥
चैत्रे मासि सिते पक्षे चतुर्द्दश्यां विशेषतः ।बलिभिर्महिषैश्छागैर्माञ्च भैरवरूपिणम् ।तोषयेन्मधुभिर्मत्स्यैस्तेन तुव्याम्यहं सुतौ ॥
चण्डिकाबलिदानेन बलेः शीर्षं जलेन तु ।अभिषिच्य तु मन्त्रेण मूलेनैव निवेदयेत् ॥
ईषत् प्राणन्तु बहुधा चालितं पूर्व्वमर्च्चितम् ।वीक्षेत् कामस्य सिद्धिन्तु सिद्ध्यभावञ्च साधकः ॥
सितप्रेतो रथस्थेऽयं योगपीठस्य सन्निभः ।ध्यायेद्यस्मिन् महामाया सिद्धिं बोधयते नमः ॥
अनेनामन्त्रितं शीर्षं न चिराद्यदि वेपते ।तत्कार्य्यस्य तदा सिद्धिरसिद्धिस्तु विपर्य्ययात् ॥
एवं ददद्बलिं वीरो यथोक्तविधिनामुना ।बलिदानादेव चतुर्व्वर्गमाप्नोत्यसंशयम् ॥
एवं बलिप्रदानस्य क्रमो रूपन्तथैव च ।कथितो रुधिराध्याय उपचारान् शृणुष्व मे ॥
”इति कालिकापुराणे ६६ अध्यायः ॥
बलिदाननिषेधो यथा, --“जीवानुकम्पां विज्ञातुं ततो दुर्गां सदाशिवः ।पप्रच्छ परमप्रीत्या गूढमेतद्वचो मुदा ॥
सर्व्वे विष्णुमया जीवास्त्वद्भक्ताश्च कथं शिवे ! ।श्रुतं मया तवोद्देशे कुर्य्युः कामनया वधम् ।महान् सन्देह इति मे ब्रूहि भद्रे ! सुनिश्चितम् ॥
शङ्करी तद्वचः श्रुत्वा शिववक्त्रविनिर्गतम् ।भीतात्यन्तं हि ब्रह्मर्षे ! प्रत्युवाच सदाशिवम् ॥
श्रीपार्व्वत्युवाच ।ये ममार्च्चनमित्युक्त्वा प्राणिहिंसनतत्पराः ।तत्पूजनं ममामेध्यं यद्दोषात्तदधोगतिः ॥
मदर्थे शिव ! कुर्व्वन्ति तामसा जीवघातनम् ।आकल्पकोटिनिरये तेषां वासो न संशयः ॥
मम नाम्नाथवा यज्ञे पशुहत्यां करोति यः ।क्वापि तन्निष्कृतिर्नास्ति कुम्भीपाकमवाप्नुयात् ॥
दैवे पैत्रे तथात्मार्थे यः कुर्य्यात् प्राणिहिंसनम् ।कल्पकोटिशतं शम्भो ! रौरवे स वसेत् ध्रुवम् ॥
यो मोहान्मानसैर्देहिहत्यां कुर्य्यात् सदाशिव ! ।एकविंशतिकृत्वश्च तत्तद्योनिषु जायते ॥
यज्ञे यज्ञे पशून हत्वा कुर्य्यात् शोणितकर्द्दमम् ।स पचेन्नरके तावद्यावल्लोमानि तस्य वै ॥
हन्ता कर्त्ता तथोत्सर्गकर्त्ता धर्त्ता तथैव च ।तुल्या भवन्ति सर्व्वे ते ध्रुवं नरकगामिनः ॥
ममोद्देशे पशून् हत्वा सरक्तं पात्रमुत्सृजेत्यो मूढः स तु पूयोदे वसेद्यदि न संशयः ॥
देवतान्तरमन्नामव्याजेन स्वेच्छया तथा ।हत्वा जीवांश्च यो भक्षेत् नित्यं नरकमाप्नुयात् ॥
यूपे बद्ध्वा पशून् हत्वा यः कुर्य्याद्रक्तकर्द्दमम् ।तेन चेत् प्राप्यते स्वर्गो नरकं केन गम्यते ॥
उपदेष्टा वधे हन्ता कर्त्ता धर्त्ता च विक्रयी ।उत्सर्गकर्त्ता जीवानां सर्व्वेषां नरकं भवेत् ॥
मध्यस्थस्य वधायापि प्राणिनां क्रयविक्रये ।तथा द्रष्टुश्च सूनायां कुम्भीपाको भवेद्ध्रुवम् ॥
स्वयं कामाशयो भूत्वा योऽज्ञानेन विमोहितः ।हन्त्यन्यान् विविधान् जीवान् कुर्य्यान्मन्नामशङ्कर ! ॥
तद्राज्यवंशसम्पत्तिज्ञातिदारादिसम्पदाम् ।अचिराद्वै भवेन्नाशो मृतः स नरकं व्रजेत् ॥
देवयज्ञे पितृश्राद्धे तथा माङ्गल्यकर्म्मणि ।तस्यैव नरके वासो यः कुर्य्याज्जीवघातनम् ॥
”तथा ।“मद्व्याजेन पशून् हत्वा यो भक्षेत् सहबन्धुभिः ।तद्गात्रलोमसंख्याब्दैरसिपत्रवने वसेत् ॥
आवयोरन्यदेवानां नाम्ना च परकर्म्मणि ।यः संपोष्य पशून् हन्यात् सोऽन्धतामिस्रमा-प्नुयात् ॥
पशुन् हत्वा तथा त्वां मां योऽर्च्चयेन्मांसशो-णितैः ।तावत्तन्नरके वासो यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥
निर्व्वह्निभस्मतुल्यं तत् बहुद्रव्येण यत् कृतम् ।यस्मिन् यज्ञे प्रभो शम्भो ! जीवहत्या भवेद्ध्रुवम् ॥
यज्ञमारभ्य चेत् शक्रः कुर्य्याद्वै पशुघातनम् ।स तदाधोगतिं गच्छेदितरेषाञ्च का कथा ॥
आवयोः पूजनं मोहाद्ये कुर्य्युर्मांसशोणितैः ।पतन्ति कुम्भीपाके ते भवन्ति पशवः पुनः ॥
फलकामास्तु वेदोक्तैः पशोरालभनं मखे ।पुनस्तत्तत् फलं भुक्त्वा ये कुर्व्वन्ति पतन्त्यधः ॥
स्वर्गकामोऽश्वमेधं यः करोति निगमाज्ञया ।तद्भोगान्ते पतेद्भूयः स जन्मानि भवार्णवे ॥
ये हताः पशवो लोकैरिह स्वार्थेषु कोविदैः ।ते परत्र तु तान् हन्युस्तथा खड्गेन शङ्कर ! ॥
आत्मपुत्त्रकलत्रादिसुसम्पत्तिकुलेच्छया ।यो दुरात्मा पशून् हन्यादात्मादीन् घातयेत्स तु ॥
जानन्ति नो वेदपुराणतत्त्वंये कर्म्मठाः पण्डितमानयुक्ताः ।लोकाधमास्ते नरके पतन्तिकुर्व्वन्ति मूर्खाः पशुघातनञ्चेत् ॥
येऽज्ञानिनो मन्दधियोऽकृतार्थाभवे पशुं घ्नन्ति न धर्म्मशास्त्रम् ।जानन्ति नाकं नरकं न मुक्तिंगच्छन्ति घोरं नरकं नरास्ते ॥
शुद्धा अकार्ष्णा न विदन्ति शाक्तान धर्म्ममार्गं परमाथतत्त्वम् ।पापं न पुण्यं पशुघातका येपूयोदवासो भवतीह तेषाम् ॥
जीवानुकम्पां न विदन्ति मूढाभ्रान्ताश्च येऽसत्पथिनो न धर्म्मम् ।स्मार्त्ता भव प्राणिवधं न कुर्य्यु-स्ते यान्ति मर्त्त्याः खलु रौरवाख्यम् ॥
ततस्तु खलु जन्तूनां घातनं नो करिष्यति ।शुद्धात्मा धर्म्मवान् ज्ञानी प्राणान्ते नेव मानवः ॥
यदीच्छेदात्मनः क्षेमं त्यक्त्वा ज्ञानं तदा नरः ।त्जीवान् कानपि नो हन्यात् सङ्कटापन्न एव चेत् ॥
सम्पत्तौ च विपत्तौ वा परलोकेच्छुकः पुमान् ।कदाचित् प्राणिनो हत्यां न कुर्य्यात्तत्त्ववित्सुधीः ॥
मानवो यः परत्रह तर्त्तुमिच्छेत् सदाशिव ! ।सर्व्वविष्णुमयत्वेन न कुर्य्यात् प्राणिनां वधम् ॥
वधाद्रक्षति यो मर्त्यो जीवान् तत्त्वज्ञधर्म्मवित् ।किं पुण्यं तस्य वक्ष्येऽहं ब्रह्माण्डं स तु रक्षति ॥
यो रक्षेत् घातनात् शम्भो ! जीवमात्रं दया-परः ।कृष्णप्रियतमो नित्यं सर्व्वरक्षां करोति सः ॥
एकस्मिन् रक्षिते जीवे त्रैलोक्यं तेन रक्षितम् ॥
बधात् शङ्कर ! वै येन तस्माद्रक्षेन्न घातयेत् ॥
”तथा, --“पशुहिंसा विधिर्यत्र पुराणे निगमे तथा ।उक्तो रजस्तमोभ्यां स केवलं तमसापि वा ॥
नरकस्वर्गसेवार्थं संसाराय प्रवर्त्तितः ।यतस्तत्कर्म्मभोगेन गमनागमनं भवेत् ॥
सत्येन सात्त्वतग्रन्थे स विधिर्नैव शङ्कर ! ।प्रवृत्तितो निवृत्तिस्तु यत्रापि सात्त्विकी क्रिया ।एवं नानाविधं कर्म्म पशोरालभनादिकम् ।कामाशयः फलाकाङ्क्षी कृत्वाज्ञानेन मानवः ॥
पश्चाज्ज्ञानासिना च्छित्त्वा भ्रान्त्याशां तामसींसदा ।यमभीतिहरं भक्त्या यदि गोविन्दमाश्रयेत् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे । १०४ । १०५ । अध्यायौ ॥
ब(व)लिः,
स्त्री,
 (बलति संवृणोतीति । बलसंवरणे + इन् ।) जरया श्लथचर्म्म । तत्-पर्य्यायः । चर्म्मतरङ्गः २ त्वगूर्म्मिः ३ त्वक्-तरङ्गः ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥
जठरा-वयवः । (यथा, कुमारे । १ । ३९ ।“मध्येन सा वेदिविलग्नमध्याबलित्रयं चारु बभार बाला ॥
”)गृहदारुप्रभेदः । इति मेदिनी । ले, ५ ॥
गुदा-ङ्कुरः । यथा, --“पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदबलित्रयम् ।सर्व्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे ॥
तस्मादर्शांसि दुःखानि बहुव्याधिकराणि च ।सर्व्वदेहोपतापीनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च ॥
* ॥
वाह्यायान्तु बलौ जातान्येकदोषोल्वणानि च ।अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च ॥
द्वन्द्वजानि द्बितीयायां बलौ यान्याश्रितान्यपि ।कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च ॥
सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरा बलिम् ।जायन्तेऽर्शांसि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्द्दि-शेत् ॥
”इति माधवकरः ॥
(यथा च । “तत्र स्थूलान्त्रप्रतिबद्धमर्द्धपञ्चाङ्गुलंगुदमाहुस्तस्मिन् बलयस्तिस्रोऽध्यर्द्धाङ्गुलान्तर-भूताः प्रवाहणी विसर्ज्जनी संवरणी चेति ।चतुरङ्गुलायताः सर्व्वास्तिर्य्यगेकाङ्गुलोच्छ्रिताः ।शङ्खावर्त्तनिभाश्चापि उपर्य्युपरि संस्थिताः ।गजतालनिभाश्चापि वर्णतः संप्रकीर्त्तिताः ॥
”इति सुश्रुते निदानस्थाने द्बितीयेऽध्याये ॥
गन्धकः । तत्पर्य्यायो यथा, “गन्धको गन्धिकश्चापि गन्धपाषाण इत्यपि ।सौगन्धिकश्च कथितो बलिर्बलरसापि च ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)