| YouTube Channel

बर्ह (barha)

 
शब्दसागरः
English
बर्ह r. 1st cl. (बर्हते)
1. To be pre-eminent or excellent
(also वर्ह, but less
usually.
2. To speak or tell.
3. To kill or hurt.
4. To cover.
5. To
remember.
6. To spread.
7. To give. (In these senses it is more
usually वर्ह.) r. 10th cl. (-बर्हयति) To hurt or kill
also वर्ह
बर्ह mn. (-र्हः-र्हं)
1. A peacock's tail.
2. A leaf.
3. Dependents, retinue.
E.
बर्ह to spread, &c.
aff.
अच्
this word and the corresponding
forms are more usually derived from वृह् to increase, &c. and are
written with the semi-vowel: see वर्ह, वर्हिस्, &c.
Capeller Eng
English
बर्ह
m.
tail-feather, tail of a bird,
esp.
a peacock's
tail.
Yates
English
बर्ह (र्हः-र्हं) 1.
m.
n.
A peacock's
tail
a leaf
a retinue.
Spoken Sanskrit
English
बर्ह - barha -
m.
- feathersfromthetailofapeacock
गलव्रत - galavrata - peacock
मयूर - mayUra -
m.
- peacock
शिखिन् - zikhin -
m.
- peacock
अत्यूह - atyUha -
m.
- peacock
अनुलास्य - anulAsya -
m.
- peacock
अर्जुन - arjuna -
m.
- peacock
असितग्रीव - asitagrIva -
m.
- peacock
अहिद्विष् - ahidviS -
m.
- peacock
अहिभुज् - ahibhuj -
m.
- peacock
अहिरिपु - ahiripu -
m.
- peacock
कञ्जार - kaJjAra -
m.
- peacock
कलध्वनि - kaladhvani -
m.
- peacock
कलापिन् - kalApin -
m.
- peacock
कान्तपक्षिन् - kAntapakSin -
m.
- peacock
कालकण्ठ - kAlakaNTha -
m.
- peacock
कुमारवाहिन् - kumAravAhin -
m.
- peacock
कुण्डलिन् - kuNDalin -
m.
- peacock
केकावल - kekAvala -
m.
- peacock
कृकवाकु - kRkavAku -
m.
- peacock
बर्ह - barha -
m.
- feathersfromthetailofapeacock
बर्ह - barha -
m.
- leaf
बर्ह - barha -
m.
- tail of a bird
बर्ह - barha -
n.
- tail-feather
बर्ह - barha -
n.
- kind of perfume
बर्ह - barha -
m.
- feathersfromthetailofapeacock
तनुच्छद - tanucchada -
m.
- feathers
छद - chada -
n.
- feathers
वाजित - vAjita -
adj.
- having feathers
सपत्त्र - sapattra -
adj.
- having feathers
पञ्चपत्त्र - paJcapattra -
adj.
- having 5 feathers
आयतपक्ष्मल - AyatapakSmala -
adj.
- with long feathers
बर्हभार - barhabhAra -
m.
- burden of feathers
रोमन् - roman -
n.
- feathers of a bird
वाज - vAja -
m.
- feathers on a arrow
पिच्छ - piccha -
n.
- feathers of an arrow
निर्बर्ह - nirbarha -
adj.
- without tail-feathers
पत्त्रन्यास - pattranyAsa -
m.
- inserting the feathers
कङ्कवाजित - kaGkavAjita -
adj.
- having heron's feathers
विबर्ह - vibarha -
adj.
- having no tail-feathers
पक्षपात - pakSapAta -
m.
- falling of the feathers
मायूर - mAyUra -
adj.
- made of peacocks' feathers
चित्रपत्त्रक - citrapattraka -
m.
- having variegated feathers
चित्रपुङ्ख - citrapuGkha -
m.
- having variegated-feathers
पत्त्राढ्य - pattrADhya -
m.
- rich in feathers or leaves
Wilson
English
बर्ह r. 1st cl. (बर्हते)
1 To be pre-eminent or excellent
(also वर्ह, but less usually.)
2 To speak or tell.
3 To kill or hurt.
4 To cover.
5 To remember.
6 To spread.
7 To give. (In these senses it is more usually वर्ह.) r. 10th cl.
(बर्हयति) To hurt or kill
also वर्ह.
बर्ह
mn. (-र्हः-र्हं)
1 A peacock's tail.
2 A leaf.
3 Dependants, retinue.
E.
बर्ह to spread, &c.
aff.
अच्
this word and the corresponding forms
are more usually derived from वृह to increase, &c. and are written with the
semivowel: see वर्ह, वर्हिस्, &c.
Apte
English
बर्हः [barhḥ] हम् [ham], हम् [बर्ह्-अच्]
A peacock's tail
दवोल्काहत- शेषबर्हाः
R.*
16.14
(केशपाशे) सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष बर्हः
V.*
4.1 (v. l. ).
The tail of a bird.
A tail-feather (especially of a peacock)
ज्योतिर्लेखावलयि गलितं यस्य बर्हम्
Me.*
46
Ku.*
1.15
Śi.*
8.11.
A leaf
आपाण्डुरं केतकबर्हमन्यः
R.*
6.17.
A train, retinue.
Comp.
-चन्द्रकः, -नेत्रम् the eye in a peacock's tail (Mar. मोरपीस).
भारः a peacock's tail.
a tuft of peacock's feathers on the handle of a club
&c.
Apte 1890
English
बर्हः
र्हं [बर्ह्-अच्] 1 A peacock's tail
दवोल्काहतशेषबर्हाः R. 16. 14
(केशपाशे) सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष बर्हः V. 4. 10 v. l.
2 The tail of a bird.
3 A tail-feather (especially of a peacock)
Me. 44
Ku. 1. 15
Śi. 8. 11.
4 A leaf
आपांडुरं केतकबर्हमन्यः R. 6. 17.
5 A train, retinue.
Comp.
भारः {1} a peacock's tail. {2} a tuft of peacock's feathers on the handle of a club &c.
Monier Williams Cologne
English
बर्ह
m.
n.
(also written वर्ह
1. बृह्, ‘to pluck out’) a tail-feather, the tail of a bird (esp. of a peacock),
MBh.
Kāv.
&c.
a leaf (केतक-ब्°),
Ragh.
बर्ह
n.
a kind of perfume,
L.
Monier Williams 1872
English
बर्ह बर्ह, बर्हिन्। See वर्ह, वर्हिन्।
Macdonell
English
बर्ह barh-a,
m.
n.
[plucking], tail-feather
🞄tail of a bird, esp. of a peacock
leaf
-aṇa, 🞄a. plucking out (—°)
dazzling the eyes (g.)
🞄n. plucking out (—°): -cakra, N. of a mountain 🞄village.
Benfey
English
बर्ह बर्ह। and वर्ह वर्ह,
m.
and
n.
1. A peacock's tail, Megh. 15, 45.
2.
A leaf.
3. Retinue.
--
Comp.
चित्र-, 1.
m.
a peacock, MBh. 2, 2103. 2. a proper
name, 5, 3597.
Apte Hindi
Hindi
बर्हः
पुं*
- बर्ह् + अच्
मोर की पूँछ
बर्हम्
पुं*
- बर्ह् + अच्
मोर की पूँछ
बर्हः
पुं*
- बर्ह् + अच्
पक्षी की पूँछ
बर्हम्
नपुं*
- बर्ह् + अच्
पक्षी की पूँछ
बर्हः
पुं*
- बर्ह् + अच्
पूँछ का पंख
बर्हम्
नपुं*
- बर्ह् + अच्
पूँछ का पंख
बर्हः
पुं*
- बर्ह् + अच्
पत्ता
बर्हम्
नपुं*
- बर्ह् + अच्
पत्ता
बर्हः
पुं*
- बर्ह् + अच्
"अनुचरवर्ग, नौकर-चाकर"
बर्हम्
नपुं*
- बर्ह् + अच्
"अनुचरवर्ग, नौकर-चाकर"
बर्हः
पुं*
- बर्ह्+अच्
मोर का चंदा
बर्हः
पुं*
- बर्ह्+अच्
पक्षी की पूंछ
बर्हः
पुं*
- बर्ह्+अच्
मोर की पूंछ
बर्हः
पुं*
- बर्ह्+अच्
पत्ता
बर्हः
पुं*
- बर्ह्+अच्
वृन्द
बर्हम्
नपुं*
- बर्ह्+अच्
मोर का चंदा
बर्हम्
नपुं*
- बर्ह्+अच्
पक्षी की पूंछ
बर्हम्
नपुं*
- बर्ह्+अच्
मोर की पूंछ
बर्हम्
नपुं*
- बर्ह्+अच्
पत्ता
बर्हम्
नपुं*
- बर्ह्+अच्
वृन्द
Shabdartha Kaustubha
Kannada
बर्ह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೇವಕ /ಪರಿವಾರ /ಆಳು
निष्पत्तिः - > बृह (वृद्धौ) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > बर्हति इति
बर्ह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎಲೆ /ಪತ್ತ್ರ /ದಳ
प्रयोगाः - > "आपाण्डुरं केतकबर्हमन्यः"
उल्लेखाः - > रघु० ६-१७
बर्ह
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನವಿಲಿನ ಗರಿ
प्रयोगाः - > "यद्वायुनान्विष्टमृगैः किरातैरासेव्यते भिन्नशिखण्डिबर्हः"
उल्लेखाः - > कुमा० १-१५
बर्ह
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನವಿಲಿನ ಪುಕ್ಕ
प्रयोगाः - > "प्राप्ता दवोल्काहतशेषबर्हाः क्रीडामयूरा वनबर्हिणत्वम्"
उल्लेखाः - > रघु० १६-१४
विस्तारः - > "बर्हं पिच्छे दलेऽस्त्रियाम्" ಎಂದು ಮೇದಿನಿಕೋಶದಲ್ಲಿ ನವಿಲಿನ ಪುಕ್ಕ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಪುಂಸಕಲಿಂಗವೆಂದೂ ಎಲೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪುಂನಪುಂಸಕಲಿಂಗವೆಂದೂ ಉಕ್ತವಾಗಿದೆ. "शिल्हिपिच्छद्लौ बर्हौ" ಎಂದು ಶಾಶ್ವತಕೋಶಗಾರನು ಎರಡನ್ನೂ ಪುಂಲಿಂಗವೆಂದು ಹೇಳಿರುತ್ತಾನೆ. ಹೇಮಚಂದ್ರ ಕವಿಯು "बर्हः पर्णे परीवारे कलापे" ಎಂದು ಮೂರೂ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪುಲಿಂಗಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿರುತ್ತಾನೆ.
L R Vaidya
English
barha {% m.n. %} 1. The tail of a bird, especially that of a peacock, कं हरेदेष बर्हः Vikr.iv., Megh.i.15, R.xvi.14
2. a feather, especially a peacock’s feather, Megh.i.44
3. a leaf, आपांडुरं केतकबर्हमन्यः R.vi.17
4. train, retinue.
Lanman
English
barha, m. n. tail-feather. [prop. ‘pluckings,
√1bṛh, ‘pluck’: cf. the no less
arbitrary specialization of mg in Eng.
pluck, ‘that which is plucked out after
killing a beast, its liver, lights, heart,
and, fig., ‘courage.’]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
बर्ह्
मूलधातुः:
बर्ह
धात्वर्थः:
प्राधान्य-परिभाषण-हिंसा-प्रसादेषु
गणः:
भ्वादिः
कर्मकत्वं:
सकर्मकः
इट्त्वं:
सेट्
उपग्रहः:
आत्मनेपदी
रूपम्:
बर्हते
धातुः:
बर्ह्
मूलधातुः:
बर्ह
धात्वर्थः:
हिंसायाम्, भाषायाम्
गणः:
चुरादिः
कर्मकत्वं:
सकर्मकः
इट्त्वं:
सेट्
उपग्रहः:
उभयपदी
रूपम्:
बर्हयति-ते
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
पत्त्रं पलाशं छदनं बर्हं पर्णं छदं दलम्
-wordlist-
पत्त्र (पुंक्ली), पलाश (क्ली), छदन (क्ली), बर्ह (पुंक्ली), पर्ण (क्ली), छद (पुंक्ली), दल (पुंक्ली)
--source--
पेशीकोशोऽण्डे कुलायो नीडे केकी तु सर्पभुक्
मयूरबर्हिणौ नीलकण्ठो मेघसुहृच्छिखी १३१९
शुक्लापाङ्गोऽस्य वाक्केका पिच्छं बर्हं शिखण्डकः
प्रचलाकः कलापश्च मेचकश्चन्द्रकः समौ १३२०
-wordlist-
पेशीकोश (पुं), अण्ड (पुंक्ली), कुलाय (पुं), नीड (त्रि), केकिन् (पुं), सर्पभुज् (पुं), मयूर (पुं), बर्हिण (पुं), नीलकण्ठ (पुं), मेघसुहृद् (पुं), शिखिन् (पुं), शुक्लापाङ्ग (पुं), केका (स्त्री), पिच्छ (क्ली), बर्ह (क्ली), शिखण्डक (पुं), प्रालाक (पुं), कलाप (पुं), मेचक (पुं), चन्द्रक (पुं)
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: बर्हः
Root: बर्ह
Gender: पुं
Number: all
अर्थः मयूरपिच्छः
Meaning(s):
Tail of peacock
Shloka(s):
2|3|39|1 शब्दोऽस्य केका बर्हस्तु प्रचलाककलापकौ। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|39|2 शिखण्डः पिच्छमप्यस्य मेचको बर्हचन्द्रकः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
Synonym(s):
2|3|39|1 बर्हः (बर्ह) (पुं) Tail of peacock मयूरपिच्छः
2|3|39|1 प्रचलाकः (प्रचलाक) (पुं) Tail of peacock मयूरपिच्छः
2|3|39|1 कलापकः (कलापक) (पुं) Tail of peacock मयूरपिच्छः
2|3|39|2 शिखण्डः (शिखण्ड) (पुं) Tail of peacock मयूरपिच्छः
2|3|39|2 पिञ्छम् (पिञ्छ) (नपुं) Tail of peacock मयूरपिच्छः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः मयूरः
जातिः अचलनिर्जीववस्तु
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
बर्ह, स्तृतौ हिंसायाम् दाने वाचि ।इति कविकल्पद्रुमः
(भ्वा०-आत्म०-सक०सेट् ।) रेफोपधः ङ, बर्हते इति दुर्गा-दासः
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
बर्ह दाने बधे स्तृतौ बाचि
भ्वा०
आ०
सक०
सेट् बर्हतेअबर्हिष्ट “विगर्हितं धर्मधनैर्निबर्हणम्” नैष०
बर्ह
न०
बर्ह--अच् मयूरपिच्छे अमरः पत्रे परीवारेहेमच० मयूरपिच्छे पु स्त्वमपि “कं हरेदेष बर्हः” इतिविक्रनो० प्रयोगात् “यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्त्तिभुजगाशनः” क्लीवे प्रयोगः
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
बर्हँ बर्ह
मानकरूपान्तरम् - बल्हँ
बल्ह प्राधान्ये
- बर्हते वुनि (द्र0 31150) बर्हकः प्रर्बहः बल्हः बल्हिर्देशः, [ तत्र ] भवे बाल्हिकः चुरादौ भासार्थौ (10197) बर्हयति, बल्हयति 630, 631
धातुवृत्तिः
Sanskrit
बर्हँ बर्ह
मानकरूपान्तरम् - बल्हँ
बल्ह (अर्थः) प्राधान्ये
ओष्ठ्यादी ( बर्हते बल्हले ) इत्यादि बर्हते सर्वेष्ववयवेषु प्रधानं भवति( बर्ह बर्हिणः ) [ फलबर्हाभ्यामिनज्वक्तव्यः ] इतीनच् ( बर्ही ), मत्त्वर्थीय इनिः भाषार्थौ चुरादी बर्हस्हिसायामपि तत्रैव, बृहविवृद्धाविति अत्रैवाग्रे परस्मैपदिषु 630
बर्हँ बर्ह
मानकरूपान्तरम् - बल्हँ
बल्ह (अर्थः) परिभाषण, हिंसा, दानेषु
दन्त्यौष्ठ्यादी ( बर्हते बल्हते बबल्हे बल्हिता)इत्यादि अत्र धनपालमैत्रेयौ परिभाषणादावोष्ठ्यादित्वं वाहतुः छादयन्यनेनेति बर्ह, घञिति वदन्शाकटायनोप्यत्रैवानुकुलः यथा वयं तथा स्वामी यदाह बर्ह बल्ह प्राधान्ये, मुनिबहेणमिति एवं मुनिप्रवर्हा इतिप्राधान्ये प्रयोग उपपद्यते प्रवल्हिकेति भषार्थे तदुक्तं पुरुषकारे प्रवल्हिका प्रहेलिकेति चात्रैवानुकुलं भाषाविशेषत्वात् ( प्रवल्हेति ) तथा बहवृचबाह्मणं "प्रवल्हिकाश्शंसति प्रवल्हिकाभिर्वै देवा असुरान् प्रबल्ह्माथैनानत्या यम्'' व्याकृतं चैतत् गोविन्दस्वामिना प्र( 1 ) ( 1 ) वल्ह्मा अनृतभाषया इति यत्तूक्तं शाकटायनेन आच्छाद्यतेऽनेनेति बर्हः घञिति, नैतदोष्ठ्यादित्वे साधकं सर्व्वेष्ववयववेषु प्रधानं भवतीत्येवं व्युत्पादितत्वात् वृह उद्यमने चुरादौ 632
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“बर्ह प्राधान्ये”@} 2 बर्हकः-र्हिका, बर्हकः-र्हिका, बिबर्हिषकः-षिका, बाबर्हकः-र्हिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकगर्हतिवत् 3 ज्ञेयानि।
4 बर्हः, 5 बर्हिणः, 6 बर्हकः इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(११००)
02
=>
(१-भ्वादिः-६३८। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
(३८५)
04
=>
[[१। बर्हते = प्राधान्येन सर्वेष्ववयवेषु वर्तते इति बर्हः = मयूरादीनां शिखण्डकः। पचाद्यचि रूपमेवम्।]]
05
=>
[[२। ‘फलबर्हाभ्यामिनच् वक्तव्यः’ (वा। ५-२-१२२) इति मत्वर्थीय इनच्प्रत्ययः। बर्हिणः = मयूरः।]]
06
=>
[[३। आशिषि गम्यमानायाम् ‘आशिषि च’ (३-१-१५०) इति वुन्। बर्हताम् इत्याशिषि गम्यमानायामयं प्रत्ययो भवतीति ज्ञेयम्।]]
1 {@“बर्ह हिंसायाम्”@} 2 बर्हकः-र्हिका, बिबर्हयिषकः-षिका, बर्हयिता-त्री, बिबर्हयिषिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि चौरादिकगर्जयतिवत् 3 बोध्यानि।
क्विपि 4 बट्-बड्-बर्हौ-बर्हः
5 अनिबर्हणीयम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(११०१)
02
=>
(१०-चुरादिः-१६६५। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
(३७८)
04
=>
[[४। ‘रात् सस्य’ (८-२-२४) इति नियमात् हकारस्य संयोगान्तलोपो न। हकारस्य पदान्तनिमित्तके ढत्वे, चर्त्वविकल्पे रूपमेवम्।]]
05
=>
[[आ। ‘अम्लेच्छलोकसहिते सदसीह तस्मात् को ब्रूसयिष्यति शिशूननिबर्हणीयम्।।’ धा। का। ३। ३०।]]
1 {@“बर्ह भाषार्थः”@} 2 आस्वदीयः।
‘वृद्धौ भाषार्थविषये बृंहयेद् बर्हयेदिति।।’ 3 इति देवः।
बर्हकः-र्हिका, बिबर्हयिषकः-षिका, बर्हयिता-त्री, बिबर्हयिषिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि चौरादिकग्रासयतिवत् 4 बोध्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(११०२)
02
=>
(१०-चुरादिः-१७७०। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
(श्लो। १९८)
04
=>
(४३९)
Capeller
German
बर्ह
m.
n.
Schwanzfeder, Schwanz, Schweif
(bes. beim Pfau.)
Burnouf
French
बर्ह बर्ह
m.
n.
(वृह्) feuille
queue du paon.
cortège.
Stchoupak
French
बर्ह-
m.
ou nt. plume de queue, not. du paon
feuille.
°केतु-
m.
fils de Sagara.
°भार-
m.
queue de paon.
बर्हापीड- -क-
m.
touffe de plumes de paon.