| YouTube Channel

बन्ध (bandha)

 
शब्दसागरः
English
बन्ध r. 9th. cl. (बध्नाति) r. 10th cl. (बन्धयति-ते) To bind or tie
with आङ्
prefixed. To loosen, to let loose. With अनु, 1. To follow.
2. To be
affixed or attached to. With नि, to disunite. With सम्, to connect.
बन्ध
m.
 (-न्धः)
1. A pledge, a deposit.
2. A binding, a tie or fetter, &c.
3. Binding, tying.
4. The body.
5. Joining.
6. Forming.
7. A li-
gature, a bandage.
8. Connection, intercourse.
9. Agreement,
union.
10. Result.
11. Border, frame-work.
12. The body.
13.
Manifestation, display.
14. Bondage, (opposite to annihilation. )
15. A posture.
16. The different forms of sexual intercourse men-
tioned in Kāma Shāstra.
17. Feeling.
18. Laying snares.
19. A
stanza which can be arranged in a particular shape, as “Padma
bandha, ” &c.
E.
 बन्ध् to tie,
aff.
 अच् ।
Capeller Eng
English
बन्ध॑
m.
 binding, tying to (esp. the sacrificial post),
fettering, capturing
custody, prison
band, string, sinew (of the
body)
chain, tether, bondage (opp. मुक्ति)
joining together,
connection, position (esp. of hands, feet, etc.)
union, intercourse
with (—°)
forming, constructing
embankment, covering with a bridge
fixing or turning upon (loc. )
manifestation, exhibition, show, display
(—°).
Yates
English
बन्ध (न्धः) 1.
m.
 A pledge, a depo-
site
a binding
the body.
Spoken Sanskrit
English
बन्ध - bandha -
m.
 - fastening
अधिरज्जु - adhirajju -
adj.
 - fastening
निबन्धन - nibandhana -
adj.
 - fastening
सेरु - seru -
adj.
 - fastening
उत्तब्धि - uttabdhi -
f.
 - fastening
नद्धि - naddhi -
f.
 - fastening
सिति - siti -
f.
 - fastening
निबन्ध - nibandha -
m.
 - fastening
अपस्कम्भ - apaskambha -
m.
 - fastening
सम्प्रयोग - samprayoga -
m.
 - fastening
सयत्व - sayatva -
n.
 - fastening
अवधान - avadhAna -
n.
 - fastening
आकलन - Akalana -
n.
 - fastening
कीलन - kIlana -
n.
 - fastening
दृंहण - dRMhaNa -
n.
 - fastening
बन्धन - bandhana -
n.
 - fastening
योत्र - yotra -
n.
 - fastening
स्थापन - sthApana -
n.
 - fastening
आसञ्जन - AsaJjana -
n.
 - fastening to
मुखबन्धन - mukhabandhana -
n.
 - top-fastening
बन्ध - bandha -
m.
 - fastening
बन्ध - bandha -
m.
 - bundle
बन्ध - bandha -
m.
 - pack
बन्ध - bandha -
m.
 - producing
बन्ध - bandha -
m.
 - bridging over
बन्ध - bandha -
m.
 - inclosure
बन्ध - bandha -
m.
 - arrangement of musical sounds
बन्ध - bandha -
m.
 - damming up
बन्ध - bandha -
m.
 - tie
बन्ध - bandha -
m.
 - combination of sounds
बन्ध - bandha -
m.
 - obtainment
बन्ध - bandha -
m.
 - betraying
बन्ध - bandha -
m.
 - fixing
बन्ध - bandha -
m.
 - constructing
बन्ध - bandha -
m.
 - putting together
बन्ध - bandha -
m.
 - building
बन्ध - bandha -
m.
 - joining
बन्ध - bandha -
m.
 - arrest
बन्ध - bandha -
m.
 - deposit
बन्ध - bandha -
m.
 - tying
बन्ध - bandha -
m.
 - framework
अनुसन्धान - anusandhAna -
n.
 - framework
तन्त्र - tantra -
n.
 - framework
संस्थान - saMsthAna -
n.
 - framework, system
नेमि - nemi -
f.
 - windlass or framework for the rope of a well
बन्ध - bandha -
m.
 - pack
बन्धनं करोति - bandhanaMkaroti - verb 8 - pack
खण्ड - khaNDa -
m.
 - packet [ computer ]
सम्पुट - sampuTa -
m.
 - package [ computer ]
दत्तांशकरकोश - dattAMzakarakoza -
m.
 - datapacket [ computer ]
दत्तांशखण्ड - dattAMzakhaNDa -
m.
 - datapacket [ computer ]
दत्तांशसम्पुट - dattAMzasampuTa -
m.
 - datapacket [ computer ]
विद्युत्कोशसम्पुट - vidyutkozasampuTa -
n.
 - batterypack [ computer ]
तन्त्रांशसम्पुट - tantrAMzasampuTa -
m.
 - softwarepackage [ computer ]
सम्पुटिततन्त्रांश - sampuTitatantrAMza -
m.
 - packagedsoftware [ computer ]
खण्डवर्त्मान्वेषिजाल - khaNDavartmAnveSijAla -
n.
 - packet-switchingnetwork [ computer ]
वरण्ड - varaNDa -
m.
 - packet
आचय - Acaya -
m.
 - package
वरण्ड - varaNDa -
m.
 - package
निर्हरति { निस्- हृ } - nirharati { nis- hR } - verb 1 - pack out
निष्कोषी करोति { कृ } - niSkoSI karoti { kR } - verb 8 - pack out
स्थौरिन् - sthaurin -
m.
 - pack-horse
शौवन - zauvana -
n.
 - pack of dogs
श्वगण - zvagaNa -
m.
 - pack of hounds
आसिनोति { आसि } - Asinoti { Asi } - verb - wrap or pack up
आसिनाति { आसि } - AsinAti { Asi } - verb - wrap or pack up
पोटलिका - poTalikA -
f.
 - bundle or packet
पोटल - poTala -
m.
 - bundle or packet
पोटलक - poTalaka -
m.
 - bundle or packet
श्वगणिन् - zvagaNin -
adj.
 - having packs of hounds
श्वयूथ - zvayUtha -
n.
 - number or pack of dogs
श्वयूथ्य - zvayUthya -
n.
 - number or pack of dogs
श्वगणिन् - zvagaNin -
m.
 - leader of pack of hounds
शौव - zauva -
n.
 - multitude or pack of dogs
श्वगणिक - zvagaNika -
adj.
 - accompanied by a pack of hounds
पोट्टली करोति { पोट्टलीकृ } - poTTalI karoti { poTTalIkR } - verb - put together into a bundle or packet
बन्ध - bandha -
m.
 - bridging over
बन्धन - bandhana -
n.
 - bridging over
अभिसन्तनोति { अभिसंतन् } - abhisantanoti { abhisaMtan } - verb - use for bridging over or stretching across
बन्ध - bandha -
m.
 - damming up
वारिबन्धन - vAribandhana -
n.
 - damming or banking up of water
बन्ध - bandha -
m.
 - inclosure
बन्ध - bandha -
m.
 - constructing
निबन्धन - nibandhana -
n.
 - constructing
योजन - yojana -
n.
f.
 - constructing
वाक्यपद्धति - vAkyapaddhati -
f.
 - manner or rule of constructing sentences
चात्वाल - cAtvAla -
m.
 - hole in the ground for constructing the uttara-vedi
अनानुपूर्व्यसंहिता - anAnupUrvyasaMhitA -
f.
 - manner of constructing a sentence with the above tmesis
Wilson
English
बन्ध r. 9th cl. (बध्नाति) r. 10th cl. (बन्धयति) To bind or
tie
with आङ् prefixed, To loosen, to let loose.
With अनु,
1 To follow.
2 To be affixed or attached to.
With नि, to disunite.
With सम, to connect.
बन्ध
m.
 (-न्धः)
1 A pledge, a deposit.
2 A binding, a tie or fetter, &c.
3 Binding, tying.
4 The body.
E.
 बन्ध to tie,
aff.
 अच्.
Apte
English
बन्धः [bandhḥ], [बन्ध्-घञ्]
A tie, bond (in general) (आशा- बन्ध
&c.
 ).
A hair-band, fillet
रतिविगलितबन्धे केशहस्ते सुकेश्याः (सति)
V.*
 4.22
Ś.*
 1.29.
A chain, fetter.
Fettering, confining, imprisoning, confinement, imprisonment
बन्धं चानिच्छता घोरं त्वयासौ पुरुषर्षभ
Rām.*
 5. 21.19
अधार्मिकं त्रिभिर्न्यायैर्निगृह्णीयात् प्रयत्नतः । निरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन च ॥
Ms.*
 8.31.
Catching, capturing, catching hold of
गजबन्ध
R.*
 16.2.
(a) Forming, constructing, arranging
सर्गबन्धो महाकाव्यम् S. D.* 6. (b) Building, erecting.
Feeling, conceiving, cherishing
हे राजानस्त्यजत सुकविप्रेमबन्धे विरोधम् Vikr.18.17
R.*
 6.81.
Connection, union, intercourse.
Joining or folding together, combining
प्रासादवातायनदृश्यबन्धैः साकेतनार्यो$- ञ्जलिभिः प्रणेमुः
R.*
 14.13
अञ्जलिबन्धः
&c.
A bandage, ligature.
Agreement, harmony.
Manifestation, display, exhibition
मनसिजतरुपुष्पं रागबन्धप्रवालम् (यौवनम्)
R.*
 18.52.
Bondage, confinement to this world (opp. मुक्ति which is 'complete emancipation from the trammels of the world')
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी
Bg.*
 18.3
बन्धोन्मुक्त्यै खलु मखमुखान् कुर्वते कर्मपाशान्
Bv.*
 4.21
R.*
 13.58
18.7.
Result, consequence.
A position, posture in general
आसनबन्धधीरः
R.*
 2. 6
पर्यङ्कबन्धस्थिरपूर्वकायम्
Ku.*
 3.45, 59.
A particular position in sexual intercourse, or a particular mode of sexual enjoyment (these are said in Ratimañjarī to be 16, but other writers increase the number to 84).
A border, frame-work.
Arrangement of a stanza in a particular shape
e. g. खड्गबन्ध, पद्मबन्ध, मुरजबन्ध (vide K.
P.*
 9. ad
loc.
 ).
A sinew, tendon.
The body.
A deposit, pledge.
An embankment, throwing a bridge across (a river).
A disease in which the eyelids cannot be wholly closed.
Comp.
 -करणम् fettering, imprisoning. -कर्तृ
m.
 a binder, fetterer. -तन्त्रम् a complete army containing the four necessary elements, i. e. elephants, horses, chariots and footmen. -नृत्यम् a kind of dance-पारुष्यम् forced or unnatural construction of words.-मुद्रा impression or mark of fetters. -स्तम्भः a post to which an animal (e. g. an elephat) is tied.
Apte 1890
English
बंधः [बंध्-धञ्] 1 A tie, bond (in general) (आशाबंध &c.).
2 A hair-band, fillet
V. 4. 10
Ś. 1. 30.
3 A chain, fetter.
4 Fettering, confining, imprisoning, confinement, imprisonment
Ms. 8. 310.
5 Catching, capturing, catching hold of
गजबंध R. 16. 2.
6 (a) Forming, constructing, arranging
सर्गबंधो महाका व्यं S. D. 6. (b) Building, erecting.
7 Feeling, conceiving, cherishing
हे राजानस्त्यजत सुकविप्रेमबंधे विरोधं Vikr. 18. 107
R. 6. 81.
8 Connection, union, intercourse.
9 Joining or folding together, combining: R. 14. 13
अंजलिबंध &c.
10 A bandage, ligature.
11 Agreement, harmony.
12 Manifestation, display, exhibition
R. 18. 52.
13 Bondage, confinement to this world (opp. मुक्ति which is ‘complete emancipation from the trammels of the world’)
बंधं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी Bg. 18. 30
बंधान्मुक्त्यै ख लु मखमुखान्कुर्वते कर्मपाशान् Bv. 4. 21
R. 13. 58
18. 7.
14 Result, consequence.
15 A position, posture in general
आसनबंधधीरः R. 2. 6
Ku. 3. 45, 59.
16 A particular position in sexual intercourse, or a particular mode of sexual enjoyment (these are said in Ratimañjarī to be 16, but other writers increase the number to 84).
17 A border, frame-work.
18 Arrangement of a stanza in a particular shape
e. g. खड्गबंध, पद्मबंध, मुरजबंध (vide K. P. 9. ad loc.).
19 A sinew, tendon.
20 The body.
21 A deposit, pledge.
22 An embankment, throwing a bridge across (a river).
23 A disease in which the eyelids cannot be wholly closed.
Comp.
करणं fettering, imprisoning.
तंत्रं a complete army containing the four necessary elements, i. e. elephants, horses, chariots and footmen.
पारुष्यं forced or unnatural construction of words.
स्तंभः a post to which an animal (e. g. an elephant) is tied.
Monier Williams Cologne
English
बन्ध॑
m.
 binding, tying, a bond, tie, chain, fetter,
RV.
&c.
&c.
a ligature, bandage,
Suśr.
damming up (a river),
MārkP.
capture, arrest, imprisonment, custody,
Mn.
MBh.
&c.
connection or intercourse with (comp. ),
Pañcat.
BhP.
 (ifc.
=
 connected with, conducive to,
MBh.
 )
putting together, uniting, contracting, combining, forming, producing,
MBh.
Kāv.
&c.
joining (the hollowed hands),
Ragh.
anything deposited (°धे-√ स्था
=
 to remain deposited),
Campak.
a deposit, pledge,
Rājat.
any configuration or position of the body (esp. of the hands and feet),
Ragh.
Kum.
a partic. mode of sexual union (there are said to be 16, 18, 36, or even 84
L.
 ), Caur.
constructing, building (of a bridge
&c.
 ),
MBh.
Rājat.
bridging over (the sea),
Vcar.
knitting (the brows),
Rājat.
fixing, directing (mind, eyes,
&c.
 ),
Cat.
assumption, obtainment (of a body),
Ragh.
(ifc. ) conceiving, cherishing, feeling, betraying,
Hariv.
Kālid.
a border, framework, inclosure, receptacle,
L.
a sinew, tendon,
L.
the body,
L.
(in
phil.
 ) mundane bondage, attachment to this world,
ŚvetUp.
Bhag.
&c.
 (opp. to मुक्ति, मोक्ष, ‘final emancipation’, and regarded in the Sāṃkhya as threefold, viz. प्रकृति-, वैकारिक-, and दक्षिणा-ब्°)
combination of sounds (in rhet.), construction or arrangement of words, Kāvyād.
Pratāp.
arrangement of a stanza in a partic. shape,
Kpr.
arrangement of musical sounds, composition,
Śatr.
a disease which prevents the eyelids from quite closing,
Suśr.
(ifc. with numerals) a part (cf. पञ्च-, दश-ब्°).
Monier Williams 1872
English
बन्ध, अस्, m. binding, tying, a bond, tie, chain,
fetter, knot, halter, tether [cf. पाद-ब्°]
a ligature,
bandage
laying snares
catching, capturing, capture
binding in fetters, fettering, confining, imprisoning,
confinement, imprisonment, custody [cf. राज-ब्°]
fixing, directing (the mind towards anything)
bind-
ing together, joining, uniting [cf. पाणि-ब्°]
joining
the hollowed hands
forming, constructing, construc-
tion, building, erecting (e. g. सेतोर् बन्धः, the
construction of an embankment or bridge
cf. सेतु-
ब्°)
embanking, an embankment, throwing a bridge
across (a river)
contracting or knitting the brows
[cf. भ्रुकुटि-ब्°]
joining the hands or feet in
particular positions, any posture or position of the
limbs or body generally, a position, posture (e. g.
आसन-ब्°, a sitting posture)
a particular position of
the hands and feet [cf. महा-ब्°, मूल-ब्°]
a par-
ticular position in coitus
connection, intercourse,
society
agreement, union
manifestation, exhibition,
display [cf. राग-ब्°]
consequence, result (e. g.
अरिष्ट-ब्°, having welfare as a consequence, causing
welfare)
a sinew, tendon
a pledge, deposit, (per-
haps rather) pledging [cf. बन्धक]
that with
which anything is bound together or bordered,
border, framework, inclosure
(in philosophy) bon-
dage, (opposed to मुक्ति, मोक्ष, and regarded in
the Sāṅkhya system as threefold, viz. प्रकृति-ब्°,
वैकारिक-ब्°, दक्षिणा-ब्°
cf. कर्म-ब्°, दक्-
षिणा-ब्°)
(in rhetoric) combination of sounds, con-
struction of words
a disease in which the eyelids
cannot be wholly closed
(in comp. with numerals)
a part [cf. दश-ब्°, पञ्च-ब्°
cf. also Lat. pondus
Lith. bandà, ‘a herd of cattle
’ Angl. Sax. bonda,
bœnd, bœst
Hib. bad = Armor. bód, ‘a bunch,
bush, cluster, tuft, thicket.’]
—बन्ध-करण, अम्,
n. binding, fettering, restraining, holding back,
preventing, impeding.
—बन्ध-कर्तृ, ता, त्री,
तृ, a binder, one who fetters or restrains.
—बन्-
ध-तन्त्र, अम्, n. a complete army, or one pos-
sessing the four divisions of chariots, elephants, horse,
and foot.
—बन्ध-देश, N. of a country men-
tioned in the Ratna-koṣa.
—बन्ध-पारुष्य,
अम्, n. forced construction of words.
—बन्ध-
मय, अस्, ई, अम्, consisting of bonds or ties, serving
for a bond, being of the nature of a bond.
—बन्-
ध-मुद्रा, f. the impression or mark of fetters.
—बन्ध-मोचनिका or बन्ध-मोचिनी, f. ‘re-
leasing from bonds, ’ N. of a Yoginī.
—बन्ध-
स्तम्भ, अस्, m. ‘binding-post, ’ the post to which
an elephant is tied.
Macdonell
English
बन्ध bandh-á,
m.
 tying, fastening, bandaging
🞄catching, capturing
fettering
arrest
🞄connexion with (—°)
intercourse with 🞄(—°)
putting together, joining (the hands 🞄etc.)
posture, position of the hands and feet
🞄construction, building (of a bridge etc.)
🞄damming up (of a river)
bridging
fixing 🞄on, directing towards (lc.)
assumption or 🞄obtainment of a body (—°)
manifestation, 🞄display, or possession of (—°)
bond, deposit, 🞄pledge
mundane bondage (opp. final emancipation)
🞄bond, tie
band, fillet
bandage
🞄fetter
sinew, tendon
receptacle
combination 🞄of words or letters: -ka,
m.
 binder (of 🞄animlas)
catcher (—°)
rope, thong, fetter
🞄part (—° with an ordinal, e. g. tenth)
n.
 (?) 🞄pledging: ī,
f.
 unchaste woman
-karaṇa, 🞄n. fettering or checking by magic
-kartṛ, 🞄m. binder, fetterer, restrainer (Śiva).
Benfey
English
बन्ध बन्ध् + अ,
m.
1. Binding.
Pañc. 248, 12
laying (snares), Pañc.
114, 11.
2. Holding in fetters, Man. 8,
310.
3. The body.
4. Building,
Rājat. 5, 114.
5. Forming, 344.
6. Agree-
ment, Daśak. in Chr. 183, 19
union,
Pañc. 60, 19.
7. A tie, Vikr. d. 85
fetter, knot, Hit. i. d. 49, M.M.
8. A
pledge, a deposit.
--
Comp.
अङ्क-,
m.
branding with a dishonouring mark,
Yājñ. 2, 294.
अर्थ-,
m.
 a text, Śāk.
d. 164.
ललित-अर्थ-,
adj.
 composed
in verses treating of love, Vikr. d. 32.
अश्व-बन्ध् + अ,
m.
 a groom, Rām. 2,
91, 55.
आशा-,
m.
 1. confidence, Megh.
10. 2. a spider's web, ib.
आसन-,
m.
sitting down, Ragh. 2, 6.
केश-,
m.
 a
hair fillet, Bhāg. P. 8, 12, 28. दश-
बन्ध, i. e.
दशन्-,
m.
 a fine amount-
ing to the tenth part, Man. 8, 107.
पशु-,
m.
 immolation of an animal,
MBh. 3, 184.
पाणि-,
m.
 union of the
hands (as in marriage), MBh. 12, 9516.
पाद-,
m.
 a chain for the feet, MBh.
8, 2586.
पाश-,
m.
 a net or noose, Hit.
i. d. 44.
मणि-,
m.
 the wrist.
राग-,
m.
 true connection of the rāgas, Mālav.
d. 29.
वत्स-,
adj.
 ,
f.
 धा, anxious for
(her) calf, Brāhmaṇav. 1, 12.
सु-,
I.
adj.
 well-secured.
II.
m.
 Sesamum.
सेतु-,
m.
 1. a dike, Rājat. 5, 92. 2.
the ridge of rocks between the Coro-
mandel coast and Ceylon.
Hindi
Hindi
कविता का एक रूप
Apte Hindi
Hindi
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"ग्रंथि, बन्धन"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"बालों को बांधने की पट्टी, फीता"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"शृंखला, बेड़ी"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"बेड़ी डालना, कारागार में डालना, जेल में बन्द करना"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"दबोचना, पकड़ना, पकड़ लेना"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"निर्माण करना, संरचना, व्यवस्थापन"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"भावना, धारणा, विचारना"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"संयोग, मिलन, अन्तः सम्पर्क"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"जोड़ना, मिलाना, मिश्रण करना"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"पट्टी, तनी"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"सहमति, सांमनस्य"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"प्रकटीकरण, प्रदर्शन, निरूपण"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"बंधन, भवबंधन"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"फल, परिणाम"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"स्थिति, अंग विन्यास"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
मैथुन करते समय विशेष आसन
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"गोट, किनारी, रूपरेखा, ढांचा"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
किसी श्लोक का कोई विशिष्ट रूप
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"स्नायु, कण्डरा"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
शरीर
बन्धः
पुं*
 - बन्ध् + घञ्
"अमानत, धरोहर"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध्+घञ्
बन्धन
बन्धः
पुं*
 - बन्ध्+घञ्
"केशबन्ध, चोटिला"
बन्धः
पुं*
 - बन्ध्+घञ्
"शृंखला, बेड़ी"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
बन्ध(बन्धने) - क्र्या० पर० सक० अनि०
कन्नडार्थः - > ಕಟ್ಟು /ಗಂಟುಹಾಕು
प्रयोगाः - > "बबन्ध चास्राकुलदृष्टिरस्याः स्थानान्तरे कल्पितसन्निवेशम्"
उल्लेखाः - > कुमा० ७-२५
बन्ध(बन्धने) - क्र्या० पर० सक० अनि०
कन्नडार्थः - > ಮನಸ್ಸನ್ನಿಡು /ಅದರಕಡೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಡು
प्रयोगाः - > "अतोऽभिलाषे प्रथमं तथाविधे मनो बबन्धान्यरसान् विलङ्घ्य"
उल्लेखाः - > रघु० ३-४
बन्ध(बन्धने) - क्र्या० पर० सक० अनि०
कन्नडार्थः - > ಕೊಡು /ಉಂಟುಮಾಡು
प्रयोगाः - > "काले खलु समारब्धाः फलं बन्धन्ति नीतयः"
उल्लेखाः - > रघु० १२-६९
बन्ध(बन्धने) - क्र्या० पर० सक० अनि०
कन्नडार्थः - > ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸು /ಮೋಹಗೊಳಿಸು
प्रयोगाः - > "बन्धाति मे बन्धुरगात्रि चक्षुर्दृप्तः ककुद्मानिव चित्रकूटः"
उल्लेखाः - > रघु० १३-४७
बन्ध(बन्धने) - क्र्या० पर० सक० अनि०
कन्नडार्थः - > ತಡೆ /ನಿರೋಧಿಸು
प्रयोगाः - > "न हि चूडामणिः पादे प्रभवामीति बध्यते"
उल्लेखाः - > पञ्चतं०
बन्ध(बन्धने) - क्र्या० पर० सक० अनि०
कन्नडार्थः - > ಧರಿಸು /ತೊಡು
बन्ध(बन्धने) - क्र्या० पर० सक० अनि०
कन्नडार्थः - > ಕಟ್ಟಿಹಾಕು /ಬಂಧಿಸು
प्रयोगाः - > "बलिर्बबन्धे जलधिर्ममन्थे जहेऽमृतं दैत्यकुलं विजिग्ये"
उल्लेखाः - > भट्टि० २-३९
बन्ध(बन्धने) - क्र्या० पर० सक० अनि०
कन्नडार्थः - > ಸೃಷ್ಟಿಸು /ನಿರ್ಮಿಸು /ಒಂದು ಆಕಾರ ಕೊಡು /ಒಂದು ರೂಪ ಕೊಡು
प्रयोगाः - > "देहबद्धमिवेन्द्रस्य चिरकालार्जितं यशः"
उल्लेखाः - > कुमा० २-४७
बन्ध(बन्धने) - क्र्या० पर० सक० अनि०
कन्नडार्थः - > ಫಲಿಸು /ಫಲಕೊಡು /ಫಲ ಬಿಡು /ಉಂಟು ಮಾಡು /ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡು
प्रयोगाः - > "चूतानां चिरनिर्गतापि कलिका बध्नाति न स्वं रजः"
उल्लेखाः - > शाकु० ६-४
बन्ध(बन्धने) - क्र्या० पर० सक० अनि०
कन्नडार्थः - > ಮಾಡು /ರಚಿಸು /ನಿರ್ಮಿಸು
बन्ध(बन्धने) - क्र्या० पर० सक० अनि०
कन्नडार्थः - > ಬೇಡಿ ಹಾಕು /ಸಂಕೋಲೆ ಹಾಕು
प्रयोगाः - > "जिताशेषविपक्षस्य बद्धमुक्तावभासिनी"
उल्लेखाः - > याद० २२-२३१
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹ /ಶರೀರ
निष्पत्तिः - > बन्ध (बन्धने) - कर० "घञ्" (३-३-१२१)
व्युत्पत्तिः - > बध्यतेऽनेन
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಸಾರಬಂಧನ /ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಉಂಟಾದ ದೇಹಸಂಬಂಧ
प्रयोगाः - > "बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी"
उल्लेखाः - > गीता० १८-३०
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬೇಡಿ ಹಾಕುವುದು /ಸಂಕೋಲೆ ಹಾಕುವುದು
निष्पत्तिः - > बन्ध - भावे "घञ्" (३-३-१८)
प्रयोगाः - > "निरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन वा"
उल्लेखाः - > मनु० ८-३१०
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಟ್ಟುವುದು /ಗಂಟು ಹಾಕುವುದು
प्रयोगाः - > "प्रसभविभिन्नतनूत्तरीयबन्धा"
उल्लेखाः - > माघ० ७-३४
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಟ್ಟಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವುದು /ಸೇರಿಸುವುದು
प्रयोगाः - > "प्रासादवातायनदृश्यबन्धैः साकेतनार्योऽञ्जलिभिः प्रणेमुः"
उल्लेखाः - > रघु० १४-१३
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯೋಗ /ಸಂಬಂಧ
प्रयोगाः - > "तत्त्वावबोधेन विनापि भूयस्तनुत्यजां नास्ति शरीरबन्धः"
उल्लेखाः - > रघु० १३-५८
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯೋಗಾಸನಕ್ಕಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದ ಸ್ಥಿತಿ /ಶರೀರದ ವಿನ್ಯಾಸ /ಭಂಗಿ
प्रयोगाः - > "पर्यङ्गबन्धस्थिरपूर्वकायमृज्वायतं सन्नमितोभयांसम्"
उल्लेखाः - > कुमा० ३-४५
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದು
विस्तारः - > खड्गबन्धः, गोमूत्रिकाबन्धः, पद्मबन्धः इत्यादि ।
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಭೋಗಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಶರೀರದ ನಿಲುವು /ರತಿಕ್ರೀಡೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಅಂಗವಿನ್ಯಾಸ
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಿಡಿಯುವುದು /ಆಕ್ರಮಣ /ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು
प्रयोगाः - > "स सेतुवार्तागजबन्धमुख्यैः"
उल्लेखाः - > रघु० १६-२
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಡವು /ಗಿರವಿ /ಸಾಲಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಇಡಲ್ಪಡುವ ವಸ್ತು
विस्तारः - > "बन्ध आदौ च बन्धने" - मेदि०
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಲೆಯ ಸುತ್ತುಪಟ್ಟಿ /ಕೂದಲು ಗಟ್ಟು /ತಲೆಗಟ್ಟು
प्रयोगाः - > "बन्धे स्रंसिनि चैकहस्तयमिताः पर्याकुला मूर्धजाः"
उल्लेखाः - > शाकु० १-२६
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಟ್ಟು /ಪಟ್ಟಿ
बन्ध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೀಸ ಲೋಹ
L R Vaidya
English
baMDa {% m. %} 1. Fettering, confining, imprisoning, M.v.49
2. a bond, a tie, a fetter
3. capturing, catching
4. joining, uniting
5. forming, constructing
6. a legature, a bandage
7. connection, intercourse
8. agreement, union
9. result, consequence
10. a sinew
11. border, framework
12. the body
13. manifestation, display, R.xviii.52
14. bondage, (op. to मुक्ति in which the soul is freed from all connection with the world) (in phil.), बंधोन्मुक्त्यै खलु मल्हमुखान् कुर्वते कर्मपाशान् Bh.V.iv.21, R.xviii.7, xiii.58, Bg.xviii.30
15. a posture, a position, K.S.iii.45, 59
16. a form of sexual intercourse
(the Ratimanjarī mentions sixteen forms, other treatises give different numbers)
17. conceiving, fooling, R.vi.81
18. laying snares, R.xvi.2
19. a stanza which can be arranged in a particular shape (in rhetoric). e.g., पद्मबंध, खड्गबंध, मुरजबंध.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
४, अपस्, अब्धि, अम्बु, अम्बुधि, अम्बुनिधि, अम्भोधि, अम्भोनिधि, अय, अर्णव, आप, आम्नाय, आय, आश्रम, उदधि, उदन्वान्, उपाय, कषाय, कृत, केन्द्र, कोष्ठ, गति, जल, जलधि, जलनिधि, तुरीय, तुर्य, तोय, दिक्, दिश्, दिशा, ध्यान, नदी, निगम, निम्नगेश, नीरधि, नीरनिधि, पयोधि, पयोनिधि, पाथ, पाथोधि, पितामहास्य, प्रणिम्नगेश, बन्ध, बन्धु, ब्रह्मोद्भव, महोर्मि, महोर्मिक, माल, युग, लवणोद, लोकपाल, वर्ण, वारिधि, वारिनिधि, वार्धि, विषधि, विषनिधि, वेद, श्रुति, सञ्ज्ञा, समुद्र, सलिलाकर, सागर, सुख
Bopp
Latin
बन्ध m. (r. बन्ध् s. अ) nexus, vinculum. BH. 2. 39. 18. 30.
RAGH. 6. 81. (Cf. hib. bad «a bunch, bush, cluster, tuft,
thiket»
armor. bód «touffe, buisson, trousseau».)
Indian Epigraphical Glossary
English
bandha (EI 31), a dam or highway.
Lanman
English
bandhá, m.
—1. a binding
esp. a binding
to the sacrificial post (see bandh 1), sacrifice
—2. band, string. [√bandh: cf.
Eng. band.]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 बन्ध्
मूलधातुः:
 बन्ध
धात्वर्थः:
 बन्धने
गणः:
 क्र्यादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 बध्नाति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
बन्धँ बन्ध बन्धने
- बध्नाति बबन्ध बन्धा भन्त्स्यति बध्नातु बधान बध्यात् बध्नीत अभान्त्सीत् बिभन्त्सति बाबध्यते बन्धयति बन्धः बद्धा उद्वध्य बद्धः अजन्तपरस्मैपदिषु चास्योपदेशोऽनिटप्रकरणानुरोधात् 39
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
बन्ध 13. auch Depositum. बन्धे स्था so v.a. in Verwahrung bleiben, Campaka 466. — ° = निमीलनम् [von Lotusblüten gesagt], H XX, 68
Sūryaś. 20c.
बन्ध m. 1. °eine Geldsumme als Abfindung, Kauṭ. 169, 7. — 2. °Streitsumme, 174, 11. — 3. °Geldstrafe, 176, 18. Vgl. auch दशबन्ध, पञ्चबन्ध.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
khyig
१) बन्ध २) बन्धन
bcad pa
१) अपच्छेद २) आच्छिद्यमान ३) उपच्छेद ४) उपरोधि ५) कृत ६) ७) घटित ८) छन्न ९) छित्ति १०) छिन्नि ११) छेत्तव्य १२) छेद १३) छेद्य १४) निकृत्त १५) पिहित १६) प्रच्छन्न १७) बन्ध १८) मुण्डित १९) विधून २०) व्यवच्छद २१) समुच्छिन्न २२) समुद्घात
bcing ba
१) बद्ध २) बन्ध ३) बन्धन
bcings
१) उपगूढ २) बद्ध ३) बन्ध ४) बन्धन
bcings pa
१) अवबन्ध २) आवृत्ति ३) ग्रन्थि ४) बद्ध ५) बन्ध ६) बन्धन
bcings par bya ba
(?) बन्ध
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
इन्द्रियायतनमङ्गविग्रहौ क्षेत्रगात्रतनुभूघनास्तनूः ।
मूर्तिमत्करणकायमूर्तयो वेरसंहननदेहसंचराः ॥ ५६३ ॥
घनो बन्धः पुरं पिण्डो वपुः पुद्गलवर्ष्मणी ।
कलेवरं शरीरेऽस्मिन्नजीवे कुणपं शवः ॥ ५६४ ॥
मृतकं रुण्डकबन्धौ त्वपशीर्षे क्रियायुजि ।
-wordlist-
इन्द्रियायतन (क्ली), अङ्ग (क्ली), विग्रह (पुं), क्षेत्र (क्ली), गात्र (क्ली), तनु (स्त्री), भूघन (पुं), तनू (स्त्री), मूर्तिमत् (पुं), करण (क्ली), काय (पुं), मूर्ति (स्त्री), वेर (पुंक्ली), संहनन (क्ली), देह (पुंक्ली), सञ्चर (पुं), घन (पुं), बन्ध (पुं), पुर (क्ली), पिण्ड (पुंक्ली), वपुस् (क्ली), पुद्गल (पुं), वर्ष्मन् (क्ली), कलेवर (क्ली), शरीर (पुंक्ली), कुणप (क्ली), शव (पुं), मृतक (क्ली), रुण्ड (पुं), कबन्ध (पुंक्ली)
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
ण, प्रकट, निष्फल, प्रस्तुत, ज्ञान, बन्ध
णः प्रकटे निष्फले च प्रस्तुते ज्ञानबन्धयोः ॥ २२ ॥
verse 1.1.1.22
page 0120
दा, दान, दातृ, छेद, बन्ध
दाने दातरि दा केचिद् विदुर्दा छेदबन्धयोः ।
verse 1.1.1.25
page 0120
न, बुद्धौ, ज्ञान, बन्ध
धूर्ते धुरा कम्पने च नो बुद्धौ ज्ञानबन्धयोः ।
verse 1.1.1.27
page 0121
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
बन्ध, औ ग बन्धे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(क्र्या०-पर०-सक०-अनिट् ।) औ, अबानत्सीत् । ग, बध्नाति । वस्त्रान्तं शठ मुञ्च मुञ्च शपथैः किंधूर्त्त निर्ब्बन्धसे । इत्यपपाठः । निर्व्वध्यते इतिपाठ्यमिति रमानाथः । वस्तुतस्तु अस्य गण-कृतानित्यतया ञेरभावे आत्मनेपदे च सिद्धम् ।इति दुर्गादासः ॥
बन्ध, क बन्धे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) क, बन्धयति । इति दुर्गादासः ॥
(यथा, रामायणे । २ । ८४ । ४ ।“बन्धयिष्यति वा पाशैरथवास्मान् वधिष्यति ॥
”
बन्धः,
पुं,
 (बन्ध + हलश्चेति घञ् ।) आधिः ।बन्धनम् । इति मेदिनी । धे, ९ ॥
शरीरम् ।इति हेमचन्द्रः ॥
(कर्म्मजनितादृष्टवशात् देहाद्देहान्तरोत्पत्तेः शरीरस्य तथात्वम् ।) गृहादिवेष्टनम् । इति शब्दरत्नावली ॥
तद्विवरणं यथा“रूपाष्टकैर्विनिहतो भवनस्य बन्धःकर्त्तुः स्वमृक्षमिह युग्मशरैकनिघ्नम् ।एकीकृतं रसनिशाकरयुग्मभुक्त-शेषं ततो भवति पिण्डपदं गृहस्य ॥
गृहभूमिसमाहृतपिण्डपदंवसुलोचनरन्ध्रगजैर्गुणितम् ।रविभूधरत्रिंशद्योगहृत-मायव्ययस्थितिऋक्षपदम् ॥
”रूपाष्टकैरेकाशीत्या विनिहतः पूरितो भव-नस्य बन्धः दीर्घप्रस्तारमिलितहस्ताः स्वमृक्षंतत्संख्यानं युग्मशरैकनिघ्नं द्बिपञ्चाशदुत्तर-शतपूरितम् एकीकृतं पूर्व्वाङ्केन मिलितं रस-निशाकरयुग्मभुक्तशेषं षोडशाधिकद्विशतहृता-षशिष्टं तत्संख्यानं पिण्डपदसंज्ञं गृहस्य भवतितद्गृहभूमिसमाहृतपिण्डपदं वसुलोचनरन्ध्र-गजैः । अष्टद्विनवाष्टभिर्यथाक्रमं गुणितं पूरितंयथाक्रमं रविभूधरत्रिंशद्योगहृतं द्वादशसप्त-त्रिंशत्सप्तविंशतिभिर्हृतं गृहस्य यथाक्रममाय-व्ययस्थितिऋक्षपदं भवतीत्यर्थः ।“रुद्रहस्तमिते बन्धे भरण्या योगतो यथा ।आयादयो भवन्त्यत्र वसुषट्तिथियुङ्मिताः ॥
अत्र नक्षत्रं दीयते पश्चात्तदेवायाति ।प्रत्यक्दक्षिणयोर्भं द्रविणाद्यं विदिक्षु दहनादि ।पूर्व्वोत्तरयोर्गृहयोरश्विन्यादिभानि स्युः ।यत्र तु शेषो नास्ति तत्र हारकाङ्कः शेषः ॥
शेषाङ्केन फले बोध्ये शेषाभावे तु हारकात् ।अङ्कादेव फलं बोध्यमिति तन्त्रविदाम्मतम् ॥
इत्युक्तत्वात् ॥
व्ययाधिकं न कर्त्तव्यं गृहमायाधिकं शुभम् ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
षोडशप्रकारा रतिबन्धा यथा, रतिमञ्जर्य्याम् ।४० -- ४१ ।“पद्मासनो नागपदो लतावेष्टोऽर्द्धसम्पुटः ।कुलिशं सुन्दरश्चैव तथा केशर एव च ॥
हिल्लोलो नरसिंहोऽपि विपरीतस्तथापरः ।क्षुब्धो वै धेनुकश्चैव समुत्कण्ठस्ततः परः ।सिंहासनो रतिनागो विद्याधरस्तु षोडश ॥
”(एतेषां लक्षणानि तत्रैव । ४२-५७ । उक्तानि ।यथा, --“हस्ताभ्याञ्च समालिङ्ग्य नारीं पद्मासनोपरि ।रमेद्गाढं समाकृष्य बन्धोऽयं पद्मसंज्ञकः ॥
पादौ स्कन्धयुगे हस्तौ क्षिपेल्लिङ्गं भगे लघु ।प्ररमेत् कामुको नारीं बन्धो नागपदो मतः ॥
बाहुभ्यां पादयुग्माभ्यां वेष्टयित्वा रमेत् स्त्रियम् ।लघु लिङ्गं ताडयेद् योनौ लतावेष्टोऽयमुच्यते ॥
स्त्रीपादावन्तरीक्षे तु किञ्चिद्भूमौ च जानुनि ।स्तनयोर्मर्द्दनं पीडा बन्धोऽयं मर्द्दसंपुटः ॥
स्त्रीपादद्बयमास्फाल्य हठाल्लिङ्गस्य ताडनम् ।योनिमापीडयेत् कामी बन्धः कुलिशसंज्ञकः ॥
नारीपादद्वयं कामी धारयेदूर्द्ध्वदेशतः ।कुचौ धृत्वा पीबेद्बक्त्रं बन्धोऽयं रतिसुन्दरः ॥
स्त्रियो जङ्घे समापीड्य दोर्भ्यां गात्रस्य मर्द्दनम् ।पुनः प्रपीडयेद् योनिं बन्धः केशरसंज्ञकः ॥
हृदि कृत्वा स्त्रियः पादौ कराभ्यां धारयेत् करौ ।यथेष्टं ताडयेत् योनिं बन्धो हिल्लोलसंज्ञकः ॥
पादौ संपीड्य योनौ च हठाल्लिङ्गप्रवेशनम् ।हस्तयोर्वेष्टनं गाढं बन्धो नृसिंहसंज्ञकः ॥
पादमेकमुरौ कृत्वा द्बितीयं कटिसंस्थितम् ।नारीञ्च सुरमेत् कामी विपरीतस्तु बन्धकः ॥
पार्श्वोपरि पदौ कृत्वा योनौ लिङ्गेन ताडयेत् ।बाहुभ्यां ताडयेद्गाढं क्षुब्धको बन्ध एव सः ॥
सुप्तां स्त्रियं समालिङ्ग्य स्वयं सुप्तो रमेत् पुनः ।यल्लिङ्गं चालयेत् योनौ बन्धोऽयं धेनुकः स्मृतः ॥
नारीपादौ च हस्तेन धारयेत् गलके पुनः ।स्तनार्पितकरो कामी बन्धश्चोत्कण्ठसंज्ञकः ॥
स्वयं जङ्घाद्वयं बाहौ कृत्वा योषित्पदद्बयम् ॥
स्तनौ धृत्वा रमेत् कामी बन्धः सिंहासनो मतः ॥
पीडयेदुरुयुग्मेन कामुकः कामिनीं यदि ।रतिर्नागः समाख्यातः कामिनीनां मनोहरः ॥
नार्य्याश्चोरुयुगं धृत्वा कराभ्यां ताडयेत् पुनः ।रमयेन्निर्भरं कामी बन्धो विद्याधरो मतः ॥
”इति ॥
)संज्ञाप्रभेदेन अन्योऽपि बन्धोऽस्ति । यथा, --“कामप्रदी विपरीतो नागरो रतिपाशकः ।केयूरः प्रियतोषश्च ततः समपदस्तथा ॥
ततश्चैकपदो ज्ञेयः सम्पुटश्चोर्द्ध्वसम्पुटः ।ततः स्तनभवश्चैव ततो नु रतिसुन्दरः ॥
ऊरुपीडस्मरचक्रौ ततश्चोरुक्रमः स्मृतः ।वेष्टको हंसकीलस्तु ततो लीलासनस्तथा ॥
अष्टादशक्रमाद्बन्धाः स्त्रीणां बहुसुखप्रदाः ।पुंसां सुखकराश्चैव कथितास्तु क्रमात्ततः ॥
”इति स्मरदीपिका ॥
* ॥
अनभिसन्धितकर्म्मकर्त्तुर्बन्धाभावो यथा, --“पञ्चर्णदानैरशुभं नुद्यतेऽनभिसन्धितैः ।फलैस्तथोपभोगैश्च पूर्व्वकर्म्मशुभाशुभैः ॥
एवं न बन्धो भवति कुर्व्वतः कारणं विना ।न च बन्धाय तत् कर्म्म भवत्यनभिसन्धितम् ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥
(हठयोगप्रदीपोक्ता योगसाधकबन्धा यथा, तत्रैव । ३ । ५५ -- ५७ ।अथोड्डीयानबन्धः ।“बद्धो येन सुषुम्नायां प्राणस्तूड्डीयते यतः ।तस्मादुड्डीयनाख्योऽपं योगिभिः समुदाहृतः ॥
उड्डीनं कुरुते यस्मादविश्रान्तं महाखगः ।उड्डीयानं तदेव स्यात् तत्र बन्धोऽभिधीयते ॥
उदरे पश्चिमं तानं नाभेरूर्द्ध्वञ्च कारयेत् ।उड्डीयानो ह्यसौ बन्धो मृत्युमातङ्गकेशरी ॥
”अथ मूलबन्धः । तल्लक्षणादिकमुक्तं तत्रैव३ । ६१ -- ६२ ।“पार्ष्णिभागेन सम्पीड्य योनिमाकुञ्चयेद्गुदम् ।अपानमूर्द्ध्वमाकृष्य मूलबन्धोऽभिधीयते ॥
अधोगतिमपानं वा ऊर्द्ध्वगं कुरुते बलात् ।आकुञ्चनेन तं प्राहुर्मूलबन्धं हि योगिनः ॥
”अथ जालन्धरबन्धः । अस्य लक्षणादिकमुक्तंतत्रैव । ३ । ७० -- ७१ ।“कण्ठमाकुञ्च्य हृदये स्थापयेच्चियुकं दृढम् ।बन्धो जालन्धराख्योऽयं जरामृत्युविनाशकः ॥
बध्नाति हि शिराजालमधोगामि नभोजलम् ।ततो जालन्धरो बन्धः कण्ठदुःखौघनाशनः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
बन्ध बन्धने क्य्रा०
पर०
सक०
 अनिट् । बध्नाति अभान्त् सीत् बबन्ध बध्यते ।उद् + उत्तोल्य बन्धने “उद्वन्धनभृता ये च” स्मृतिः ।अनु + नियतपूर्ववर्त्तित्वे अनुगमने च । “तेषु किं भवतःस्नेहमनुबध्नाति मानसम्” देवीमा० ।नि + नियमेन बन्धने निबन्धशब्दे दृश्यम् ।निर् + आग्रहे निर्बन्धशब्दे दृश्यम् ।प्र + ग्रन्यने काल्पनिककथने च प्रबन्धशब्दे दृश्यम् ।प्रति + निरोधे “प्रतिबध्नाति हि श्रेयः” रघुः । व्याप्तौ च प्रति-बन्धशब्दे दृश्यम् ।सम् + सम्यक्बन्धे संसर्गे च ।
बन्ध संयमगे चुराः०
उभ०
सक०
 सेट् । बन्धयति ते अबबन्धत् त
बन्ध
पु०
 बन्ध--घञ् । १ संयमने त्रिगडादिना गतिरोधने २ गृ-हादिवेष्टनसूत्रे च । गृहशब्दे २६३५ प्र्० दृश्यम् । करणेकर्मणि वा घञ् । ३ देहे ४ ऋणशोधनविश्वासाय स्थापिते द्रव्येआधौ च । आधिशब्दे ७११ पृ० दृश्यम् । करणे घञ् । ५ ग-तिरोधसाधने शब्दर० । रतिबन्धभेदाश्च रतिमञ्जर्य्युक्तायथा “पद्मासनो नागपदो लतावेष्टोऽर्द्धसंपृटः कुलिशंसुन्दरश्चैव तथा केसर एव च । हिल्लीलो नरसिंहोऽपिविपरीतस्तधाऽपरः । क्षुब्धो बै धेनुकश्चैव समुत्कण्ठस्ततः परम् । सिंहासनो रतिनागो बिद्याधरस्तु षोडशः”तत्तच्छब्दे तेषां लक्षणानि दृश्यानि । स्मरदीपिकोक्ताअन्येऽपि बन्धाः सन्ति यथा“कामप्रदो विपरीतो नागरो रतिपाशकः । केयूरः प्रिय-तोषश्च ततः समपदस्तथा । ततश्चैकपदो ज्ञेयः सम्पुट-श्चार्द्धसम्पुटः । ततः स्तनहरश्चैव ततोऽनुरतिसुन्दरः ।ऊरुपीडामरुचक्रौ ततश्चोरुक्रमः स्मृतः । वेष्टको हसकी-लस्तु ततो लीलासनस्तथा । अष्टादश क्रमाद्बन्धाः स्त्रीणां-बहूत्सवप्रदाः । पुंसां मुखकराश्चैव कथितास्तु क्रमा-त्ततः” । प्रवाहरूपेण सततं देहाद्देहान्तरगतिरूपे६ ससारे च ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
बन्धँ बन्ध बन्धने
-अनुदात्त उदात्तेत्- बध्नाति बधान हलः श्नः शानज्झौ (3189) अभान्त्सीत्-एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः (8237) बन्धकी उलूकादौ (द्र0 उ0 441) बन्धूकम् शृस्वृस्निहि (उ0 111) इति बन्धुः-इषितिमिमदि (दश0 उ0 826 कपाठः) इति किरच्-बधिरः बन्धेर्ब्रधिबुधि च (दश0 उ0 538) इति नः-ब्रध्नः सूर्यः, बुध्नो मूलम् अधिकरणे बन्धः (3441) णमुल्-हस्तबन्धं बद्धः संज्ञायां च (कातन्त्र कृत् 456) कुक्कुटीबन्धं बद्धः 36
धातुवृत्तिः
Sanskrit
बन्धँ बन्ध (अर्थः) बन्धने
( बध्नाति बध्नीतः बध्नासि बध्नामि ) क्ङिति "अनिदिताम्'' इतिनलोपः (बबन्ध बबन्धतुः बबन्धिथ बबन्ध बबन्धिव) क्रादिनियमादिट् थलि तु विकल्पः संयोगान्तत्वाल्लिटः कित्त्वाभावान्नलोपो न भवति (बन्द्धा) "झषस्तथोः'' इति धत्वम्, "झलां जश् झशि'' इति पूर्वस्य दत्वम्, तस्य "झरो झरि'' इति पक्षे लोपः ( भन्त्स्यति ) "एकाच'' इति भष्भावः "खरि च'' इति चर्त्वं तकारः ( बध्नातु बध्नीताम् बधान ) "हलः श्नः शानझौ'' इति श्नः शानजादेशे हेर्लुक् ( बध्नाव अबध्नात् अबध्नीताम् अबध्नाः अबध्नीतम् अबन्धीत अबध्नीव बध्नीयात् )आशिषि बध्यात् अभान्त्सीत् अबान्द्धाम् अभान्त्सुः ) "वदव्रज'' इति वृद्धिः "पूर्वत्रासिद्धम्'' इति भष्भावात्पूर्वं "झलो झलि'' इति सिचो लोपः कृते तस्मिन् प्रत्ययलक्षणेन सादिप्रत्ययमाश्रित्य भष्भावो न भवति, प्रत्ययलक्षणे सिज्लोपस्यासिद्धत्वात् ( बिभन्त्सति बाबध्यते बाबन्धि बन्धयति अबबन्धत् चक्रबन्धं बद्धः ) चक्रे बद्ध इत्यर्थंः अष्टालिकाबन्धं बद्धः बन्धविशेषस्यैषा संज्ञा "अधिकरणे बन्धः'' "संज्ञायाम्'' इति च सूत्राभ्यां णमुल् कषादित्वात् यथाविध्यनुप्रयोगः, चक्रे बद्धः ( चक्रबद्धः ) दृषदि बद्धः ( दृषद्वद्धः ) "सप्तमी'' इति योगविभागात्समासः "तत्पुरुषे कृति बहुलम्'' इत्यलुको "नेन्सिद्धबध्नातिषु च'' इति निषेधः ( चके बन्धः चक्रबद्धः दृषदि बन्धः दृषद्बन्धः ) "सिद्धशुष्कपक्वबन्धैश्च'' इति सप्तमीतत्पुरुषः "बन्धे च विभाषा'' इति हलदन्ता ( 1 ) ( 1 ) परस्या इत्याधिकम् त्सप्तम्या घञन्ते बन्धशब्दे उत्तरपदे विभाषा ऽलुक् पचाद्यजन्ते तु बन्धशबदे उत्तरपदे "नेन्सिद्ध'' इति निषेधो भवति चक्रबन्ध इति इयं च विभाषा येन नाप्राप्तिन्यायेन "नेन्सिद्ध'' इति प्रतिषेधं बाधते परत्वात् "अमूर्द्धमस्तकात्'' इत्येतं, तेन स्वाङ्गपूर्वबन्धशब्दान्ते बहुव्रीहावपि लुग्विकल्पो भवति हस्ते बन्धोऽस्य ( हस्तबन्धः, हस्तेबन्धः) इति(बधिरः)"इषिमदिमुदिखिदिच्छदिभिदिमन्दिचदिचन्दितिमिमिहिमुहिमुचिरुधिशुषिबन्धिभ्यः किरच्'' इति किरच् प्रत्ययः (ब्रध्नः) आदित्यः (बुध्नः) मुलम्, "बन्धेब्रधबुधौ च'' इति बध्नोतेर्नक्प्रत्ययो ब्रधबुधावादेशौ च भवतः ( बन्धुः ) "शृस्वृस्निहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिबन्धिमनिभ्यश्च'' इत्युप्रत्ययः ( कौमुदगन्धीबन्धुः ) "बन्धुनिबहुव्रीहौ'' इति ष्यङः सम्प्रसारणे "हल'' इति दीर्घः (बन्धुरः) "मन्दिवाशिमथिचतिचङ्क्याङ्किभ्य उरच्'' इति बाहुलकादस्याप्युरच् अस्याजन्तमध्ये पाठो नित्यपरस्मैपदानुरोधात्, ज्यादयोऽनुदात्ताः परस्मैभाषाः37
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“बन्ध बन्धने”@} 2 ‘बध्नाति बन्धने बन्धेर्बाधयेदिति संयमे।’ 3 इति देवः।
बन्धकः-न्धिका, बन्धकः-न्धिका, 4 बिभन्त्सकः-त्सिका, 5 बाबधकः-धिका
6 बन्द्धा-बन्द्ध्री, बन्धयिता-त्री, बिभन्त्सिता-त्री, बाबधिता-त्री
7 8 बध्नन्-ती, 9 बन्धयन्-न्ती, बिभन्त्सन्-न्ती
-- 10 भन्त्स्यन्-न्ती-ती, बन्धयिषयन्-न्ती-ती, बिभन्त्सिष्यन्-न्ती-ती
-- -- बन्धयमानः, बन्धयिष्यमाणः, -- बाबध्यमानः, बाबधिष्यमाणः
11 भत्-भध्-बधौ-बधः
-- -- -- बद्धः-बद्धम्-बद्धवान्, 12 चक्रबद्धः-दृषद्बद्धः, बन्धितः, बिभन्त्सितः, बाबधितः-तवान्
बन्धः, 13 सुतानुबन्धः, 14 बन्धः, बिभन्त्सुः, बाबन्धः
बन्द्धव्यम्, बन्धयितव्यम्, बिभन्त्सितव्यम्, बाबधितव्यम्
बन्धनीयम्, बन्धनीयम्, बिभन्त्सनीयम्, बाबधनीयम्, बन्ध्यम्, बन्ध्यम्, बिभन्त्स्यम्, बाबध्यम्
ईषद्बन्धः-दुर्बन्धः-सुबन्धः
-- -- बध्यमानः, बन्ध्यमानः, बिभन्त्स्यमानः, बाबध्यमानः
बन्धः, 15 पर्यङ्कबन्धः, चक्रबन्धः, दृषद्बन्धः, 16 अनूबन्धः, बन्धः, बिभन्त्सः, बाबधः
बन्द्धुम्, बन्धयितुम्, बिभन्त्सितुम्, बाबधितुम्
17 18 बन्धा, बद्धिः, बन्धना, बिभन्त्सा, बाबधा
बन्धनम्, बन्धनम्, बिभन्त्सनम्, बाबधनम्
बद्ध्वा, बन्धयित्वा, बिभन्त्सित्वा, बाबधित्वा
अनुबध्य, प्रबन्ध्य, प्रबिभन्त्स्य, प्रबाबध्य
19 चक्रबन्धं बद्धः, 20 अट्टालिकाबन्धं बद्धः
बन्धम् २, बद्ध्वा २, बन्धम् २, बन्धयित्वा २, बिभन्त्सम् २, बिभन्त्सित्वा २, बाबधम् २
बाबधित्वा २
21 उप्रत्यये रूपमेवम्।]] बन्धुः, 22 किरच्प्रत्यये, प्रत्ययस्य कित्त्वेनोपधानकारलोपे च रूपमेवम्।
बद्धमस्य श्रवणेन्द्रियमिति बधिरः = श्रोत्रेन्द्रियहीनः।]] बधिरः, 23 ब्रध्नः-बुध्नः, 24 बन्धुरः, 25 बन्धूकः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०९८)
02
=>
 (९-क्र्यादिः-१५०८। अक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १२०)
04
=>
 [[१। सन्नन्ताण्ण्वुलि, भष्भावचर्त्वादिकेषु रूपमेवम्। सर्वत्र सन्नन्तेषु एवमेव प्रक्रियेति ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[२। यङन्ते सर्वत्र यङ्निमित्तके नकारलोपे, अभ्यासदीर्घे च रूपनिष्पत्तिरिति ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[३। तृचि, ‘झषस्तधोः--’ (८-२-४०) इति धत्वम्। ‘झलां जश् झशि’ (८-४-५३) इति धातुधकारस्य दकारः। तस्य, ‘झरो झरि--’ (८-४-६५) इति पाक्षिको लोपः। एवं तव्यदादिष्वपि प्रक्रिया ज्ञेया।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०९१८+ २७]
08
=>
 [[१। शतरि, क्र्यादित्वात् श्नाप्रत्यये, ‘अनिदिताम्--’ (६-४-२४) इति धातुनकारलोपे, ‘श्नाऽभ्यस्तयोः--’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे च रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[२। चित्तवत्कर्तृकत्वविवक्षायाम् ण्यन्तेऽत्र परस्मैपदमेव। अचित्तवत्कर्तृकत्वविवक्षायां तु आत्मनेपदमपि भवतीति ज्ञेयम्।]]
10
=>
 [[३। स्यप्रत्ययेऽपि भष्भावचर्त्वादिकं यथायथमूह्यम्।]]
11
=>
 [[४। क्विपि, उपधानकारलोपे, भष्भावचर्त्वविकल्पयो रूपम्।]]
12
=>
 [[५। क्तप्रत्ययान्तात्, ‘सप्तमी--’ (२-३-३६) इति योगविभागात् समासः।]]
13
=>
 [[६। सुतमनुबध्नातीति सुतानुबन्धः। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्।]]
14
=>
 [[आ। ‘ज्ञाताशयस्तस्य ततो व्यतानीत् स कर्मठः कर्म सुतानुबन्धम्।।’ भ। का। १। ११। (अत्र कर्मण्यणि सुतानुबन्धम् इति नपुंसकलिङ्गश्रवणासम्भवात् व्याख्यातृभिः सुतानुबन्धि इति पाठमाश्रित्य, तस्य च सुतमनुबन्धुं शीलमस्येति व्युत्पत्त्या ताच्छील्येऽर्थे णिनिप्रत्ययान्तत्वमिति समर्थितम्। तदेव च साध्विति प्रतिभाति।]]
15
=>
 [[७। पर्यङ्के बन्धः पर्यङ्कबन्धः। ‘सिद्धशुष्कपक्वबन्धैश्च’ (२-१-४१) इति सप्तमीतत्पुरुषः। ‘तत्पुरुषे कृति--’ (६-३-१४) इति प्राप्तस्यालुकः ‘नेन्सिद्धबद्ध्नातिषु च’ (६-३-१९) इति निषेधः।]]
16
=>
 [[८। अनु बध्यते इत्यनूबन्धः = प्रत्ययगतः कित्त्वङित्त्वादिर्विशेषः। ‘उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्’ (६-३-१२२) इति दीर्घः।]]
17
=>
 [पृष्ठम्०९१९+ २७]
18
=>
 [[१। धातोः संयोगान्तत्वेन गुरुत्वात्, ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इत्यकारप्रत्यये रूप- मेवम्। क्तिनि विवक्षिते तु कित्त्वेनोपधानकारलोपे बद्धिः इत्यपि साधुरिति ज्ञेयम्।]]
19
=>
 [[२। ‘अधिकरणे बन्धः’ (३-४-४१) इति णमुल्। चक्रे बद्ध इत्यर्थः। कषादित्वात् यथाविध्यनुप्रयोगः।]]
20
=>
 [[३। ‘संज्ञायाम्’ (३-४-४२) इति णमुल्। अट्टालिकाबन्ध इति बन्धविशेषस्य संज्ञा। एवं क्रौञ्चबन्धं बद्धः, पद्मबन्धं बद्धः, शरबन्धं बद्धः, इत्यादिषु सर्वत्र णमुलुपपत्तिर्ज्ञेया। अत्र सर्बत्र बन्धः इत्यनेन व्यूहविशेषस्य, काव्यगतस्य बन्ध- विशेषस्य च तन्त्रेण ग्रहणमिति ज्ञेयम्।]]
21
=>
 [[४। औणादिके [द। उ। १। ९५]
22
=>
 [[५। औणादिके [द। उ। ८। २६]
23
=>
 [[६। ‘बन्धेर्ब्रधिबुधि च’ (द। उ। ५-३८) इति नक्प्रत्यये ब्रधि-बुधि-इत्यादेशयोश्च रूपे सिद्ध्यतः। कित्त्वादुपधानकारलोपः। ब्रध्नः = सूर्यः। बुध्नः = सङ्कल्पो मनः, देवो वा।]]
24
=>
 [[७। बाहुलकादौणादिके उरच्प्रत्यये रूपम्। ‘बन्धूर बन्धुरौ स्यातां नम्रसुन्दरयोस्त्रिषु।’ इति रन्तिदेववचनाद् दीर्घमध्यमोऽप्यस्तीति विज्ञायते।]]
25
=>
 [[८। औणादिके (द। उ। ३-४६) ऊकप्रत्यये रूपम्। बन्धूकम् = पुष्पविशेषः।]]
Capeller
German
बन्ध॑
m.
 das Beinden, Anbinden, Fesseln,
Fangen
Band, Fessel, Gefangenschaft
Zusammenfügung, Verbindung, Errichtung,
Erbauung, Abdämmung,
Überbrückug
das Herften o. Richten
auf (Loc.)
das Äußern, Zeigen, Bekommen,
Haben (—°).
Grassman
German
bandhá, m., Band, Fessel [von bandh].
-ā́t {660, 8}
{676, 18}.
-éṣu {911, 28}.
Burnouf
French
बन्ध बन्ध
m.
 action de lier, ligature.
Lien
attache
entraves
au fig. le corps.
Dépôt, gage.
Germ. band
etc.
बन्धक
m.
 gage, dépôt. -- N. action d'attacher, de lier
ligature.
Echange, troc. -- F. बन्धकी femelle d'éléphant
fille de mauvaise vie.
बन्धतन्त्र
n.
 armée au complet.
बन्धन
n.
 action de lier.
Lien
corde. -- Meurtre
injure,
cf. बध। -- M.
f.
n.
 tout ce qui sert à attacher.
बन्धनग्रन्थि
m.
 corde pour attacher un animal.
बन्धनरज्जु
f.
 mms.
बन्धनवेश्मन्
n.
 maison de détention, prison.
बन्धनालय
m.
 mms.
बन्धमय a. (sfx. मय) qui sert à faire des liens
de
la nature d'un lien.
बन्धयामि (c. de बन्ध्) faire lier, faire attacher.
बन्धस्तम्भ
m.
 poteau où l'on attache un éléphant.
Stchoupak
French
बन्ध-
m.
 fait de lier, d'attacher, etc.
lien, attache
chaîne,
entrave (fig. aussi)
capture, emprisonnement, détention
fait de combiner,
de construire, etc.
fait de joindre (mains), d'assumer (attitude)
relation,
fréquentation
fait d'être lié, not. moralement, de ne pas avoir atteint
la délivrance
fait de produire, d'être muni de (ifc.)
ligature, tendon
fait d'être lié par un sentiment, inclination
connexion, conséquence
ifc. avec num. telle partie ou fraction.
°करण- nt. fait de lier, d'enchaîner, de détenir prisonnier
fig.
envoûtement.
°कर्तृ- ag. qui enchaîne, etc.
ép. de Śiva.
°मोचनिका- °मोचिनी-
f.
n.
 d'une Yoginī.