| YouTube Channel

बकः (bakaH)

 
Apte
English
बकः [bakḥ], 1 The Indian crane
न प्रयत्नशतेनापि शुकवत् पाठ्यते बकः H.
A cheat, rogue, hypocrite (the crane being a very cunning bird that knows well how to draw others into its clutches).
N.
 of a demon killed by Bhīma.
N.
 of another demon killed by Kṛiṣṇa.
N.
 of Kubera.
An apparatus for subliming metals or minerals. -की
=
 पूतना q. v. अहो बकी यं स्तनकालकूटं जिघांस- यापाययदप्यसाध्वी
Bhāg.*
 3.2.23.
A female crane.Comp. -चरः, -वृत्तिः, -व्रतचरः, -व्रतिकः, -व्रतिन्
m.
 'acting like a crane', a false devotee, religious hypocrite
अधोदृष्टिर्नैष्कृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः । शठो मिथ्याविनीतश्च बकव्रतचरो द्विजः ॥
Ms.*
 4.196. -चिञ्चिका, -चिञ्ची a kind of fish.-जित्
m.
 , -निषूदनः epithets of
Bhīma.
of Kṛiṣṇa. -धूपः a kind of perfume. -पञ्चकम् the last five days of the bright half of the month of Kārtika (during which even the heron no fish). -यन्त्रम् a kind of retort. -व्रतम् 'crane-like conduct', hypocrisy
ये बकव्रतिनो विप्राः
Ms.*
 4.197
see also 196 (बकव्रतचर). -सहवासिन् a lotus flower
Kuval.
Apte 1890
English
बकः 1 The Indian crane.
2 A cheat, rogue, hypocrite (the crane being a very cunning bird that knows well how to draw others into its clutches).
3 N. of a demon killed by Bhīma.
4 N. of another demon killed by Kṛṣṇa.
5 N. of Kubera.
की = पूतना q. v.
Comp.
चरः,
वृत्तिः
व्रतचरः,
व्रतिकः,
व्रतिन् m. ‘acting like a crane’, a false devotee, religious hypocrite
अधोदृष्टिर्नैकृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः । शठो मिथ्याविनीतश्च बकव्रतचरो द्विजः Ms. 4. 196.
जित् m.
निषूदनः epithets of {1} Bhīma. {2} of Kṛṣṇa.
पंचकं the last five days of the bright half of the month of Kārtika.
यंत्रं a kind of retort.
व्रतं ‘crane-like conduct’, hypocrisy.
Hindi
Hindi
क्रेन (पु)
Apte Hindi
Hindi
बकः
पुं*
 - "बङ्क् + अच्, पृषो* साधुः"
बगुला
बकः
पुं*
 - "बङ्क् + अच्, पृषो* साधुः"
"ठग, धूर्त, पाखंडी"
बकः
पुं*
 - "बङ्क् + अच्, पृषो* साधुः"
एक रक्षस का नाम जिसे भीम ने मारा था
बकः
पुं*
 - "बङ्क् + अच्, पृषो* साधुः"
एक रक्षस का नाम जिसे कृष्ण ने मारा था
बकः
पुं*
 - "बङ्क् + अच्, पृषो* साधुः"
कुबेर का नामान्तर्
बकः
पुं*
 - "वङ्क+अच्, पृषो*"
खान से धातुओं तथा अन्य खनिज पदार्थों को निकालने का एक उपकरण
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 बकासुरः, वकासुरः, बकः, वकः
noun
एकः दैत्यः यं भीमः जघान।
"बकासुरः प्रतिदिनं एकचक्रानामिकायाः नगर्याः एकस्य जनस्य भक्षणं करोति स्म।"
Synonyms:
 भारोत्तोलनयन्त्रम्, बकः
noun
भारयुक्तानां वस्तूनाम् अवस्थापनस्य एकं यन्त्रम्।
"भारोत्तोलनयन्त्रेण नौकायां सामग्रीः स्थाप्यन्ते।"
Synonyms:
 बकः, द्वारबलिभुक्, कक्षेरुः, शुक्लवायसः, दीर्घजङ्घः, बकोटः, गृहबलिप्रियः, निशैतः, शिखी, चन्द्रविहङ्गमः, तीर्थसेवी, तापसः, मीनघाती, मृषाध्यायी, निश्चलाङ्गः, दाम्भिकः
noun
खगविशेषः-यस्य कण्ठ तथा च पादौ दीर्घौ।
"मत्स्यान् भक्षयितुं बकः तटे अवस्थितः।"
Tamil
Tamil
ப3க: : கொக்கு, போக்கிரி, ஒரு அசுரன், கபடம் உள்ளவன், குபேரனின் ஒரு பெயர்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: बकः
Root: बक
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ heron
⇒ stork
⇒ crane [bird]
⇒ kind of heron or crane
⇒ little egret heron [ Ardea nivea - Zoo. ]
⇒ hummingbird tree [Sesbania grandiflora - Bot.]
⇒ apparatus for calcining or subliming metals or minerals
Shloka(s):
2|5|22|1 ► क्रुङ्क्रौञ्चोऽथ बकः कह्वः पुष्कराह्वस्तु सारसः। (सिंहादिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|22|1 ⇢ बकः (बक) (पुं) ⇒ heron, stork, crane [bird], kind of heron or crane, little egret heron [ Ardea nivea - Zoo. ], hummingbird tree [Sesbania grandiflora - Bot.], apparatus for calcining or subliming metals or minerals
➠ 2|5|22|1 ⇢ कह्वः (कह्व) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ बकभेदः
जातिः ➡ पक्षी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ब(व)कः,
पुं,
 (ब(व)ङ्कते कुटिलीभवतीति । वकि +अच् । पृषोदरादित्वात् नलोपः ।) स्वनाम-ख्यातपक्षिविशेषः । तत्पर्य्यायः । कह्वः २ ।इत्यमरः । २ । ५ । २२ ॥
द्वारवलिभुक् ३कक्षेरुः ४ शुक्लवायसः ५ दीर्घजङ्घः ६ बकोटः ७गृहवलिप्रियः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥
निशैतः९ शिखी १० चन्द्रविहङ्गमः ११ । इति त्रिकाण्ड-शेषः ॥
तीर्थसेवी १२ तापसः १३ मीन-घाती १४ मृषाध्यायी १५ निश्चलाङ्गः १६दाम्भिकः १७ । इति राजनिर्घण्टः ॥
अस्यमांसस्य गुणाः ।“शरारिबककाकाश्च दात्यूहाः पवनापहाः ॥
”इति रत्नावली ॥
अपि च ।“हंससारसकाचाक्षवकक्रौञ्चशरारिकाः ।नन्दीमुखीसकादम्बावलाकाद्याः प्लवाः स्मृताः ॥
प्लवन्ते सलिले यस्मात् एते तस्मात् प्लवाः स्मृताः ॥
कुलेचराः प्लवाश्चापि कोशस्थाः पादिनस्तथा ।मत्स्या एते समाख्याताः पञ्चधानूपजातयः ॥
आनूपा मधुराः स्निग्धा गुरवो वह्निसादनाः ।श्लेष्मलाः पिच्छलाश्चापि मांसपुष्टिप्रदा भृशम् ॥
तथाभिष्यन्दिनस्ते हि प्रायोऽपथ्यतमाःस्मृताः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
स्वनामख्यातपुष्पवृक्षः । तत्पर्य्यायः । शिव-वल्ली २ पाशुपतः ३ एकाष्ठीलः ४ वसुः ५ ।इत्यमरः ॥
एकाष्ठीला ६ बुकः ७ वसुकः ८वसूकः ९ । इति तट्टीका ॥
बकपुष्पः १०शिवमल्ली ११ । इति शब्दरत्नावली ॥
काक-शीर्षः १२ स्थूलपुष्पः १३ शिवप्रियः १४ काक-नामा १५ वसहट्टः १६ स्वपूरकः १७ रक्त-पुष्पः १८ मुनितरुः १९ अगस्तिः २० वङ्ग-सेनकः २१ । इति रत्नमाला ॥
अगस्त्यः २२शीघ्रपुष्पः २३ मुनिद्रुमः २४ व्रणारिः २५दीर्घफलकः २६ वक्रपुष्पः २७ सुरप्रियः २८ ।“सितपीतनीललोहितकुसुमभेदाच्चतुर्विधो-ऽगस्तिः ।मधुरशिशिरदोषश्रमकासविनाशनश्च भूतघ्नः ॥
”तथा च ।“अगस्ति शिशिरं गौल्यं त्रिदोषघ्नं श्रमापहम् ।बलासकासवैवर्ण्यभूतघ्नञ्च बलावहम् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च ।“अगस्तिकुसुमं शीतं चातुर्थकनिवारकम् ।नक्तान्ध्यनाशनं तिक्तं कषायं कटुपाकि च ।पीनसश्लेष्मपित्तघ्नं वातघ्न मुनिभिर्मतम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
अन्यच्च ।“वासकस्य च पुष्पा वङ्गसेनस्य चैव हि ।कटुपाकानि तिक्तानि कासक्षयकराणि च ॥
”इति राजवल्लभः ॥
“बकः पाशुपतश्चैव शिवापीडश्च सुव्रतः ।वसुकश्च शिवाङ्कश्च शिवेष्टः क्रमपूरकः ॥
शिवमल्लिः शिवाह्लादः शाम्भवो रविसंमितः ।बकोऽतिशिशिरस्तिक्तो मधुरो मधुगन्धकः ॥
पित्तदाहकफश्वासश्रमहारी च दीपनः ॥
”इति च राजनिर्घण्टः ॥
“शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीला वुको वसुः ।वुकोऽनुष्णः कटुस्तिक्तः कफपित्तविषापहः ।योनिशूलतृषादाहकुष्ठशोथास्रनाशनः ॥
”इत्यपि भावप्रकाशः ॥
तालव्यशकारः । यथा, --“ -- शो वान्तो वपरो बकः ।”इति बीजवर्णाभिधानम् ॥
* ॥
कुवेरः । रक्षोविशेषः । इति मेदिनी । के, ३० ॥
सच भीमेन हतः । (यथा महाभारते । १ । ९५ । ७३ ।“तस्यामप्येकचक्रायां बकं नाम राक्षसं हत्वापाञ्चालनगरमभिगताः ॥
”) अत्र कोषे पवर्गीयबकारादौ पठितोऽयं शब्दः किन्तु अमर-टीकायां भरतेन अन्तःस्थवकारादिवचवक-धातुभ्यां क्रमेण घप्रत्ययेन अन्प्रत्ययेन चसाधितः ॥
* ॥
यन्त्रविशेषः । यथा, --“जलकच्छपपातालदोलाभूधरवालुकाः ।बकाद्या यन्त्रभेदाः स्युर्व्वज्रान्धाद्याश्च मूषिकाः ॥
”इति शब्दचन्द्रिका ॥
अस्य विवरणं यथा, वैद्यके ।“दीर्घकण्ठकाचकूप्या गिलयेत् स्वल्पभाण्डकम् ।तिर्य्यक् कृत्वा पचेत् चुल्यां बकयन्त्रमितिस्मृतम् ॥
”असुरविशेषः । स च श्रीकृष्णेन हतः । यथा, --“स्वं स्वं वत्सकुलं सर्व्वे पाययिष्यन्त एकदा ।गत्वा जलाशयाभ्यासं पाययित्वा पपुर्जलम् ॥
ते तत्र ददृशुर्बाला महासत्त्वमवस्थितम् ।तत्र सुवज्रनिर्भिन्नं गिरेः कूटमिव च्युतम् ॥
स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् ।आगत्य तरसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद्बली ॥
कृष्णं महाबकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भकाः ।बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः ॥
तँतालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद्गोपालसूनुं पितरं जगद्गुरोः ।चच्छर्द्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बक-स्तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत ॥
तमापतन्तं स निगृह्य तुण्डयो-र्दीर्भ्यां बकं कंससखं सतां गतिः ।पश्यत्सु बालेषु ददार लीलयामुदावहो वीरणवद्दिवौकसाम् ॥
”इति श्रीभागवते १० स्कन्धे ११ अध्यायः ॥