| YouTube Channel

फाल्गुनः (phAlgunaH)

 
Apte
English
फाल्गुनः [phālgunḥ], 1
N.
 of a Hindu month (corresponding to February-March).
An epithet of Arjuna
Mb.
 thus explains the epithet: उत्तराभ्यां फल्गुनीभ्यां नक्षत्राभ्या- महं दिवा । जातो हिमवतः पृष्ठे तेन मां फाल्गुनं विदुः ॥
N.
 of a tree, also called अर्जुन.
Comp.
 अनुजः the month Chaitra.
the vernal season
(वसन्तकाल).
an epithet of नकुल and सहदेव.
Apte 1890
English
फाल्गुनः 1 N. of a Hindu month (corresponding to February, March).
2 An epithet of Arjuna
Mb. thus explains the epithet:
उत्तराभ्यां फल्गुनीभ्यां नक्षत्राभ्यामहं दिवा । जतो हिमवतः पृष्ठे तेन मां फाल्गुनं विदुः ॥
3 N. of a tree, also called अर्जुन.
Comp.
अनुजः {1} the month Chaitra. {2} the vernal season (वसंतकाल). {3} an epithet of नकुल and सहदेव.
Apte Hindi
Hindi
फाल्गुनः
पुं*
 - फाल्गुन+अण्
महीने का नाम
फाल्गुनः
पुं*
 - -
अर्जुन का विशेषण महा०में नाम की व्याख्या इस प्रकार है
फाल्गुनः
पुं*
 - -
"वृक्ष का नाम, जिसे ‘अर्जुन’ कहते हैं"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 फाल्गुनः, फाल्गुनिकः, फल्गुनः, तपस्यः, वत्सरान्तकः
noun
मासभेदः- मासभेदः- चान्द्रसंवत्सरे द्वादशमासान्तर्गतः माघात् परं चैत्राद् प्राङ्मासः।
"जनाः फाल्गुने होलिकामहोत्सवं प्रार्चन्ति।"
Synonyms:
 अर्जुनः, धनञ्जयः, पार्थः, शक्रनन्दनः, गाण्डिवी, मध्यमपाण्डवः, श्वेतवाजी, कपिध्वजः, राधाभेदी, सुभद्रेशः, गुडाकेशः, बृहन्नलः, ऐन्द्रिः, फाल्गुनः, जिष्णुः, किरीटी, श्वेतवाहनः, बीभत्सुः, विजयः, कृष्णः, सव्यसाची, कृष्णः, जिष्णुः
noun
कुन्तेः तृतीयः पुत्रः।
"अर्जुनः महान् धनुर्धरः आसीत्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
फाल्गुनः,
पुं,
 (फलति निष्पादयतीति । फल् +“फलेर्गुक् च ।” उणा० ३ । ५६ । इति उनन्ततो गुक् । ततः प्रज्ञाद्यण् । यद्वा फल्गुन्यांफल्गुनीनक्षत्रे जातः फल्गुनः । स एव । अण्एतन्निरुक्तिर्यथा, महाभारते । ४ । ४२ । १६ ।“उत्तराभ्याञ्च पूर्व्वाभ्यां फल्गुनीभ्यामहं दिवा ।जातो हिमवतः पृष्ठे तेन मां फाल्गुनं विदुः ॥
”)गुडाकेशः । नदीजवृक्षः । अर्ज्जुनवृक्षः । तपस्यमासः ॥
यथा, --“फाल्गुनस्तु गुडाकेशे नदीजार्ज्जुनभूरुहे ।तपस्यसंज्ञे मासे तत्पूर्णिमायान्तु फाल्गुनी ॥
”इति दन्त्यनान्तवर्गे मेदिनी ॥
अतएव ।“फाल्गुने गगने फेने णत्वमिच्छन्ति वर्व्वराः ।”इति कारिका समूलिका । अत्र अणत्वमिच्छ-न्तीति अकारप्रश्लेषो भ्रान्तानाम् ॥
* ॥
(फाल्गुनी पौर्णमासी अस्मिन्निनि । “विभाषाफल्गुनीश्रवणकार्त्तिकीचैत्रिभ्यः ।” ४ । २ । २३ ।इति पक्षे अण् ।)वैशाखादिद्बादशमासान्तर्गतैकादशमासः ।फल्गुनीनक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यस्मिन् मासेसः । इति तु प्रायिकाभिप्रायम् । स च त्रिविधः ।मुख्यचान्द्रो गौणचान्द्रः सौरश्च । यथा ।कुम्भस्थरविप्रारब्धशुक्लप्रतिपदादिदर्शान्तो मासोमुख्यचान्द्रः । मुख्यचान्द्रफाल्गुनमासीयपौर्ण-मास्यन्तः कृष्णप्रतिपदादिको मासो गौण-चान्द्रः । कुम्भराशिस्थरविभोगोपलक्षितकाला-त्मको मासः सौरः । इति मलमासतत्त्वम् ॥
* ॥
तत्पर्य्यायः । तप्रस्यः २ फाल्गुनिकः ३ फल्गुनः४ । इत्यमरभरतौ ॥
वत्सरान्तकः ५ । इतिराजनिर्घण्टः ॥
* ॥
तत्र जातफलम् ।“प्रियंवदः सज्जनवल्लभश्चपरोपकारी विमलाशयश्च ।दाता नितान्तं प्रमदाभिलाषीस्यात् फाल्गुने यस्य जनस्य जन्म ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
अथ फाल्गुनकृत्यम् । तत्र माघ्यनन्तरंफाल्गुनकृष्णाष्टम्यां कालशाकवास्तूकशाकोप-करणान्नेन श्राद्धं कर्त्तव्यम् ॥
* ॥
गौणचान्द्र-फाल्गुनकृष्णचतुर्द्दश्यां शिवरात्रिव्रतम् । यद्दिनेप्रदोषनिशीथोभयव्यापिनी चतुर्द्दशी तद्दिनेव्रतमुभयव्याप्त्यनुरोधात् । यदा पूर्व्वेद्युर्निशीथ-व्यापिनी परेद्युः प्रदोषमात्रव्यापिनी तदा पूर्व्वे-द्युर्व्रतं प्रधानकालव्याप्त्यनुरोधात् । यदा तुपूर्व्वेद्युर्न निशीथव्याप्तिः परदिने प्रदोषव्यापिनीतदा परदिने प्रदोषव्यापिनीति वचनात् ॥
* ॥
मुख्यचान्द्रफाल्गुनशुक्लद्वादशी गोविन्दद्वादशी ।“फाल्गुने शुक्लपक्षस्य पुष्यर्क्षे द्बादशी यदि ।गोविन्दद्वादशी नाम महापातकनाशिनी ॥
”महापातकनाशकामो गङ्गायां स्नानमहंकरिष्ये । अत्र पद्मपुराणीयो मन्त्रः ।“महापातकसंज्ञानि यानि पापानि सन्ति मे ।गोविन्दद्बादशीं प्राप्य तानि मे हर जाह्नवि ! ॥
”फाल्गुनपौर्णमास्यां दोलयात्रा । तीर्थचिन्तामणौ ब्रह्मपुराणम् ।“नरो दोलागतं दृष्ट्वा गोविन्दं पुरुषोत्तमम् ।फाल्गुन्यां संयतो भूत्वा गोविन्दस्य पुरं व्रजेत् ॥
”स्कन्दपुराणीयपुरुषोत्तममाहात्म्ये त्रिंशाध्याये ।“फाल्गुन्यां क्रीडनं कुर्य्यात् दोलायां ममभूपते ! ॥
”इति कृत्यतत्त्वम् ॥