| YouTube Channel

फालः (phAlaH)

 
Apte
English
फालः [phālḥ] लम् [lam], लम् 1 A ploughshare
Ms.*
 6.16.
Separation of the hair on each side of the head (सीमान्तभाग)
द्विफालबद्धाश्चिकुराः शिरःस्थितम्
N.*
 1.16.
A sort of spade.
A bundle.
The forehead (for भाल).
लः An epithet of Balarāma.
Of Śiva.
The citron. tree.
लम् A garment of cotton.
A ploughed field.
Comp.
 -आहत
a.
 ploughed, tilled. -कृष्ट
a.
tilled.
produced by cultivation
न फालकृष्टमश्नीयात्
Ms.*
 6.16. (-ष्टम्) a ploughed field. -गुप्तः
N.
 of Balarāma.
Apte 1890
English
फालः
लं 1 A ploughshare
Ms. 6. 16.
2 Separation of the hair on each side of the head (सीमंतभाग)
N. 1. 16.
3 A sort of spade.
4 A bundle.
5 The forehead (for भाल).
लः 1 An epithet of Balarāma.
2 Of Śiva.
3 The citron tree.
लं 1 A garment of cotton.
2 A ploughed field.
Comp.
आहत a. ploughed, tilled.
कृष्ट a. {1} tilled. {2} produced by cultivation. (
ष्टं) a ploughed field.
गुप्तः N. of Balarāma.
Apte Hindi
Hindi
फालः
पुं*
 - "फल+अण, फल्+घञ् वा"
"हल का फल, फाली"
फालः
पुं*
 - -
"बालों की मांग निकालना, सीमंतभाग"
फालः
पुं*
 - -
बलराम का विशेषण
फालः
पुं*
 - -
शिव का विशेषण
फालः
पुं*
 - -
नीबू का पेड़
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 खनित्रम्, खनित्रकम्, खात्रम्, कठिनम्, वण्डालः, वण्टालः, वण्ठालः, कठिनकः, फालः
noun
एकम् उपकरणं येन मृत्तिकादि उन्नीय अन्यत्र स्थाप्यते अथवा अन्यद् किमपि वस्तुः तस्मिन् पूरयते।
"सः खनित्रेण अङ्गारम् उन्नीय कण्डोले स्थापयति।"
Synonyms:
 फालः, कृषिकः, कृषकः, फलम्, कृषिका, फालम्, कुशिकम्
noun
हलोपकरणम्, द्वादशपलघटितं लाङ्गलस्थभूमिविदारकलौहः।
"फालेन कर्षति भूम्यादि।"
Synonyms:
 पूलः, पोटलः, पोटलकः, पोटलिका, फालः, मूटः
noun
वस्त्रकर्गजादेः बद्धः समूहः।
"तेन आपणकात् अग्निशलाकायाः चत्वारः पूलाः क्रीताः।"
Tamil
Tamil
பா2ல: : பா2லம் = கலப்பையின் கொழு, தலை வகிடுப் பிரதேசம், நெற்றி.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
फालः,
पुं,
 (फल्यते विदार्य्यते क्षेत्रमनेनेनि ।फल + करणे घञ् ।) लाङ्गलस्थभूमिविदारक-लौहः । फल्यते विशीर्य्यते मूमिरनेन सः ।तत्पर्य्यायः । कृषिकः २ । इत्यमरः । २ । ९ । १३ ॥
कृषकः ३ । फलम् ४ । इति भरतः ॥
कृषि-का ५ । फालम् ६ । इति मुकुटः ॥
कुशिकम् ७ ।इति हेमचन्द्रः । ३ । ५५५ ॥
महादेवः । बल-देवः । कार्पासवस्त्रे, त्रि । इति मेदिनी । ले, ३४ ॥
नवविधदिव्यान्तर्गताष्टमदिव्यम् । तस्य विधि-र्यथा । बृहस्पतिः ।“आयसं द्बादशपलघटितं फालमुच्यते ।अष्टाङ्गुलं भवेद्दीर्घं चतुरङ्गुलविस्तरम् ॥
अग्निवर्णं ततश्चौरो जिह्वया लेहयेत् सकृत् ।न दग्धश्चेच्छुद्धिमियादन्यथा तु स हीयते ॥
”चौरोऽत्र गोचौरः । गोचौरस्य प्रदातव्यं तप्त-फालावलेहनमिति स्मृतिरिति मैथिलाः ॥
अत्रापि त्वमग्ने इत्यादिमन्त्रानन्तरं आयसंलेलिहानस्य जिह्वयापि समादिशेदिति पिता-महोक्तेः प्राड्विवाकशोध्याभ्यामग्र्यभिमन्त्रणंकार्य्यम् ॥
* ॥
तत्र प्रयोगः । लौकिकचत्वारिंश-त्तोलकमितं लौहघटितमष्टयवमध्यात्मकाङ्गुलाष्ट-दीर्घं तथाविधचतुरङ्गुलप्रस्तारं फालमग्नौ ताप-येत् । तत्र प्राड्विवाको धर्म्मावाहनादिहवनान्तंकर्म्म कृत्वा दक्षिणां दत्त्वा, --‘ओँ त्वमग्ने वेदाश्चत्वारस्त्वञ्च यज्ञेषु हूयसे ।त्वं मुखं सर्व्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम् ॥
जठरस्थोऽसि भूतानां ततो वेत्सि शुभाशुभम् ।पापं पुनासि वै यस्मात्तस्मात् पाधक उच्यते ॥
पापेषु दर्शयात्मानमर्च्चिष्मान् भव पावक ! ।अथवा शुभभावेन शीतो भव हुताशन ! ॥
त्वमग्ने सर्व्वभूतानामन्तश्चरसि साक्षिवत् ।त्वमेव देव जानीषे न विदुर्यानि मानवाः ॥
व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शुद्धिमिच्छति ।तदेनं संशयादस्माद्धर्म्मतस्त्रातुमर्हसि ॥
’इत्येतैः फालस्थमग्निं अभिमन्त्रयेत् । शोध्यस्तुप्रतिज्ञापत्रं शिरसि निधाय ।‘त्वमग्ने सर्व्वभूतानामन्तश्चरसि पावक ! ।साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यं करे मम ॥
’इत्यनेनाभिमन्त्र्य अग्निवर्णं फालं जिह्वया सकृ-ल्लिह्यात् न दग्धश्चेत्तदा शुद्धः ।” इति दिव्य-तत्त्वम् ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ञि फला विशरणे”@} 2 ‘विशरणम् = विकसनम्।’ इति धा।
का।
व्याख्यायाम् 3।
‘फलेर्विशरणे फुल्लम्, फलितम्, फलति त्रयम्।।
आदितो, ऽनादितस्त्वन्त्ये रूपे निष्पत्तिवाचिनः।’ 4 इति देवः।
फालकः-लिका, फालकः-लिका, पिफलिषकः-षिका, 5 पम्फुलकः-पंफुलकः-लिका
फलिता-त्री, फालयिता-त्री, पिफलिषिता-त्री, पम्फुलिता-त्री
फलन्-न्ती, फालयन्-न्ती, पिफलिषन्-न्ती
-- फलिष्यन्-न्ती-ती, फालयिष्यन्-न्ती-ती, पिफलिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- फालयमानः, फालयिष्यमाणः, -- पम्फुल्यमानः, पम्फुलिष्यमाणः
6 फल्-फलौ-फलः
-- -- -- 7 फुल्लः- 8 फुल्लवान्, 9 प्रफुल्तम्-प्रफुल्तः-प्रफुल्तवान्, 10 फलितम्-फलितवान्, 11 उत्फुल्लः- 12 उत्फुल्लवान्, सम्फुल्लः-सम्फुल्लवान्, फालितः, पिफलिषितः, पम्फुलितः-तवान्
फलम्, 13 फेलिवान्, फालः, पिफलिषुः, पम्फुलः
फलितव्यम्, फालयितव्यम्, पिफलिषितव्यम्, पम्फुलितव्यम्
प्रतिफलनीयम्, फालनीयम्, पिफलिषणीयम्, पम्फुलनीयम्
फाल्यम्, फाल्यम्, पिफलिष्यम्, पम्फुल्यम्
ईषत्फलः-दुष्फलः-सुफलः
-- -- फल्यमानः, फाल्यमानः, पिफलिष्यमाणः, 14 पम्फुल्यमानः
फालः, फालः, पिफलिषः, पम्फुलः
फलितुम्, फालयितुम्, पिफलिषितुम्, पम्फुलितुम्
15 फुल्तिः, फालना, पिफलिषा, पम्फुला
फलनम्, फालनम्, पिफलिषणम्, पम्फुलनम्
फलित्वा, फालयित्वा, पिफलिषित्वा, पम्फुलित्वा
प्रफल्य, प्रफाल्य, प्रपिफलिष्य, प्रपम्फुल्य
फालम् २, फलित्वा २, फालम् २, फालयित्वा २, पिफलिषम् २, पिफलिषित्वा २, पम्फुलम् २
पम्फुलित्वा २
16 फल्गुः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०९०)
02
=>
 (१-भ्वादिः-५१६। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (१-६६)
04
=>
 (श्लो। १५८-१५९)
05
=>
 [[३। यङन्ताण्ण्वुलि द्वित्वादिके कृते, ‘उत् परस्यातः’ (७-४-८८) इति उत्तरखण्डस्थाकार- स्योकारे, परसवर्णविकल्पे च रूपद्वयम्। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[४। ‘न पदान्ताः परेऽणः सन्ति।’ इति वचनं तु भाष्यासम्मतमिति, लकारन्तस्यास्य प्रयोग उपपन्तः।]]
07
=>
 [[५। निष्ठायाम्, ‘आदितश्च’ (७-२-१६) इति इण्निषेधे, ‘अनुवसर्गात् फुल्लक्षीब--’ (८-२-५५) इत्यत्र निपातनात् निष्ठातकारस्य लकारः, प्रकृतिघटिताकारस्योत्वं च। यद्वा, लत्वस्यासिद्धत्वेन तकारादिप्रत्ययपरकत्वात्, ‘ति च’ (७-४-८९) इत्युत्वमिति ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[६। ‘क्तवतोरप्येतल्लत्वमिष्यते।’ इति वृत्तिः। तन्मते फुल्लवान् इत्यपि साधुः।]]
09
=>
 [[७। अनुपसर्गादेव लत्वस्य निपातनात्, सोपसृष्टात् इण्निषेधे, उत्वे च रूपमेवम्। प्रफुल्लम् इति तु ‘फुल्ल विकसने’ इत्यस्मात् पचाद्यचि ज्ञेयम्।]]
10
=>
 [[८। ‘विभाषा भावादिकर्मणोः’ (७-२-१७) इति भावे, आदिकर्मणि च या निष्ठा, तत्र विषये इण्निषेधस्य विकल्पनात् फलितम् इत्यपि साधुरिति ज्ञेयम्।]]
11
=>
 [[९। ‘उत्फुल्लसम्फुल्लयोरुपसंख्यानम्’ (वा। ८-२-५५) इति वचनादत्रापि निण्ठातकारस्य लत्वमिति ज्ञेयम्। क्तवत्वन्तस्यापीदं लत्वमिति वृत्तिकारेष्टेः तत्रापि लत्वम्।]]
12
=>
 [पृष्ठम्०९१४+ २६]
13
=>
 [[१। कर्तरि, लिटः क्वसौ, ‘तॄफलभजत्रपश्च’ (६-४-१२२) इत्येत्वाभ्यासलोपे, ‘वस्वे- काजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमे च रूपम्।]]
14
=>
 [[२। यङन्तात् यकि, ‘हलो यमां यमि लोपः’ (८-४-६४) इति यङो यकारस्य विकल्पेन लोपः। लोपाभावपक्षे तु ‘फम्फुल्य्यमानः’ इत्यपि साधुः। एवं यङन्तात् ल्यप्यपि ज्ञेयम्।]]
15
=>
 [[३। क्तिनि, इण्निषेधे, ‘ति च’ (७-४-८९) इत्युत्वे रूपमेवम्।]]
16
=>
 [[४। ‘फलिपाटि--’ (द। उ। १-१०३) इत्युप्रत्यये गुगागमे च रूपम्। फल्गुः = असारः।]]