फाल (phAla)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishApte
Englishफालः [phālḥ] लम् [lam], लम् 1 A ploughshare
6.16.
Separation of the hair on each side of the head (सीमान्तभाग)
द्विफालबद्धाश्चिकुराः शिरःस्थितम् 1.16.
A sort of spade.
A bundle.
The forehead (for भाल).
लः An epithet of Balarāma.
Of Śiva.
The citron. tree.
लम् A garment of cotton.
A ploughed field. -आहत ploughed, tilled. -कृष्ट
tilled.
produced by cultivation
न फालकृष्टमश्नीयात् 6.16. (-ष्टम्) a ploughed field. -गुप्तः of Balarāma.
Apte 1890
Englishफालः
लं 1 A ploughshare
Ms. 6. 16.
2 Separation of the hair on each side of the head (सीमंतभाग)
N. 1. 16.
3 A sort of spade.
4 A bundle.
5 The forehead (for भाल).
लः 1 An epithet of Balarāma.
2 Of Śiva.
3 The citron tree.
लं 1 A garment of cotton.
2 A ploughed field.
Comp.
आहत a. ploughed, tilled.
कृष्ट a. {1} tilled. {2} produced by cultivation. (
ष्टं) a ploughed field.
गुप्तः N. of Balarāma.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishफाल, अस्, अम्, m. n. a ploughshare, (Sāy. =
भूमि-विदारक-काष्ठ)
a kind of hoe or
shovel
a bundle
the forehead
(अस्), m. a citron
tree
an epithet of Mahā-deva
of Bala-rāma
=
उत्-प्लुति
(अस्, ई, अम्), made of cotton (as a gar-
ment
in this sense perhaps fr. फल).
—फाल-
कृष्ट, अस्, आ, अम्, tilled with the plough, ploughed,
furrowed
growing on arable land, produced by
cultivation
(अम्), n. ploughed or cultivated soil, a
ploughed field
अ-फालकृष्ट, अस्, आ, अम्, grow-
ing on uncultivated soil, growing wild.
—फाल-
गुप्त, अस्, आ, अम्, ‘ploughshare-defended, ’ an epi-
thet of Bala-rāma
[cf. हलायुध।]
—फाल-दती,
f. ‘having teeth like ploughshares, ’ N. of a female
demon.
—फालाहत (°ल-आह्°), अस्, आ, अम्, ‘struck
with the ploughshare, ’ ploughed.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiफालः
- "फल+अण, फल्+घञ् वा"
"हल का फल, फाली"
फालः
- -
"बालों की मांग निकालना, सीमंतभाग"
फालम्
- "फल+अण, फल्+घञ् वा"
"हल का फल, फाली"
फालम्
- -
"बालों की मांग निकालना, सीमंतभाग"
फालः
- -
बलराम का विशेषण
फालः
- -
शिव का विशेषण
फालः
- -
नीबू का पेड़
फालम्
- -
सूती कपड़ा
फालम्
- -
जोता हुआ खेत
Shabdartha Kaustubha
Kannadaफाल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಹಾದೇವ /ಪರಮೇಶ್ವರ
फाल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಲರಾಮ
फाल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಿಳಿ ಎಕ್ಕದ ಗಿಡ
फाल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಾಳಿಂಬೆ ಗಿಡ
विस्तारः - > "फालः पुंसि महादेवे कालिन्दीभेदनेऽपि च" - मेदि० "श्वेतार्के दाडिमे फालः" - वैज०
फाल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೇಗಿಲ ಗುಳ
निष्पत्तिः - > ञिफला (विदारणे) - कर० "घञ्" (३-३-१२१)
प्रयोगाः - > "न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित्"
उल्लेखाः - > मनु० ६-१६
फाल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲಲಾಟ /ಹಣೆ
विस्तारः - > "फालं सीरोपकरणे कार्पासे लपनेऽपि च" - नानार्थर०
फाल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹತ್ತಿ /ಕಾರ್ಪಾಸ
फाल
पदविभागः - > त्रिलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹತ್ತಿಯ ನೂಲಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತ್ರ
विस्तारः - > "क्लीबं सीरोपकरणे त्रिषु कार्पासवाससि" - मेदि० ನೇಗಿಲಗುಳ ವಾಚಕವಾದ फाल ಶಬ್ದವು ಅಮರಕೋಶದಲ್ಲಿ ಪುಲ್ಲಿಂಗದಲ್ಲೂ ಮೇದಿನೀ ಕೋಶದಲ್ಲಿ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದಲ್ಲೂ ಉಕ್ತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ (पुन्न०) ಎಂದು ಲಿಂಗ ನಿರ್ದೇಶಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
L R Vaidya
Englishअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritनिरीषे कुटकं फाले कृषकः कुशिकः फलम् ॥ ८९१ ॥
निरीष (क्ली), कुटक (क्ली), फाल (पुं), कृषक (पुं), कुशिक (पुं), फल (क्ली)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskritबलभद्रे तु भद्राङ्गः फालो गुप्तवरो बली ॥ ७५ ॥
प्रलापी भद्रचलनः पौरः शेषाहिनामभृत् ।
भद्राङ्ग (पुं), फाल (पुं), गुप्तवर (पुं), बलिन् (पुं), प्रलापिन् (पुं), भद्रचलन (पुं), पौर (पुं), शेषाहिनामभृत् (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritफाल
फाल, कुशिक
हलं स्याल्लाङ्गलं सीरः फालः कुशिक उच्यते ।
verse 2.1.1.575
page 0065
Vedic Reference
EnglishPhāla, ‘ploughshare, ’ occurs in the Rigveda^1 and later.^2
Cf. Lāṅgala.
1) iv. 57, 8
x. 117, 7.
2) Kāṭhaka Saṃhitā, xix. 1. Cf. su-
phāla, Av. iii. 17, 5
Maitrāyaṇī Saṃ-
hitā, ii. 7, 12
phāla-kṛṣṭa, ‘growing on
ploughed land, ’ as opposed to āraṇya,
‘wild, ’ Kāṭhaka Saṃhitā, xii. 7
Kauṣī-
taki Brāhmaṇa, xxv. 15.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritफालं, (फलाय शस्याय हितम् । फल + अण् ।यद्वा, फल्यते विदार्य्यते भूमिरनेनेति । फल +घञ् ।) हलोपकरणम् । इति मेदिनी । ले, ३४ ॥
फालः, (फल्यते विदार्य्यते क्षेत्रमनेनेनि ।फल + करणे घञ् ।) लाङ्गलस्थभूमिविदारक-लौहः । फल्यते विशीर्य्यते मूमिरनेन सः ।तत्पर्य्यायः । कृषिकः २ । इत्यमरः । २ । ९ । १३ ॥
कृषकः ३ । फलम् ४ । इति भरतः ॥
कृषि-का ५ । फालम् ६ । इति मुकुटः ॥
कुशिकम् ७ ।इति हेमचन्द्रः । ३ । ५५५ ॥
महादेवः । बल-देवः । कार्पासवस्त्रे, त्रि । इति मेदिनी । ले, ३४ ॥
नवविधदिव्यान्तर्गताष्टमदिव्यम् । तस्य विधि-र्यथा । बृहस्पतिः ।“आयसं द्बादशपलघटितं फालमुच्यते ।अष्टाङ्गुलं भवेद्दीर्घं चतुरङ्गुलविस्तरम् ॥
अग्निवर्णं ततश्चौरो जिह्वया लेहयेत् सकृत् ।न दग्धश्चेच्छुद्धिमियादन्यथा तु स हीयते ॥
”चौरोऽत्र गोचौरः । गोचौरस्य प्रदातव्यं तप्त-फालावलेहनमिति स्मृतिरिति मैथिलाः ॥
अत्रापि त्वमग्ने इत्यादिमन्त्रानन्तरं आयसंलेलिहानस्य जिह्वयापि समादिशेदिति पिता-महोक्तेः प्राड्विवाकशोध्याभ्यामग्र्यभिमन्त्रणंकार्य्यम् ॥
* ॥
तत्र प्रयोगः । लौकिकचत्वारिंश-त्तोलकमितं लौहघटितमष्टयवमध्यात्मकाङ्गुलाष्ट-दीर्घं तथाविधचतुरङ्गुलप्रस्तारं फालमग्नौ ताप-येत् । तत्र प्राड्विवाको धर्म्मावाहनादिहवनान्तंकर्म्म कृत्वा दक्षिणां दत्त्वा, --‘ओँ त्वमग्ने वेदाश्चत्वारस्त्वञ्च यज्ञेषु हूयसे ।त्वं मुखं सर्व्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम् ॥
जठरस्थोऽसि भूतानां ततो वेत्सि शुभाशुभम् ।पापं पुनासि वै यस्मात्तस्मात् पाधक उच्यते ॥
पापेषु दर्शयात्मानमर्च्चिष्मान् भव पावक ! ।अथवा शुभभावेन शीतो भव हुताशन ! ॥
त्वमग्ने सर्व्वभूतानामन्तश्चरसि साक्षिवत् ।त्वमेव देव जानीषे न विदुर्यानि मानवाः ॥
व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शुद्धिमिच्छति ।तदेनं संशयादस्माद्धर्म्मतस्त्रातुमर्हसि ॥
’इत्येतैः फालस्थमग्निं अभिमन्त्रयेत् । शोध्यस्तुप्रतिज्ञापत्रं शिरसि निधाय ।‘त्वमग्ने सर्व्वभूतानामन्तश्चरसि पावक ! ।साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यं करे मम ॥
’इत्यनेनाभिमन्त्र्य अग्निवर्णं फालं जिह्वया सकृ-ल्लिह्यात् न दग्धश्चेत्तदा शुद्धः ।” इति दिव्य-तत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritफाल फलाय शस्याय हितम् अण्, फल्यते विदार्य्यतेभूमिरनेन वा घञ् । १ स्वनामख्याते लाङ्गलमुखस्थेलौहभेदे अमरः । फालमस्त्यस्य अच् । २ बलदेवे ३ महादेवेच प० । फलस्य विकारः अण् । ४ कार्पासवस्त्रे मेदि० ।५ तप्तफालकरणपरीक्षाभेदे । फलेषु मवः अण् । ६ ज-म्बीरवीजे कुलचन्द्र । फालदिव्यप्रकारश्च विव्यत० उक्तोयथा “वृहस्पतिः “आयसं द्वादशपलथटितं फाल-मुच्यते । अष्टाङ्गुलं भवेद्दीर्घं चतुरङ्गुलविस्तरम् । अग्नि-वर्णं ततश्चौरो जिह्वया लेहयेत् सकृत् । न दग्धश्चे-च्छुद्धिमियादन्यथा स तु हीयते” चौरोऽत्र गोचौरः“गोचौरस्य प्रदातव्य तप्तफालावलेहनम्” इति स्मृते-रिति मैथिलाः । अत्रापि त्वमग्ने इत्यादिमन्त्रानन्तरम् ।“आयसं लेलिहानस्य जिह्वयापि समादिशेत्” इतिपितामहोक्तेः प्राड्विवाकशोध्याभ्यामग्न्यभिमन्त्रणं का-र्य्यम् । अत्र प्रयोगः लौकिकचत्वारिंशत्तोलकमितंलौहघटितमष्टयवमध्यात्मकाङ्गुलाघदीर्घम् तथाविध-चतुरङ्गुलप्रस्तारं फालमग्नौ तापयेत् । तत्र प्राड्-विबाकोधर्मावाहनादिहवनान्तं कर्म कृत्वा दक्षिणां दत्त्वासमन्त्रकं प्रतिज्ञापत्रं शोध्यशिरसि निधाय ओम्“त्वमग्ने वेदाश्चत्वारस्त्वञ्च यज्ञेषु ह्वयसे । त्वं मुखंसर्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम् । जठरख्यो हि मूतानांततो वेत्सि शुमाशुभम् । पापं पुनासि वै यस्मात् तस्मात्पावक उच्यसे । पापेषु दर्शयान्तानमर्चिष्मान् भव पा-यक! । अथ वा शुद्वभावेषु शीतो भव हुताशन! । त्वमेवसर्वभूतानामन्तशरसि साक्षिवत् । त्वमेव देव! जानीषेन विदुर्यानि मानवाः । व्यवहारातिशस्तीऽयं मानुषःशुद्धिमिच्छति । तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि” ।इत्येतैः फालस्यमग्निमभिमन्त्रयेत् । शोध्यस्तु “त्वमग्नेसर्वभूतान्तानामन्तश्चरसि पावक! । साक्षिवत् पुण्यपापेभ्योब्रूहि सत्यं कवे! मम” इत्यनेनाभिमन्त्र्याग्निवणं फालंजिह्वया सकृत् लिह्यात् । नदन्धश्चेत् शुद्धः” ।
Grassman
GermanNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.