फलकयन्त्र (phalakayantra)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Spoken Sanskrit
Englishफलकयन्त्र - phalakayantra - - astronomical instrument invented by bhAskara
फलकयन्त्र - phalakayantra - - astronomical instrument invented by bhAskara
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte Hindi
Hindiफलकयन्त्रम्
फलकम्+यन्त्रम् -
भास्कराचार्य द्वारा आविष्कृत एक ज्योतिर्विषयक उपकरण
वाचस्पत्यम्
Sanskritफलकयन्त्र सि० शि० उक्ते यन्त्रभेदे यथा“कर्तव्यं चतुरस्रकं सुफलकं खाङ्का ९० ङ्गुलैर्विस्तृतं वि-स्ताराद्द्विगुणा १८० यतं सुगणकेनायाममध्ये तथा ।आधारः श्लथशृङ्खलादिघटितः कार्य्या च रेखा तत-स्त्वाधारादवलम्बसूत्रसदृशी सा लम्बरेखोच्यते । लम्बंनवत्य ९० ङ्गुलकैर्विभज्य प्रत्यङ्गुलं तिर्य्यगतः प्रसार्य्य ।सूत्राणि तत्रायतसूक्ष्मरेखा जीवाभिधानाः सुधिया वि-धेयाः । आधारतोऽधः खगुणा ३० ङ्गुलेषु ज्यालम्बयोगेसुषिरं च सूक्ष्मम् । इष्टप्रमाणा सुषिरे शलाका क्षे-प्याऽक्षसंज्ञा खलु सा प्रकल्प्या । षष्ट्यङ्गुलच्यासमतश्चरन्ध्रात् कृत्वा सुवृत्तं परिधौ तदङ्क्यम् । षष्ट्या घटीनांमगणांश ३६० कैश्च प्रत्यंशकं चाम्बुपलैश्च दिग्भिः । अग्रेसरन्ध्रा तनुपट्टिकैका षष्ट्यङ्गुला दीर्घतया तथाङ्क्या” मू० ।“अत्रादौ धातुमयं श्रीपर्ण्यादिदारुमयं वा फलकं चतु-रस्रं श्लक्ष्णं समं कर्तव्यम् । तच्च नवत्यङ्गुलविस्तारं द्वि-गुण १८० विस्तारदैर्घ्यम् । तत्समीपे दैर्घ्यामध्ये तस्याधारःशिथिलः शृङ्खलादिः कार्यः । आधारे धृतं यन्त्रं यथालम्बमानं स्यात् तथा धृते फलके आधारादधःसूबामव-लम्बरेखा कार्या । सा च सम्बसंज्ञा । तं लम्बं नव-तिभागं कृत्वा भागे भागे तिर्य्यग्रेस्वा दीर्घा कार्य्या ।तिर्य्यकत्वं तु लम्बभवाम्मत्स्यात् । सा रेखा ज्यासंज्ञाज्ञेया । आधारादधस्त्रिंशदङ्गुलान्तरे या ज्या तस्याःलम्बस्य च सम्पाते सुषिरम् । तत्रेष्टप्रमाणा शलाकाक्षेप्या साऽक्षसंज्ञा । तस्माद्रन्ध्रात् त्रिंशदङ्गुलेन कर्क-टकेन वृत्तरेखा कार्या । सा षष्टि ६० घटिकाभिर्भगणां-सकैः खषडग्निसंख्यैः ३६० प्रत्यंशं दशभिर्दशभिः पानी-यफलैश्चाङ्क्या । अथ ताम्रादिमयी वंशशजा काष्ठमयीवा पट्टिका षष्ट्यङ्गुला ६० दीर्घतया तैरेव फलकाङ्गुलैस्तथै-वाङ्किता कार्य्या । सा पट्टिकार्धाङ्गुलविस्तृता । एकस्मि-न्नग्रेऽङ्गुलविस्तृता कुठाराकारा कार्या । तत्र विस्तार-मध्ये छिद्रं कार्यम् । अक्षपोतायाः पट्टिकाया लम्बो-परि धृताया एक पार्श्वं यथा लम्बरेखां न जहातितथा सरन्ध्रा कार्य्येत्यर्थः” सि० शि० व्याख्या प्रमिताक्षरा ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.