| YouTube Channel

फणः (phaNaH)

 
Apte
English
फणः [phaṇḥ] णा [ṇā], णा [फण्-अच्]
The expanded hood of a cobra or any serpent
विप्रकृतः पन्नगः फणं (फणां) कुरुते
Ś.*
 6.31
मणिभिः फणस्थैः
R.*
 13.12
Ku.*
 6.68
वहति भुवनश्रेणिं शेषः फणाफलकस्थिताम्
Bh.*
 2.35.
The expanded side of the nostril, (also फणम् in this sense). -णः Ved Scum.
Comp.
 -आटोपः the expanded hood (v. l. for फटाटोप)
Pt.*
 1.24. -करः a serpent.
धरः a serpent.
N.
 of Śiva. -भरः A serpent
L.
 D. B. -भृत्
m.
a serpent.
the number 'nine' (there being nine chief Nāgas)
also eight. -मणिः a jewel said to be found in the hood of a serpent
वसुधान्तनिःसृतमिवाहिपतेः पटलं फणामणिसहस्ररुचाम्
Śi.*
 9.25. -मण्डलम् the rounded body of a serpent
करालफणमण्डलम्
R.*
 12.98
तत्फणामण्डलो- दर्चिर्मणिद्योतितविग्रहम् 1.7.
Apte 1890
English
फणः
णा [फण्-अच्] 1 The expanded hood of a cobra or any serpent
विप्रकृतः पन्नगः फणं (फणां) कुरुते Ś. 6. 30
मणिभिः फणस्थैः R. 13. 12
Ku. 6. 68
वहति भुवनश्रेणिं शेषः फणाफलकस्थितां Bh. 2. 35.
2 The expanded side of the nostril, (also फणं in this sense).
णः Ved. Scum.
Comp.
आटोपः the expanded hood (v. l. for फटाटोप)
Pt. 1. 204.
करः a serpent
धरः {1} a serpent. {2} N. of Śiva.
भृत् m. {1} a serpent. {2} the number ‘nine’ (there being nine chief Nāgas.).
मणिः a jewel said to be found in the hood of a serpent
Śi. 9. 25.
मंडलं the rounded body of a serpent
करालफणमंडलं R. 12. 98
तत्फणामंडलोदर्चिर्मणिद्योतितविग्रहं 10. 7.
Apte Hindi
Hindi
फणः
स्त्री*
 - फण्+अच्
किसी भी साँप का फैलाया हुआ फण
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 स्फटः, फणः, फुटः, सर्पफणः, स्फुटः, कालापः, दर्वः, दर्विः, दर्वी
noun
सर्पावयवविशेषः।
"स्वरक्षणार्थं नागः स्फटम् उन्नयति।"
Tamil
Tamil
ப2ண: : பணா = பாம்பின் விரித்த படம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: फणः
Root: फणः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ hood
⇒ name of phaNa
Shloka(s):
1|8|9|2 ► समौ कञ्चुकनिर्मोकौ क्ष्वेडस्तु गरलं विषम्॥ (पातालभोगिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|8|9|2 ⇢ स्फटा (स्फटा) (स्त्री)
➠ 1|8|9|2 ⇢ (स्फटा) (पुं)
➠ 1|8|9|2 ⇢ फणा (फणा) (स्त्री)
➠ 1|8|9|2 ⇢ (फणा) (पुं)
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ सर्पशरीरम्
उपाधि ➡ अवयवः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
फणः, त्रि, (फनति विस्तृतिं गच्छतीति । फण +अच् ।) सर्पस्य विस्तृतमस्तकम् । यथा । फटा-यान्तु फणा द्वयोरित्यमरः ॥
शशोर्णं कारणंफणम् । इति क्लीवकाण्डे चन्द्रगोमी ॥
तत्-पर्य्यायः । फणा २ फणम् ३ फटा ४ फटः ५स्फटः ६ स्फटा ७ । इत्यमरभरतौ ॥
दर्व्वी ८भोगः ९ स्फुटः १० । इति हेमचन्द्रः । ४ । ३८१ ॥
स्फुटा ११ दर्व्विः १२ फटी १३ । इति शब्द-रत्नावली ॥
(यथा, महाभारते । १२ । ११४ । १५ ।“परिवादं ब्रुवाणो हि दुरात्मा वै महाजने ।प्रकाशयति दोसांस्तु सर्पः फणमिवोच्छ्रितम् ॥
”जत्रूर्द्ध्वस्थमर्म्मविशेषः । यथा, सुश्रुते । ३ । ६ ।“जत्रूर्द्ध्वं मर्म्माणि चतस्रो धमन्योऽष्टौ मातृकाःद्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वौ फणौ द्बावपाङ्गौद्वावावर्त्तौ द्बावुत्क्षेपौ द्बौ शङ्खावेका स्थपनीपञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपति-रिति ॥
”)