| YouTube Channel

फण (phaNa)

 
शब्दसागरः
English
फण r. 1st cl. (फणति)
1. To go.
2. To produce easily or readily.
3. To be
unoily, Causal form, (फाणयति)
1. To dilute.
2. To shine. (फणयति)
To cause to go.
फण
mfn.
 Subst. (-णः-णा-णं) The expanded hood or neck of the Cobra
de capello, &c.
E.
 फण् to go,
aff.
 अच् ।
Capeller Eng
English
फण॑
m.
 scum, froth
the hood of a serpent (also
f.
 आ).
Yates
English
फण (णः-णा-णं) 1.
m.
f.
n.
 The expand-
ed hood of the cobra de capello.
Spoken Sanskrit
English
फण - phaNa -
m.
 - scum
फेन - phena -
m.
 - scum
कज्जल - kajjala -
n.
 - scum
पृथिवीमण्ड - pRthivImaNDa -
n.
 - earth-scum
निस्राव - nisrAva -
m.
 - scum of boiled rice
मूर्धरस - mUrdharasa -
m.
 - scum of boiled rice
मण्ड - maNDa -
m.
n.
 - scum of boiled rice
भक्तमण्ड - bhaktamaNDa -
n.
 - scum of boiled rice
भक्तमण्डक - bhaktamaNDaka -
n.
 - scum of boiled rice
फेनवाहिन् - phenavAhin -
adj.
 - carrying of the scum
वाट्यमण्ड - vATyamaNDa -
m.
 - scum of fried barley
घृतमण्ड - ghRtamaNDa -
m.
 - scum of melted butter
लाजमण्ड - lAjamaNDa -
m.
 - scum of parched grain
सर्पिर्मण्ड - sarpirmaNDa -
m.
 - scum of melted butter
सुराभाग - surAbhAga -
m.
 - scum or froth of beer
सुरामण्ड - surAmaNDa -
m.
 - scum or froth of beer
सुराभाग - surAbhAga -
m.
 - scum generated while wine making
प्रस्राव - prasrAva -
m.
 - overflowing scum of boiling rice
वाजिन - vAjina -
n.
 - curds or the scum of curdled milk
पिच्छा - picchA -
f.
 - scum of boiled rice and of other grain
मण्डमय - maNDamaya -
adj.
 - made of cream or from the scum of any liquid
मण्डप - maNDapa -
adj.
 - drinking the scum of boiled rice or of any liquor
घृतमण्डोद - ghRtamaNDoda -
m.
 - having water resembling the scum of melted butter
ज्येष्ठाम्बु - jyeSThAmbu -
n.
 - scum of boiled rice or water in which grain has been washed
Wilson
English
फण r. 1st cl. (फणति)
1 To go.
2 To produce easily or readily
3 To be unoily. Causal form, (फाणयति)
1 To dilute.
2 To shine. (फणयति) To cause to go.
फण
mfn.
 subst. (-णः-णा-णं) The expanded hood or neck of the
Cobra de capello, &c.
E.
 फण to go,
aff.
 अच्.
Apte
English
फण [phaṇa] णा [ṇā] वत् [vat], (णा) वत्
m.
 A snake in general.
फणः [phaṇḥ] णा [ṇā], णा [फण्-अच्]
The expanded hood of a cobra or any serpent
विप्रकृतः पन्नगः फणं (फणां) कुरुते
Ś.*
 6.31
मणिभिः फणस्थैः
R.*
 13.12
Ku.*
 6.68
वहति भुवनश्रेणिं शेषः फणाफलकस्थिताम्
Bh.*
 2.35.
The expanded side of the nostril, (also फणम् in this sense). -णः Ved Scum.
Comp.
 -आटोपः the expanded hood (v. l. for फटाटोप)
Pt.*
 1.24. -करः a serpent.
धरः a serpent.
N.
 of Śiva. -भरः A serpent
L.
 D. B. -भृत्
m.
a serpent.
the number 'nine' (there being nine chief Nāgas)
also eight. -मणिः a jewel said to be found in the hood of a serpent
वसुधान्तनिःसृतमिवाहिपतेः पटलं फणामणिसहस्ररुचाम्
Śi.*
 9.25. -मण्डलम् the rounded body of a serpent
करालफणमण्डलम्
R.*
 12.98
तत्फणामण्डलो- दर्चिर्मणिद्योतितविग्रहम् 1.7.
Apte 1890
English
फणः
णा [फण्-अच्] 1 The expanded hood of a cobra or any serpent
विप्रकृतः पन्नगः फणं (फणां) कुरुते Ś. 6. 30
मणिभिः फणस्थैः R. 13. 12
Ku. 6. 68
वहति भुवनश्रेणिं शेषः फणाफलकस्थितां Bh. 2. 35.
2 The expanded side of the nostril, (also फणं in this sense).
णः Ved. Scum.
Comp.
आटोपः the expanded hood (v. l. for फटाटोप)
Pt. 1. 204.
करः a serpent
धरः {1} a serpent. {2} N. of Śiva.
भृत् m. {1} a serpent. {2} the number ‘nine’ (there being nine chief Nāgas.).
मणिः a jewel said to be found in the hood of a serpent
Śi. 9. 25.
मंडलं the rounded body of a serpent
करालफणमंडलं R. 12. 98
तत्फणामंडलोदर्चिर्मणिद्योतितविग्रहं 10. 7.
Monier Williams Cologne
English
फण॑
m.
 scum, froth,
TBr.
 (cf. फेन)
(also f(आ). ) the expanded side of the nose, a nostril,
Suśr.
(also f(आ). ) the expanded hood or neck of a serpent (esp. of the Coluber Naga),
MBh.
Kāv.
&c.
a stick shaped like a serpent's hood,
ŚāṅkhGṛ.
फण॑
mfn.
 having the fingers shaped like a serpent's hood,
L.
Monier Williams 1872
English
फण, अस्, m. (perhaps) scum, froth (Ved.)
(अस्, आ, अम्), m. f. n. the expanded side of a nostril
(अस्, आ), m. f. the expanded hood or neck of the
cobra di capello (= फट)
अङ्गुली-फण-हस्तक,
one in whose hands the fingers take the shape of a
hood
[cf. गो-फणा।]
—फण-कर, अस्, m. the
cobra di capello, Coluber Naga
a snake in general.
—फण-गिरि, see फेन-गिरि.
—फण-त्रय,
अम्, n. three hoods (of a snake).
—फण-धर,
अस्, m. = फण-कर
an epithet of Śiva.
—फण-
भृत्, त्, m. = फण-कर
a symbolical expression
for the number nine (or eight).
—फण-मणि,
इस्, m. ‘hood-gem, ’ a jewel supposed to be found in
the hood of a snake.
—फण-मण्डल, अम्, n.
‘hood-orb, ’ the rounded hood (of a serpent).
—फ-
ण-वत्, आन्, अती, अत्, having a hood, hooded
(आन्),
m. the cobra di capello, a snake in general.
—फ-
ण-श्रेणी, f. a line or row of serpents’ hoods.
—फण-स्थ, अस्, आ, अम्, being in a serpent's hood
(as a gem).
—फणा-कर, अस्, m. = फण-कर।
—फणाटोप (°ण-आट्° or °णा-आट्°), अस्, m. the
swelling of a serpent's hood.
—फणाटोपिन्, ई, इनी,
इ, having the hood swollen (said of a serpent).
—फणातपत्र (°ण-आत्° or °णा-आत्°), अस्, आ, अम्,
having a hood for a parasol (said of a serpent).
—फणा-धर, अस्, m. = फण-धर.
—फ-
णा-फलक, अम्, n. the flat surface of a serpent's
hood.
—फणा-भर, अस्, m. the cobra di capello.
—फणा-भृत्, त्, m. ‘hood-bearing, ’ a snake,
serpent.
—फणा-मणि-सहस्र-रुच्, f. the splendor
of the thousand jewels on the hood (of the serpent-
king, Māgha IX. 25).
—फणा-वत्, आन्, m. ‘pos-
sessing a hood, ’ the cobra di capello, a snake.
Macdonell
English
फण phaṇ-á,
m.
 froth (V.): stick shaped 🞄like a serpentʼs hood
m.
 nostril
hood of a 🞄serpent (ordinary mg.): -dhara,
m.
 hooded 🞄serpent
snake: -dhara,
m.
 ep. of Śiva
🞄-bhṛt,
m.
 (hooded) snake
-vat,
a.
 hooded 🞄(serpent)
m.
 hooded snake
serpent.
Benfey
English
फण फण,
m.
 , and
f.
 णा, The
expanded hood or neck of the cobra di
capello, or snake in general, Pañc. i.
d. 107
Śāk. d. 158
Bhartṛ. 2, 28 (णा).
--
Comp.
 अवाक्फ्°, i. e.
अवाञ्च्-,
adj.
with downcast neck, Ṛt. 1, 13 v. r.
गो-फणा,
f.
 a concave bandage for
the chin, nose, etc., Suśr. 1, 65, 18.
Apte Hindi
Hindi
फणः
स्त्री*
 - फण्+अच्
किसी भी साँप का फैलाया हुआ फण
Shabdartha Kaustubha
Kannada
फण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः /स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಾವಿನ ಹೆಡೆ
प्रयोगाः - > "गामधास्यत् कथं नागो मृणालमृदुभिः फणैः"
उल्लेखाः - > कुमा० ६-६८
विस्तारः - > "स्फटायां तु फणा द्वयोः" - अम०
L R Vaidya
English
PaRa {% m. %} The expanded hood of a cobra, विप्रकृतः पन्नगः फणं कुरुते Sak.vi., R.xiii.12, K.S.vi.68.
Bopp
Latin
फण m. n. (r. फण् s. अ) crista expansa in collo serpentis
Cobra di Capella dicti. RAGH. 10. 7. 12. 98. RITU-
S. 1. 13.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
फण
पु
फण, गोविषाण
गोविषाणः फणो ज्ञेयो भुजङ्गस्य फणः फणा ।
फणा जटा फणा तृष्णा फणा मन्थनकुण्डली ॥ ८८ ॥
verse 1.1.1.88
page 0006
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 फण्
मूलधातुः:
 फण
धात्वर्थः:
 गतौ
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 फणति
अनुबन्धादिविशेषः:
 फणादिः, घटादिः च
धातुप्रदीपः
Sanskrit
फणँ फण गतौ
- मिदित्यपेक्षते । नेति निवृत्तम् । अनुचितत्वात् असम्भवाच्च पूर्वमयं न पठ्यते, फणादिकार्य्यानुरोधात् । फणति । फणयति । पफाण । फेणतुः । पफणतुः । फेणुः । पफणुः । फाण्टम् । फणितम् ।वृत् । एतस्मात् पूर्वं वृत्करणमित्येके । फाणयति । संफाणयति । वृदिति समस्तघटादिगणपरिसमाप्त्यर्थम् ।। 823 ।।
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
भोगोऽहिकायो दंष्ट्राशीर्दर्वी भोगः फटः स्फटः ।
फणोऽहिकोशे तु निर्ल्वयनी निर्मोककञ्चुकाः ॥ १३१५ ॥
-wordlist-
भोग (पुं), अहिकाय (पुं), दंष्ट्रा (स्त्री), आशिस् (स्त्री), दर्वी (स्त्री), भोग (पुं), फट (पुं), स्फट (पुं), फण (पुं), अहिकोश (पुं), निर्ल्वयनी (स्त्री), निर्मोक (पुं), कञ्चुक (पुंक्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
फण
फण, फणा, फटा
फणः फणा फटा प्रोक्ता विषं स्याद्गरलं गरः ॥ ६४१ ॥
verse 3.1.1.641
page 0073
Vedic Reference
English
Phaṇa occurs in some manuscripts of the Kauṣītaki Upaniṣad, ^1
and is explained as meaning an ‘ornament.’ But it is merely
a misreading of the correct word phala in the compound phala-
hastāḥ, ‘bearing fruits in their hands.’
1) i. 4. Cf. Weber, Indische Studien, 1, 398
Keith, Śāṅkhāyana Āraṇyaka,
19, n. 1.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
फण, ण निःस्नेहे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-अक०-सेट् ।) फेणतुः पफणतुः ।निःस्नेहः अनायासेनोत्पत्तिः । फणति वाञ्छितंश्रीमताम् । अनायासेन जातम् । अस्यैव ञ्यन्तस्यनिष्ठायां अनायासकृतं फाण्टं इत्यमरः ॥
अतएव रमानाथोऽपि घटादौ फण गतौइत्यत्र गतेरन्यत्र । फाणयति जनोऽनायासेनजनयतीत्यर्थ इत्याह । इति दुर्गादासः ॥
फण, मि ण गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) मि, फणयति फाणयति ।ण, फेणतुः पफणतुः । इति दुर्गादासः ॥
फणः, त्रि, (फनति विस्तृतिं गच्छतीति । फण +अच् ।) सर्पस्य विस्तृतमस्तकम् । यथा । फटा-यान्तु फणा द्वयोरित्यमरः ॥
शशोर्णं कारणंफणम् । इति क्लीवकाण्डे चन्द्रगोमी ॥
तत्-पर्य्यायः । फणा २ फणम् ३ फटा ४ फटः ५स्फटः ६ स्फटा ७ । इत्यमरभरतौ ॥
दर्व्वी ८भोगः ९ स्फुटः १० । इति हेमचन्द्रः । ४ । ३८१ ॥
स्फुटा ११ दर्व्विः १२ फटी १३ । इति शब्द-रत्नावली ॥
(यथा, महाभारते । १२ । ११४ । १५ ।“परिवादं ब्रुवाणो हि दुरात्मा वै महाजने ।प्रकाशयति दोसांस्तु सर्पः फणमिवोच्छ्रितम् ॥
”जत्रूर्द्ध्वस्थमर्म्मविशेषः । यथा, सुश्रुते । ३ । ६ ।“जत्रूर्द्ध्वं मर्म्माणि चतस्रो धमन्योऽष्टौ मातृकाःद्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वौ फणौ द्बावपाङ्गौद्वावावर्त्तौ द्बावुत्क्षेपौ द्बौ शङ्खावेका स्थपनीपञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपति-रिति ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
फण अनायासेनोत्पत्तौ
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् फणति अफा-णीत्--अफणीत् पफाण । फणा० फेणतुः पफणतुः ।
फण गतौ
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् । फणति अफाणीत् अफणीत्मित् वा घटादि० । णिचि फाणयति फणयति फणादि० ।
फण पुंस्त्री० फण--अच् । दर्व्याकारे सङ्कोचविकाशवति सर्प-मस्तके अमरः ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
फणँ फण गतौ
- फणति, फणयति फणाञ्च सप्तानाम् (64125) इत्येत्वाभ्यासलोपौ वा-पफणुः, फेणुः गतेरन्यत्र- फाणयति घटं, निःस्नेहयतीत्यर्थः क्षुब्ध-स्वान्त, ध्वान्त (7118) इत्यनायासे फाण्टं साधु फणेः पूर्वे घटादय इत्येके 790
धातुवृत्तिः
Sanskrit
फणँ फण (अर्थः) गतौ
नेति निवृत्तम्, असम्भवादिति मैत्रेयः निषेधात्पूर्वमपाठः फणादिकार्यानुरोधात् इति च ( फणति पप्तानाम् इति किति लिटि थलि च सेटि एत्वाभ्यासलोपविकल्पः ( फणितेत्यादि अफणीत् अफाणीत् )"अतो हलादेः'' इति वृद्धिविकल्पः ( फिणिषति पम्फण्यते ) अनुनासिकत्वान्नुक्, ( पम्फणीति पम्फाण्टि पम्फाण्टः ) "अनुनासिकस्य क्कि ज्ञलोः ङ्किति'' इति दीर्घः (पम्फाण्हीत्यत्र) हेर्ज्ञलः परत्वाभावात् धिभावो न भवति ( फणयति अपीफणत् ) अन्यत्र फाणयति सक्तून् स्नेहयतीत्यर्थइति स्वामिसम्मताकरौ ( फाण्टः ) "क्षुब्धस्वान्त'' इत्यादिना अनायासेनिट्त्वं निपात्यते अत्रानायासशब्देनाल्पप्रयाससाध्यः कषायविशेष उच्यते तथा हि औषधस्य पञ्चकल्पना, रसः, कल्कः शृतः, शीतः, क्काथः, शीतो नाम क्षुण्णमौषधमुदके प्रक्षिप्य रात्रावधिवासितं यदुदकं प्रातः पीयते सः, तदेवोष्णोदके प्रक्षिप्य सद्योभिषुच्य पूत्वा पीयते सफाण्ट इति तद्विदः 806
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“फण गतौ”@} 2 घटादिः।
फाणकः-णिका, 3 फणकः-फाणकः-णिका, पिफणिषकः-षिका, पंफणकः- पम्फणकः-णिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककणतिवत् 4 5 ज्ञेयानि।
6 फाण्टः 7, 8 फणितिः, 9 फेणिवान्-पेफणिवान्, 10 फणितः।
इति इमानि रूपाणि अस्य धातोर्भवन्तीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०८८)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८२१। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[५। घटादित्वेन मित्त्वात् णौ, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति उपधाह्रस्वे रूपमेवम्। ‘फणेः पूर्वे घटादयः।’ इति मैत्रेय-क्षीरस्वाम्याद्युपात्तवचनानुसारेण फण- धातोर्घटादित्वं नेति ज्ञायते। तदानीं मित्त्वाभावात् फाणकः-णिका, इत्यादीन्येव रूपाणि। किञ्च, धातूनामनेकार्थकत्वात्, गत्यर्थकस्य फणधातोरेव घटादिषु पाठ इति ज्ञायते
\n\n यतः ‘अन्यत्र फाणयति = घटं निःस्नेहयतीत्यर्थः।’ इति क्षीरस्वामी बभाण। ‘… फण-ण् निःस्नेहने--।’ इति कविकल्पद्रुम- (श्लो १७६) वाक्यमप्यत्र निःस्नेहनार्थेऽस्य धातोः प्रयोगेऽनुकूलम्।]]
04
=>
 (१५७)
05
=>
 [पृष्ठम्०९१२+ ३२]
06
=>
 [[१। ‘क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्टबाढानि मन्थमनस्तमस्सक्ताविस्पष्टस्व- रानायासभृशेषु’ (७-२-१८) इत्यनेनास्य धातोर्निष्ठायाम्, अनायाससाध्यकषा- यविशेषश्चेत् प्रकृतिप्रत्ययसमुदायेनोच्यते तदानीमिडभावो निपात्यते। ‘अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति’ (६-४-१५) इति दीर्घः। पश्चात्, ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति ष्टुत्वेन निष्ठातकारस्य टकारः। अन्यत्र फणितमित्येव। ‘उष्णाम्बुन्यौषधं क्षुण्णं क्षिप्त्वा सद्योऽभिषुत्य च। पीयते यः कषायोऽसौ फाण्टोऽनायाससाधितः।।’ इति प्र। सर्वस्वे। माधवस्तु ‘तद्वै नवनीतं घृतं देवानाम्, फाण्टं मनुष्याणाम्--’ इति शतपथ- श्रुतिव्याख्यायाम् (३-१-३-८) ‘नवनीतं फाण्टघृतयोरन्तरालवर्ति’ इत्याह। तेन नवनीतभावात् प्रागवस्थापन्नं द्रव्यं फाण्टम् इति लभ्यते। धातुवृत्तौ तु ‘औषधस्य पञ्च कल्पनाः--रसः, कल्कः, शृतः, शीतः, क्वाथः। शीतो नाम क्षुण्णमौषधमुदके प्रक्षिप्य रात्रावधिवासितं यदुदकं प्रातः पीयते तत्। तदेवोष्णोदके प्रक्षिप्य सद्योऽभिषुत्य पूत्वा पीयते। स फाण्ट इति तद्विदः।’ इत्याह।]]
07
=>
 [[आ। ‘अम्लिष्टनादा निरगुः फाण्टचित्रास्त्रपाणयः।।’ भ। का। ९। १७।]]
08
=>
 [[२। क्तिनि, ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनाम्--’ (वा। ७-२-९) इति वचनात् इडिति ज्ञेयम्। धातूनामनेकार्थकत्वाद् अत्र शब्दार्थकत्वमित्यपि ज्ञेयम्।]]
09
=>
 [[३। कर्तरि लिटः क्वसौ, ‘फणां च सप्तानाम्’ (६-४-१२५) इत्येत्वाभ्यासलोपविकल्पः। ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इतीट्।]]
10
=>
 [[B। ‘दुष्टानपस्खादयितुं प्रयाते कृष्णे विलेपुः फणिता विमोहम्।।’ धा। का। २। १९।]]
Capeller
German
फण॑
m.
 Rahm o. Schaum
Schlangenhaube
(auch
f.
 आ).
Burnouf
French
फण फण
m.
n.
 et फणा
f.
 développement de la
peau du cou du nāga.
फणकर (कृ), फणधर (धृ),
फणभृत् (भृ), फणवत् (sfx. वत्),
फणाकर, फणाधर, फणाभर (भृ) एत्
फणावत्
m.
 le serpent à lunettes ou nāga.
फणिन्
m.
 (sfx. इन्) mms.
फणिखेल
m.
 caille.
फणिज्झक
m.
 et
f.
 [आ] esp. de plante.
फणितल्पग
m.
 (तल्प
गम्) Viṣṇu, qui a pour lit le
serpent Ananta.
फणिप्रिय
m.
 le vent [cher aux nāgas].
फणीश्वर
m.
 (ईश्) Ananta, roi des nāgas.
Stchoupak
French
फण-
m.
 -आ-
f.
 chaperon du cobra
-वन्त्- a. (serpent) qui a
un chaperon.
°भृत्-
m.
 serpent (not. Coluber Nāga).
°मण्डल- nt. boule constituée par ces chaperons.
°श्रेणी-
f.
 rangée de (ces) chaperons.
°स्थ- ag. qui se trouve dans le chaperon d'un serpent.
फणा-फलक- nt. surface plane sur le chaperon d'un serpent.
°मणि-सहस्र-रुच्-
f.
 splendeur de mille pierres précieuses sur le
chaperon (du roi des serpents).