| YouTube Channel

प्रैष्यः (praiSyaH)

 
Apte
English
प्रैष्यः [praiṣyḥ], A servant, menial, slave
Ku.*
 6.58. -ष्या A female servant. -ष्यम् Servitude, slavery
प्रैष्यं पापीयसां यातु सूर्यं च प्रति मेहतु
Rām.*
 2.75.22.
Comp.
 -भावः the capacity of a servant, being used as servant, servitude
जङ्गमं प्रैष्यभावे वः
Ku.*
 6.58.
Apte 1890
English
प्रैष्यः A servant, menial, slave
Ku. 6. 58.
ष्या A female servant.
ष्यं Servitude, slavery.
Comp.
भावः the capacity of a servant, being used as servant, servitude.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 भृत्यः, अनुचरः, परिचरः, परिचारकः, प्रेष्यः, किङ्करः, चेटकः, चेटः, किभ्करः, दासः, दाशः, भृतकः, कर्मकरः, कर्मकारी, परिजमः, वेतनजीवी, सेवोपजीवी, सेवाजीवी, भृतिभुक्, भृतिजीवी, अनुजीवी, वियोज्यः, प्रैष्यः, भरणीयः, वैतानिकः, शुश्रूषकः, चेडः, चेडकः, पार्श्विकः, पार्श्वानुचरः, सैरिन्ध्रः, अर्थी, भुजिष्यः, दासेरः, दासेयः, गोप्यः, गोपकः, सेवकः
noun
यः सेवते।
"मम भृत्यः गृहं गतः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रैष्यः,
पुं,
 (प्र + इष् + कर्म्मणि ण्यत् । “प्रादू-होढोढ्येषैष्येषु ।” ६ । १ । ८९ । इत्यस्य वार्त्ति-कोक्त्या वृद्धिः ।) प्रेष्यः । इत्यमरटीकायांभरतः ॥
(यथा, कुमारे । ६ । ५८ ।“जङ्गमं प्रैष्यभावे वः स्थावरं चरणाङ्कितम् ।विभक्तानुग्रहं मन्ये द्विरूपमपि मे वपुः ॥
”क्ली, प्रेष्यस्य भावः । दासकर्म्म । यथा, कथा-सरित्सागरे । ३० । ९५ ।“गवादिरक्षकान् पुत्त्रान् भार्य्यां कर्म्मकरींनिजाम् ।तस्य कृत्वा गृहाभ्यर्णे प्रैष्यं कुर्व्वन्नुवास सः ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“इष गतौ”@} 2 ‘इष्णात्याभीक्ष्ण्ये, इच्छायामिच्छेद्, गत्यर्थ इष्यति।’ 3 इति देवः।
एषकः-षिका, एषकः-षिका, 4 एषिषिषकः-षिका
5 एषिता-त्री, एषयिता-त्री, एषिषिषिता-त्री
6 इष्यन्-न्ती, एषयन्-न्ती, एषिषिषन्-न्ती
एषिष्यन्-न्ती-ती, एषयिष्यन्-न्ती-ती
एषिषिषिष्यन्-न्ती-ती
-- एषयमाणः, एषयिष्यमाणः
इट्-इषौ-इषः
-- -- इषितम्- 7 तः-तवान्, एषितम्-तः, एषिषिषितः-तवान्
8 इषः, एषः, प्रैषः 9, एषिषिषुः, एषिषयिषुः
एषितव्यम्, एषयितव्यम्, एषिषिषितव्यम्
एषणीयम्, एषणीयम्, एषिषिषणीयम्
एष्यम्, 10 प्रैष्यः, एष्यम्, एषिषिष्यम्
ईषदेषः, दुरेषः, स्वेषः
-- -- इष्यमाणः, एष्यमाणः, एषिषिष्यमाणः
एषः, एषः, एषिषिषः
11 एषितुम्, एषयितुम्, एषिषिषितुम्
12 एषणा, 13 परीष्टिः-पर्येषणा, अन्वेषणा, एषिषिषा, एषिषयिषा
14 एषणम्, एषणम्, एषिषिषणम्
15 एषित्वा, एषयित्वा, एषिषिषित्वा
प्रेष्य, प्रेष्य, समेषिषिष्य
एषम् २, एषित्वा २, एषम् २, एषयित्वा २, एषिषिषम् २
एषिषिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (७४)
02
=>
 (४-दिवादिः-११२७-सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो १६८)
04
=>
 [[१। ओणेरृदित्करणात् उपधाकार्यं प्रबलम्। पूर्व लघूपधगुणे द्वितीयस्यैकाचः ‘षिस्’ इत्यस्य द्वित्वम्।]]
05
=>
 [[२। ‘तीषसह--’ (७-२-४८) इतीड्विकल्पस्तु नात्र प्रबर्तते, ‘इषेस्तकारे श्यन्प्रत्य- यात् प्रतिषेधो वक्तव्यः’ (वा। ७-२-४८) इति वार्तिकात्।]]
06
=>
 [[३। ‘दिवादिभ्यः श्यन्’ (३-१-६९) इति श्यन्। श्यनः ङिद्वद्भावात् गुणो न।]]
07
=>
 [[आ। ‘एषितुं प्रेषितो यातो मया तस्यानुजो वनम्।।’ भ। का। ५-८२।]]
08
=>
 [[४। ‘इगुपधज्ञा--’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कः।]]
09
=>
 [[५। ‘प्रादूहोढोढ्यैषैष्येषु’ (वा। ६-१-८९) इति वृद्धिः।]]
10
=>
 [[B। ‘देहि प्रभोः प्रैष्य सुसोहमाय मे जीर्णांशुकायस्त्वमझीर्णमंशुकम्।।’ धा। का। २-५७।]]
11
=>
 [[आ। ‘एषितुं प्रेषितो यातो मया तस्यानुजो वनम्।।’ भ। का। ५-८२।]]
12
=>
 [[६। ‘इषेरनिच्छार्थस्य’ (वा। ३-३-१०७) इति युच्।]]
13
=>
 [[७। ‘परेर्वा’ (वा। ३-३-१०७) इति युच् वा।]]
14
=>
 [पृष्ठम्००७७+ २४]
15
=>
 [[१। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधाद्गुणः।]]