| YouTube Channel

प्रेष्य (preSya)

 
शब्दसागरः
English
प्रेष्य
m.
 (-ष्यः) A servant.
E.
 प्र before, इष् to go, or प्रेष् to send,
aff.
 ण्यत्
also प्रैष्य ।
Capeller Eng
English
प्रेष्य
a.
 to be sent.
m.
 &
f.
 आ man- & maid-servant
n.
service, order, command.
Yates
English
प्रेष्य (ष्यः) 1.
m.
 A servant.
Spoken Sanskrit
English
प्रेष्य - preSya -
adj.
 - fit for a messenger
प्रेष्य - preSya -
adj.
 - to be sent or dispatched
प्रेष्य - preSya -
m.
 - menial
प्रेष्य - preSya -
m.
 - slave
प्रेष्य - preSya -
m.
 - bearer
प्रेष्य - preSya -
m.
 - servant
प्रेष्य - preSya -
n.
 - command
प्रेष्य - preSya -
n.
 - servitude
प्रेष्य - preSya -
n.
 - behest
प्रेष्य preSya
m.
 menial
सैरन्ध्र sairandhra
m.
 kind of menial or domestic servant
श्ववृत्ति zvavRtti
f.
 gaining a livelihood by menial service
श्रमण zramaNa
adj.
 following a toilsome or menial business
प्रेष्य preSya
n.
 behest
Wilson
English
प्रेष्य
m.
 (-ष्यः) A servant.
E.
 प्र before इष to go, or प्रेष to send,
aff.
 ण्यत्
also
प्रैष्य.
Apte
English
प्रेष्य [prēṣya],
a.
 To be ordered, sent, despatched
&c.
ष्यः A servant, menial, slave
प्रेष्यः प्रतीपोधिकृतः प्रमादी त्याज्या अमी यश्च कृतं न वेत्ति
Pt.*
 1.424.
A messenger. -ष्या A female servant, hand-maid.
ष्यम् Sending on a mission.
Servitude.
Comp.
 -जनः servants taken collectively. -भावः capacity of a servant, servitude, bondage
प्रेष्यभावेन नामेयं देवीशब्दक्षमा सती
M.*
 5.12.
वधूः the wife of a servant.
a female servant, handmaid. -वर्गः the body or servants, suite, train.
Apte 1890
English
प्रेष्य a. To be ordered, sent, despatched &c.
ष्यः 1 A servant, menial, slave
Pt. 1. 424.
2 A messenger.
ष्या A female servant, hand-maid.
ष्यं 1 Sending on a mission.
2 Servitude.
Comp.
जवः servants taken collectively.
भावः capacity of a servant, servitude, bondage
M. 5. 12.
वध्रः {1} the wife of a servant. {2} a female servant, hand-maid.
वर्गः the body of servants, suite, train.
Monier Williams Cologne
English
प्रेष्य
mfn.
 to be sent or dispatched, fit for a messenger,
Kathās.
प्रेष्य
m.
 a servant, menial, slave (f(आ). a female servant, handmaid),
MBh.
Kāv.
&c.
प्रेष्य
n.
 servitude,
Yājñ.
 (in शूद्र-प्र्° v.l. for -प्रैष्य)
behest, command (See next)
Monier Williams 1872
English
प्रेष्य, अस्, आ, अम्, to be sent or dispatched,
proper to be sent [cf. कार्य-प्°]
(अस्), m. a mes-
senger, servant, menial, slave [cf. ग्राम-प्°]
(आ),
f. a female messenger, female servant
(अम्), n. the
being a servant, servitude
[cf. शूद्र-प्°।]
—प्रेष्य-
कर, अस्, ई, अम्, executing orders.
—प्रेष्य-जन,
अस्, m. servants collectively, domestics, an establishment
of servants.
—प्रेष्य-ता, f. or प्रेष्य-त्व, अम्,
n. the being a servant, servitude.
—प्रेष्य-भाव,
अस्, m. the state or condition of a servant, servitude.
—प्रेष्य-वधू, ऊस्, f. a female servant, hand-
maid
the wife of a slave.
—प्रेष्य-वर्ग, अस्, m.
a train of servants.
—प्रेष्या-त्व, अम्, n. the state
of a female servant, being a handmaid.
Macdonell
English
प्रेष्य pra‿iṣya, fp. to be sent or despatched
🞄m. servant, menial
n.
 servitude
behest, 🞄command: -kara,
a.
 performing the behests 🞄of (g.)
-jana,
m.
 domestics, household
servant
🞄-tā,
f.
 -tva,
n.
 servitude, bondage to 🞄(—°)
-bhāva,
m.
 condition of a servant, servitude, 🞄bondage
-vadhū,
f.
 handmaid
-varga,
m.
 body of servants, retinue.
Benfey
English
प्रेष्य प्रेष्य, i. e. प्र- 1. इष्, Caus.,
+ य,
m.
 A servant, Chr. 52, 17
a
slave, Man. 3, 9.
--
Comp.
ग्राम-,
m.
the public servant of a town, MBh. 12,
2359
cf. Man. 3, 153.
Apte Hindi
Hindi
प्रेष्य
वि* - प्र + ईष् + ण्यत्
"आदेश दिये जाने के योग्य, भेजे जाने या प्रेषित किये जाने के योग्य"
प्रेष्यः
पुं*
 - प्र + ईष् + ण्यत्
"सेवक, भृत्य, दास"
प्रेष्यम्
नपुं*
 - प्र + ईष् + ण्यत्
दूतमंडली को भेजना
प्रेष्यम्
नपुं*
 - प्र + ईष् + ण्यत्
सेवा
प्रेष्यः
पुं*
 - "प्र + इष् + ण्यत्, वृद्धिः"
"सेवक, भृत्य, दास"
प्रेष्यम्
नपुं*
 - -
"सेवा, दासता"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
प्रेष्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೂತ /ಸೇವಕ /ಆಳು
निष्पत्तिः - > प्र + ईष (उञ्छे) - कर्म० "ण्यत्" (३-१-१२४)
प्रयोगाः - > "स्थितः परप्रेष्यगुणोऽपि यत्र"
उल्लेखाः - > नैष० ९-२१
प्रेष्य
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಡುವ
L R Vaidya
English
prezya {% (I) a. (f. ष्या) %} To be sent or dispatched.
prezya {% (II) m. %} A servant, a menial.
prezya {% (III) n. %} Sending on a mission.
Bopp
Latin
प्रेष्य m. (mittendus ex प्रेषय् - Caus. rad. इष् praef. प्र -
s. य) servus, famulus, minister. IN. 5. 20. N. 17. 33. 21.
30.
Lanman
English
preṣya, grdv. to be sent
as m. servant.
[√2iṣ, ‘send, ’ + pra.]
Sanskrit Tibetan
Tibetan
mngag gzhug
किंकर / प्रेष्य
mngag gzhug pa
किंकर / प्रेष्य
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
दरिद्रो दुर्विधो दुःस्थो दुर्गतो निःस्वकीकटौ ।
अकिंचनोऽधिपस्त्वीशो नेता परिवृढोऽधिभूः ॥ ३५८ ॥
पतीन्द्रस्वामिनाथार्याः प्रभुर्भर्तेश्वरो विभुः ।
ईशितेनो नायकश्च नियोज्यः परिचारकः ॥ ३५९ ॥
डिङ्गरः किंकरो भृत्यश्चेटो गोप्यः पराचितः ।
दासः प्रेष्यः परिस्कन्दो भुजिष्यपरिकर्मिणौ ॥ ३६० ॥
परान्नः परिपिण्डादः परजातः परैधितः ।
-wordlist-
दरिद्र (पुं), दुर्विध (पुं), दुःस्थ (पुं), दुर्गत (पुं), निःस्व (पुं), कीकट (पुं), अकिञ्चन (पुं), अधिप (पुं), ईश (पुं), नेतृ (पुं), परिवृढ (पुं), अधिभू (पुं), पति (पुं), इन्द्र (पुं), स्वामिन् (पुं), नाथ (पुं), आर्य (पुं), प्रभु (पुं), भर्तृ (पुं), ईश्वर (पुं), विभु (पुं), ईशितृ (पुं), इन (पुं), नायक (पुं), नियोज्य (पुं), परिचारक (पुं), डिङ्गर (पुं), किङ्कर (पुं), भृत्य (पुं), चेट (पुं), गोप्य (पुं), पराचित (पुं), दास (पुं), प्रेष्य (पुं), परिस्कन्द (पुं), भुजिष्य (पुं), परिकर्मिन् (पुं), परान्न (पुं), परपिण्डाद (पुं), परजात (पुं), परैधित (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
प्रेष्य
प्रेष्य, परिस्कन्द
प्रेष्यः प्रोक्तः परिस्कन्दः कर्मशूरश्च कर्मठः ॥ ३६९ ॥
verse 2.1.1.369
page 0043
नाममाला
Sanskrit
प्रेष्य, आदेश, निदेश, आज्ञा, नियोग, शासन
प्रेष्यादेशनिदेशाज्ञानियोगाः शासनं तथा ।
verse 0.1.1.154
page 0074
Vedic Reference
English
Preṣya (‘to be sent’ on an errand) denotes a menial servant
or slave, being applied in the Aitareya Brāhmaṇa^1 to the Śūdra.
In the Atharvaveda^2 the adjective praiṣya, ‘menial, ’ occurs.
1) vii. 29. See also Kauṣītaki Brāhmaṇa, xvii. 1.
2) v. 22, 14.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रेष्यः, त्रि, (प्र + ईष् + कर्म्मणि ण्यत् ।) दासः ।इत्यमरः । २ । १० । १७ ॥
(यथा, मनौ । ३ । १५३ ।“प्रेष्यो ग्रामस्य राज्ञश्च कुनखी श्यावदन्तकः ॥
”)प्रेरणीयश्च ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
प्रे(प्रै)ष्य
त्रि०
 प्र + इष--कर्मणि ण्यत् वृद्धिः ईष--वा ण्यत् गुणः ।१ प्रेरणीये नियोज्ये २ दामे अमरः । भावे यत् । ३ प्रे-रणे
न०
 तत्करोति कृ--ट । प्रेष्यकर नियोगकारके“यन्तुः षुएष्यकराहयः” भा० द्रो० २३ अ० ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“इष गतौ”@} 2 ‘इष्णात्याभीक्ष्ण्ये, इच्छायामिच्छेद्, गत्यर्थ इष्यति।’ 3 इति देवः।
एषकः-षिका, एषकः-षिका, 4 एषिषिषकः-षिका
5 एषिता-त्री, एषयिता-त्री, एषिषिषिता-त्री
6 इष्यन्-न्ती, एषयन्-न्ती, एषिषिषन्-न्ती
एषिष्यन्-न्ती-ती, एषयिष्यन्-न्ती-ती
एषिषिषिष्यन्-न्ती-ती
-- एषयमाणः, एषयिष्यमाणः
इट्-इषौ-इषः
-- -- इषितम्- 7 तः-तवान्, एषितम्-तः, एषिषिषितः-तवान्
8 इषः, एषः, प्रैषः 9, एषिषिषुः, एषिषयिषुः
एषितव्यम्, एषयितव्यम्, एषिषिषितव्यम्
एषणीयम्, एषणीयम्, एषिषिषणीयम्
एष्यम्, 10 प्रैष्यः, एष्यम्, एषिषिष्यम्
ईषदेषः, दुरेषः, स्वेषः
-- -- इष्यमाणः, एष्यमाणः, एषिषिष्यमाणः
एषः, एषः, एषिषिषः
11 एषितुम्, एषयितुम्, एषिषिषितुम्
12 एषणा, 13 परीष्टिः-पर्येषणा, अन्वेषणा, एषिषिषा, एषिषयिषा
14 एषणम्, एषणम्, एषिषिषणम्
15 एषित्वा, एषयित्वा, एषिषिषित्वा
प्रेष्य, प्रेष्य, समेषिषिष्य
एषम् २, एषित्वा २, एषम् २, एषयित्वा २, एषिषिषम् २
एषिषिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (७४)
02
=>
 (४-दिवादिः-११२७-सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो १६८)
04
=>
 [[१। ओणेरृदित्करणात् उपधाकार्यं प्रबलम्। पूर्व लघूपधगुणे द्वितीयस्यैकाचः ‘षिस्’ इत्यस्य द्वित्वम्।]]
05
=>
 [[२। ‘तीषसह--’ (७-२-४८) इतीड्विकल्पस्तु नात्र प्रबर्तते, ‘इषेस्तकारे श्यन्प्रत्य- यात् प्रतिषेधो वक्तव्यः’ (वा। ७-२-४८) इति वार्तिकात्।]]
06
=>
 [[३। ‘दिवादिभ्यः श्यन्’ (३-१-६९) इति श्यन्। श्यनः ङिद्वद्भावात् गुणो न।]]
07
=>
 [[आ। ‘एषितुं प्रेषितो यातो मया तस्यानुजो वनम्।।’ भ। का। ५-८२।]]
08
=>
 [[४। ‘इगुपधज्ञा--’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कः।]]
09
=>
 [[५। ‘प्रादूहोढोढ्यैषैष्येषु’ (वा। ६-१-८९) इति वृद्धिः।]]
10
=>
 [[B। ‘देहि प्रभोः प्रैष्य सुसोहमाय मे जीर्णांशुकायस्त्वमझीर्णमंशुकम्।।’ धा। का। २-५७।]]
11
=>
 [[आ। ‘एषितुं प्रेषितो यातो मया तस्यानुजो वनम्।।’ भ। का। ५-८२।]]
12
=>
 [[६। ‘इषेरनिच्छार्थस्य’ (वा। ३-३-१०७) इति युच्।]]
13
=>
 [[७। ‘परेर्वा’ (वा। ३-३-१०७) इति युच् वा।]]
14
=>
 [पृष्ठम्००७७+ २४]
15
=>
 [[१। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधाद्गुणः।]]
1 {@“इष इच्छायाम्”@} 2 3 ‘इष्णात्याभीक्ष्ण्ये, इच्छायां इच्छेद्, गत्यर्थ इष्यति।’ 4 इति देवः।
एषकः-षिका, 5 एषिषिषकः-षिका
एष्टव्यम्
6 एष्टा-ष्ट्री, 7 एषिता-त्री
एषितव्यम्
8 इच्छन्- 9 न्ती-ती
एषणीयम्
एषिष्यन्-न्ती-ती
एष्यम्
10 इट्-इड्-इषौ-इषः
ईषदेषः-दुरेषः-स्वेषः
11 इष्टः-ष्टम्-ष्टवान्
इष्यमाणः
इषः, एषः, एषिषिषुः, 12 इच्छुः 13
14 शरणैषी 15 एषः
एष्टुम्--एषितुम्
16 इष्टि 17ः, 18 इच्छा 19
प्रेष्य
एषणम्, एषणी 20
एषम् २, एषित्वा २, इष्ट्वा २, एषित्वा
इष्ट्वा
इष्टका 21।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (७५)
02
=>
 (६-तुदादिः-१३५१-सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[(अ) केचिदमुं धातुमुदितं पठन्ति। तत्फलं तु क्त्वायामिड्विकल्प इति वक्तव्यम्। ‘इषेस्तकारे श्यन्प्रत्ययात् प्रतिषेधो वक्तव्य’ इति भाष्यात् तकारादावार्धधातुके इड्विवकल्पः सिद्ध एवेत्यत उदित्त्वस्य फलं न।]]
04
=>
 (१६८ श्लो)
05
=>
 [[२। सनि, णौ च पूर्वोक्तेषि (७४) धातुवद्रूपाणि ज्ञेयानि।]]
06
=>
 [[३। ‘तीषसह--’ (७-२-४८) इति तादेरार्धधातुकस्य इड्विकल्पः।]]
07
=>
 [[आ। ‘एष्टारमेषिता संख्ये सोढारं सहिता भृशम्।’ भ। का। ९-३१।]]
08
=>
 [[४। ‘इषगमियमां छः’ (७-३-७७) इति शे परे छकार आदेशः।]]
09
=>
 [[B। “मुरादिबन्धुः क्षुरघोरचेताः पुरन् खलानां जनजीवबर्ही। कंसः स्थितो यत्र ततर्ह लोकं स्तृढामरस्तृंहकरानभीच्छन्।।” धा। का। २-७७।]]
10
=>
 [[५। ‘झलां जशोऽन्ते’ (८-२-३९) इति जश्त्वम्। चर्त्वविकल्पः।]]
11
=>
 [[६। ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्णिषेधः।]]
12
=>
 [[७। ‘विन्दुरिच्छुः’ (३-२-१६९) इति तच्छीलादिषु उप्रत्ययः छकारश्च निपातितः।]]
13
=>
 [[C। ‘इच्छुः प्रसादं प्रणमन् सुग्रीवः प्रावदन् नृपम्।।’ भ। का। ७-२४।]]
14
=>
 [[८। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]
15
=>
 [[ड्। ‘अध्यासितं श्रिया ब्राह्म्या शरण्यं शरणैषिणाम्।।’ भ। का। ४-४।]]
16
=>
 [पृष्ठम्००७८+ ३३]
17
=>
 [[१। ‘श्रुयजीषिस्तुभ्यः करणे’ (वा। ३-३-९४) इति क्तिन्। बाहुलकाद्भावेऽपीष्टिरिति।]]
18
=>
 [[आ। ‘निरचिकमदिच्छातः वानरांंश्चङ्क्रमावतः।।’ भ। का। ७-७०।]]
19
=>
 [[२। ‘इच्छा’ (३-३-१०१) इति भावे शे यगभावो निपात्यते।]]
20
=>
 [[३। करणे ल्युटि स्त्रियां ङीप्। तुलना।]]
21
=>
 [[४। ‘इष्यशिभ्यां तकन्’ (द। उ। ३। ३०) इति तकन् प्रत्ययः। इष्यते श्रेयोऽर्थिभि- रिति विग्रहः।]]
Capeller
German
प्रेष्य zu suchicken.
m.
 Diener.
f.
 आ Dienerin.
n.
 Dienerstand
Geheiß, Befehl.
Stchoupak
French
प्रेष्य-
a. v. qui doit être envoyé
qui peut être envoyé comme
messager
m.
 serviteur, esclave (-आ-
f.
 )
-ता-
f.
 -त्व- nt.
esclavage, condition de serviteur.
°कर- ag. qui exécute les ordres de (gén. ).
°जन-
m.
 domesticité.
°भाव-
m.
 = -त्व-।
°वधू-
f.
 femme esclave.
°वर्ग-
m.
 maison, serviteurs.