प्रायश्चित्त (prAyazcitta)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishप्रायश्चित्त - prAyazcitta - - amends
निह्नव - nihnava - - amends for
मार्जन - mArjana - - amends for
सन्धेय - sandheya - - to be made amends for
निह्नव - nihnava - - making amends or reparation on
असन्धेय - asandheya - - for which no amends can be made
निह्नवते { निह्नु } - nihnavate { nihnu } - verb - make reparation or amends to for
प्रायश्चित्त prAyazcitta amends
निह्नव nihnava amends for
मार्जन mArjana amends for
सन्धेय sandheya to be made amends for
निह्नव nihnava making amends or reparation on
असन्धेय asandheya for which no amends can be made
निह्नवते { निह्नु } nihnavate { nihnu } verb make reparation or amends to for
प्रायश्चित्त prAyazcitta expiatory
प्रायश्चित्त prAyazcitta relating to atonement or expiation
प्रायश्चित्त prAyazcitta satisfaction
प्रायश्चित्त prAyazcitta amends
प्रायश्चित्त prAyazcitta expiation
प्रायश्चित्त prAyazcitta atonement
Wilson
EnglishApte
Englishप्रायश्चित्तम् [prāyaścittam] प्रायश्चित्तिः [prāyaścittiḥ], प्रायश्चित्तिः
Atonement, expiation, indemnification, a religious act to atone for sin
न संसर्गं व्रजेत् सद्भिः प्रायश्चित्ते$कृते द्विजः 11.47
मातुः पापस्य भरतः प्रायश्चित्तमिवाकरोत् 12.19. (प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते । तपोनिश्चयसंयोगात् प्रायश्चित्तमितीर्यते ॥ Hemādri).
Satisfaction, amends (in general).
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMacdonell
Englishप्रायश्चित्त prā́yaś-citta, [thought of death], 🞄atonement, expiation, penance
amends, satisfaction
🞄-citti, id.
expiating (Agni)
🞄-cittin, making atonement
-cittīya, 〈1.〉 🞄den. Ā. be bound to perform penance
〈2.〉 🞄serving as an atonement
bound to perform 🞄penance: -tā, liability to perform a penance
🞄-cetana, expiation, atonement.
Benfey
EnglishApte Hindi
Hindiप्रायश्चित्तम्
- "प्रायस्य पापस्यचित्तं विशोधनं यस्मात्- ब* स*, नि* सुट्"
"परिशोध, पापनिष्कृति, क्षतिपूर्ति, पाप से निस्तार पाने के लिए धार्मिक साधना"
प्रायश्चित्तम्
- "प्रायस्य पापस्यचित्तं विशोधनं यस्मात्- ब* स*, नि* सुट्"
"संतोष, सुधार"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaप्रायश्चित्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ /ಪಾಪಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮ
व्युत्पत्तिः - > प्रायस्य पापस्य चित्तं विशोधनम् ("प्रायः पापं समुद्दिष्टं चित्तं तस्य विशोधनम्" - इति स्मृतेः) निश्वयसंयुक्तं पापक्षयसाधनत्वेन निश्चितम् इति वा
L R Vaidya
EnglishAufrecht Catalogus Catalogorum
Englishपुराणम्
Englishप्रायश्चित्त / PRĀYAŚCITTA. In ancient bhārata sacred injunctions existed about religious rites to be performed for the atonement of sins committed. The following are a few of them.
Murder is that act which ends in loss of life. One who kills a brahmin is a Brahmaghātaka. Even if murder is actually committed by one man, all those involved in a conspiracy for murder are murderers. If death occurs while treating a patient it is no murder. If death occurs when you punish your son, disciple or wife it is no sin. If he who has killed a brahmin or a cow commits suicide he will be absolved from his sin. Or he should go about begging with a skull and the organ of generation of any animal. If he spends twelve years begging eating little and with repentance in his heart the Brahmaghātaka will be absolved of his sin and he will become pure. If the murder is done to serve a purpose of his he should live as a beggar for twelve years but if it is not done to gain any end of his, he need live only for six years as a beggar. If a brahmin attempts to murder another brahmin he should observe the above vow for three years. If the attempt is made by a kṣatriya he should double the period
if by a vaiśya or śūdra, triple the period If a brahmin kills a kṣatriya he need observe only three fourths of the prāyaścitta. If a brahmin kills a vaiśya or śūdra he need observe only an eighth part of the prāyaścitta. If he kills a woman he should observe the punishment fixed for killing a śūdra.
If a brahmin does ‘gohatyā’ (killing a cow) he should practise penance drinking Pañcagavya (five products of the cow taken collectively). He should sleep in a cowshed and go about feeding the cow and should also give away cows as gift. If a gohatyā is committed by a person of any other caste, he need observe only three fourths of the prāyaścitta. Hitting the cows by fists, piercing their body with nails and cutting their horns are to be classified under gohatyā. If one kills a cat mongoose, frog dog, or a bird, one should drink milk for three days.
Though wine, date-palm-juice sugar-cane-juice, black-palm-juice, tamarind-juice and toddy are intoxicants they are not classified under alcoholic liquors. Real liquor or surā is that made from rice flour. Drinking liquor is prohibited to Brahmins, Kṣatriyas and Vaiśyas. If any one of these castes drinks he should drink water after performing penance or live eating pippalī (long pepper) for a year or eat oil cake at night for a year. If one drinks water in a pot used for taking liquor one should observe the prāyaścitta for seven days. If he drinks water from a cāṇḍāla he should observe the prāyaścitta for six days. If one eats rice from a cāṇḍāla one should observe cāndrāyaṇa. (an expiatory penance of decreasing and then increasing food according to the waxing and waning of the moon). If one eats food in the house of a śūdra during times of distress, one would be absolved of the sin by repentance alone. Taking another man's property and appropriating it to himself is called theft. He who steals gold should be struck on the head by a wooden pestle by the king and killed. Alternatively he should live for twelve years with matted hair, eating one time a day only such things as leaves, fruits and roots and lying on earth. He who steals diamonds, pearls, corals, copper, silver, iron, bronze and granite stones should fast for twelve years. He who enjoys sexual intercourse with his father's wife, own sister, daughter of his preceptor or wife of the preceptor should burn himself in a hot iron pot. Alternatively he should embrace a red hot iron idol of a woman and die. (Chapters 183 and 184, agni purāṇa).
Vedic Reference
EnglishPrāyaś-citta^1 or Prāyaś-citti^2 denotes a ‘penance’ or
‘expiation, ’ both words occurring frequently in the later
Saṃhitās and the Brāhmaṇas. The penances are prescribed
for every conceivable sort of ritual, social or moral
a complete
list of them is included in the Sāmavidhāna Brāhmaṇa.^3
1) Satapatha Brāhmaṇa, xii. 4, 1, 6
Kauṣītaki Brāhmaṇa, v. 9
vi. 12, etc.
2) Taittirīya Saṃhitā, ii. 1, 4, 1
iii. 1,
3, 2
v. 1, 9, 3
3, 12, 1
Av. xiv. 1,
30
Vājasaneyi Saṃhitā, xxxix. 12
Aitareya Brāhmaṇa, iii. 11, 46
v. 27
vii. 2
Śatapatha Brāhmaṇa, i. 1, 4, 9
iv. 5, 7, 1
xi. 5, 3, 8, etc.
3) See Konow's Translation, p. 43
et seq.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritप्रायश्चित्तं, (प्रायस्य पापस्य चित्तं विशोधनंयस्मात् । यदुक्तं स्मृतौ ।“प्रायः पापं समुद्दिष्टं चित्तं तस्य विशोधनम् ॥
”यद्वा, प्रायस्य तपसः चित्तम् निश्चय इति ।“पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम् ।” ६ । १ ।१५७ । इत्यत्र । “प्रायस्य चित्तिचित्तयोः ।”इति वार्त्तिकोक्त्या सुट् निपात्यते च । निरु-क्तिस्तु निम्ने द्रष्टव्या ।) पापक्षयमात्रसाधनंकर्म्म । यथा, हारीतः । प्रयतत्वाद्बोपचित-मशुभं नाशयतीति प्रायश्चित्तम् ॥
* ॥
(“प्राय-श्चित्तमिति । यत्तपःप्रभृतिकं कर्म्म उपचितंसञ्चितमशुभं पापं नाशयतीति कृततत्तत्-कर्म्मभिः कर्त्तुः प्रयतत्वाद्वा शुद्धत्वादेव तत्-प्रायश्चित्तम् । तथाच पुनर्हारीतः । यथा, क्षारोपस्वेदचण्डनिर्णोदनप्रक्षालनादिभिर्वासांसिशुध्यन्ति एवं तपोदानयज्ञैः पापकृतः शुद्धि-मुपयान्ति । शुद्धिं पापक्षयम् । यथा, महा-भारते ।‘अद्भिर्गात्रान् मलमिव तमा ह्यग्निभयाद्यथा ।दानेन तपसा चैव सर्व्वपापमपोहति ॥
’तेन पापक्षयमात्रसाधनत्वेन विधिबोधितंकर्म्म प्रायश्चित्तम् । मात्रार्थलाभस्तु प्रयतत्वाद्-वेत्येवकारार्थकवाशब्दात् । तथाच विश्वः ।‘वा स्याद्विकल्पोपमयोरेवार्थे च समुच्चये ।’एवञ्च ।‘अश्वमेधेन शुध्यन्ति महापातकिनस्त्विमे ।’इति विष्णूक्तस्याश्वमेधस्यापि प्रायश्चित्तत्वम् ।पापक्षयस्वर्गोभयसाधकस्य तु तस्यापि न प्राय-श्चित्तत्वम् । प्रायश्चित्तस्य स्वध्वं सादिजनकत्वेऽपितदंशे विधिबोधितत्वाभावान्नासम्भवः ॥
इतिप्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
) तस्य व्युत्पपत्तिर्यथा ।अङ्गिराः ।“प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते ।तपोनिश्चयसंयुक्तं प्रायश्चित्तमिति स्मृतम् ॥
”निञ्चयसंयुक्तम्पापक्षयसाधनत्वेन निश्चित-मित्यर्थः ॥
* ॥
पापन्तु वैदिकप्रतिपाद्योऽनर्थः ।अनर्थश्चानिष्टसाधनम् । पापकारणमुक्तं याज्ञ-वल्क्येन । यथा, --“विहितस्याननुष्ठानान्निन्दितस्य च सेवनात् ।अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥
” * ॥
पापविशेषेणावस्थाविशेषमाह मनुः ।“शरीरजैः कर्म्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः ।वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम् ॥
इह दुश्चरितैः केचित् केचित् पूर्व्वकृतैस्तथा ।प्राप्नुवन्ति दुरात्मानो नरा रूपविपर्य्ययम् ॥
”यमः ।“सुरापो ब्रह्महा गोघ्नः सुवर्णस्तेयकृन्नरः ।पतितैः संप्रयुक्तश्च कृतघ्नो गुरुतल्पगः ।एते पतन्ति सर्व्वेषु नरकेष्वनुपूर्व्वशः ॥
” * ॥
प्रायश्चित्तमाहात्म्यं यथा । अङ्गिराः ।“उद्यच्छन् यद्वदादित्यस्तमः सर्व्वं व्यपोहति ।तद्बत् कल्याणमातिष्ठन् सर्व्वं पापं व्यपोहति ॥
पापञ्चेत् पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते ।मुच्यते पातकैः सर्व्वैर्महाभ्रैरिव चन्द्रमाः ॥
”कल्याणं प्रायश्चित्तम् ॥
* ॥
तस्यावश्यकर्त्तव्यत्व-माह यमः ।“तपसोऽन्ते विशुध्यन्ति कर्म्मणां वा परिक्षयात् ।तस्मात् कर्त्तव्यमेतैस्तु प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥
”कर्म्मणां भोगेन परिक्षयादित्यर्थः ॥
* ॥
प्राय-श्चित्तार्हत्वमाह मनुः ।“अकुर्व्वन् विहितं कर्म्म निषिद्धन्तु समाचरन् ।प्रसजंश्चेन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्तीयते नरः ॥
* ॥
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानात् कृत्वा कर्म्म विग-र्हितम् ।तस्माद्विमुक्तिमन्विच्छन् द्बितीयं न समाचरेत् ॥
”प्रायश्चित्तस्य काम्यत्वं नैमित्तिकत्वं नित्यत्वञ्चयथा । जावालः ।“काम्यानां सफलार्थञ्च दोषघातार्थमेव च ।अतः काम्यं नैमित्तिकञ्च प्रायश्चित्तमितिस्थितिः ॥
चरितव्यमतो नित्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये ।निन्द्यैश्च लक्षणैर्युक्ता जायन्ते निष्कृतैनसः ॥
* ॥
ज्ञानाज्ञानकृतपापयोः प्रायश्चित्तभेदो यथा ।अङ्गिराः ।“अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं न कामतः ।स्यात्त्वकामकृते यत्तु द्बिदुणं बुद्धिपूर्व्वके ॥
” * ॥
अथ प्रायश्चित्तिनस्पर्षदुपस्थानम् ।तत्राङ्गिराः ।“कृते निःसंशये पापे न भुञ्जीतानुपस्थितः ।भुञ्जानो वर्द्धयेत् पापमसत्यं पर्षदि ब्रुवन् ॥
सचेलं वाग्यतः स्नात्वा क्लिन्नवासाः समाहितः ।उपस्थाय ततः शीघ्रमार्त्तिमान् धरणीं गतः ।गात्रैश्च शिरसा चैव न च किञ्चिदुदाहरेत् ॥
”उपस्थानञ्च ब्राह्मणान् वस्त्रादिना तोषयित्वाकार्य्यम् । महत्सु पापेषु राज्ञोऽप्युपस्थितिःकार्य्येत्याह देवलः ।“स्वयं वा ब्राह्मणैः कृच्छ्रमल्पदोषे विधीयते ।राज्ञा च ब्राह्मणैश्चैव महत्सु परिचक्षते ॥
” * ॥
परिषदमाहाङ्गिराः ।“एकविंशतिसंख्याकैर्मीमांसावेदपारगैः ।वेदाङ्गकुशलैश्चैव परिषत् संप्रकल्पयेत् ॥
चातुर्विद्यो विकल्पी च अङ्गविद्धर्म्मपाठकः ।त्रयश्चाश्रमिणो वृद्धाः पर्षत् स्यात्तु दशावरा ॥
”मनुः ।“त्रैविद्यो हेतुकस्तर्की नैरुक्तो धर्म्मपाठकः ।त्रयश्चाश्रमिणः पूर्व्वे पर्षत् स्यात्तु दशावरा ॥
”अङ्गिराः ।“एषा तु लघुकार्य्येषु मध्यमेषु तु मध्यमा ।महापातकिशोध्येषु शतशो भूय एव वा ॥
”प्रदर्शनार्थमिदम् । यावद्भिरेव निरूपणं ताव-द्भिरेव परिषत् । दृष्टार्थत्वादेव तस्याः । तथा चयमः ।“एको द्बौ वा त्रयो वापि यद्ब्रूयुर्धर्म्मपाठकाः ।स धर्म्म इति विज्ञेयो नेतरेषां सहस्रशः ॥
*” ॥
प्रायश्चित्ताकथने दोषो यथा, --“आर्त्तानां मार्गमाणानां प्रायश्चित्तानि येद्विजाः ।जानन्तो न प्रयच्छन्ति तेऽपि तद्द्वोषभागिनः ॥
अनर्च्चितैरनाहूतैरपृष्टैश्चैव संसदि ।प्रायश्चित्तं न वक्तव्यं जानद्भिरपि जल्पतः ॥
न्यायतो मार्गमाणस्य क्षत्त्रियादेः प्रणामिनः ।अन्तरा ब्राह्मणं कृत्वा व्रतमेतत् समादिशेत् ॥
”हारीतः ।“यथावयो यथाकालं यथाप्राणञ्च ब्राह्मणे ।प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं ब्राह्मणैर्धर्म्मपाठकैः ॥
तस्मात् कृच्छ्रमथाप्यर्द्धं पादं वापि विधानतः ।ज्ञात्वा बलाबलं कालं प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥
”अशक्तावनुग्रहमाह पराशरः ।“दुर्ब्बलेऽनुग्रहः कार्य्यस्तथा वै शिशुवृद्धयोः ।अतोऽन्यथा भवेद्दोषस्तस्मान्नानुग्रही भवेत् ॥
”स्नेहादिनानुग्रहे दोषो यथा, --“स्नेहाद्वा यदि वा लोभात् मोहादज्ञानतो-ऽपि वा ।कुर्व्वन्त्यनुग्रहं ये तु तत् पापं तेषु गच्छति ॥
”शास्त्रीयप्रायश्चित्तमुदाहृत्य पश्चादनुग्रहः कार्य्यइत्याहाङ्गिराः ।“कृत्वा पूर्व्वमुदाहारं यथोक्तं धर्म्मवक्तृभिः ।पश्चात् कार्य्यानुसारेण शक्त्या कुर्व्वन्त्यनुग्रहम् ॥
”वृद्धत्वादिभेदात् प्रायश्चित्तं यथा, --“अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनषोडशः ।प्रायश्चित्तार्द्धमर्हन्ति स्त्रियो रोगिण एव च ॥
”अथ पापनिष्क्रमणादिः ।तत्र मनुः ।“ख्यापनेनानुतापेन तपसाध्ययनेन च ।पापकृन्मुच्यते पापात्तथा दानेन चापदि ॥
”आपदीत्यनेन अध्ययनतपसोर्दानमनुकल्प इत्यु-क्तम् । एतद्धिंसाव्यतिरिक्तविषयम् । हिंसा-यान्तु दानं मुख्यम् । यथा, भविष्ये ।“हिंसात्मकानां सर्व्वेषां कीर्त्तितानां मनीषिभिः ।प्रायश्चित्तकदम्बानां दानं प्रथम उच्यते ॥
”तथा मनुः ।“दानेन वधनिर्णेकं सर्पादीनामशक्नुवन् ।एकैकशश्चरेत् कृच्छ्रं द्बिजः पापापनुत्तये ॥
” * ॥
सामान्यप्रायश्चित्तानि यथा, संवर्त्तः ।“हिरण्यदानं गोदानं भूमिदानं तथैव च ।नाशयन्त्याशु पापानि महापातकजान्यपि ॥
”यमः ।“शोषणेन शरीरस्य तपसाध्ययनेन च ।पापकृन्मुच्यते पापात् दानेन च दमेन च ॥
”मनुः ।“कृत्वा पापं हि सन्तप्य तस्मात् पापात्प्रमुच्यते ।नैतत् कुर्य्यात् पुनरिति निवृत्त्या पूयते नरः ॥
”विष्णुपुराणम् ।“प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्म्मात्मकानि वै ।यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥
”यमः ।“गवाह्निका देवपूजा वेदाभ्यासः सरित्प्लवः ।नाशयन्त्याशु पापानि महापातकजान्यपि ॥
”गीतमः । “हिरण्यं गौर्व्वासोऽश्वो भूमिस्तिलाघृतमन्नमिति देयानि । एतान्येवानादेशे विक-ल्पेन क्रियेरन् एनसि लघुनि लघूनि गुरुणिगुरूणि ।” विष्णुपुराणम् ।“एवं विषयभेदाद्वै व्यवस्थाप्यानि पुत्त्रक ! ।प्रायश्चित्तानि सर्व्वाणि गुरूणि च लघूनि च ॥
अन्यथा हि महाबाहो ! लघूनामुपदेशतः ।गुरूणामुपदेशो हि निष्प्रयोजनतां व्रजेत् ॥
”महाभारते ।“यद्यकार्य्यशतं कृत्वा कृतं गङ्गाभिषेचनम् ।सर्व्वं दहति गङ्गाम्भस्तूलराशिमिवानलः ॥
”व्रतानि शुद्धिकारणान्याह विश्वामित्रः ।“कृच्छ्रं चान्द्रायणादीनि शुद्ध्यभ्युदयकारणम् ।प्रकाशे वा रहस्ये वा संशयेऽनुक्तके स्फुटे ॥
प्राजापत्यः शान्तपनः शिशुकृच्छ्रः पराककः ।अतिकृच्छ्रः पर्णकृच्छ्रः सौम्यः कृच्छ्राति-कृच्छ्रकः ॥
महाशान्तपनः शुद्ध्यै तप्तकृच्छ्रस्तु पावनः ।जलोपवासकृच्छ्रश्च ब्रह्मकूर्च्चस्तु शोधकः ॥
एते समस्ता व्यस्ता वा प्रत्येकमेकशोऽपि वा ।पातकादिषु सर्व्वेषु पापकेषु प्रयत्नतः ॥
कार्य्याश्चान्द्रायणैर्युक्ताः केवला वा विशुद्धये ।शिशुचान्द्रायणं प्रोक्तं यतिचान्द्रायणं तथा ॥
यवमध्यं तथा प्रोक्तं तथा पिपीलिकाकृति ।उपवासस्त्रिरात्रं वा मासः पक्षस्तदर्द्धकम् ॥
षडहद्वादशाहादि कार्य्यं शुद्धिफलार्थिना ।उपपातकयुक्तानामनादिष्टेषु चैव हि ॥
प्रकाशे च रहस्ये च अभिसन्ध्याद्यपेक्षया ।जातिशक्तिगुणान् दृष्ट्वा सकृद्बुद्धिकृतं तथा ॥
अनुबन्धादिकं दृष्ट्वा सर्व्वं कार्य्यं यथाक्रमम् ॥
”प्रकाशकृते पापे व्रतानि मुख्यानि । रहस्यकृतेजपादीनि । यथा प्राजापत्यादीन्यभिधाय मनुः ।“एतैर्द्विजातयः शोध्या व्रतैराविष्कृतैनसः ।अनाविष्कृतपापांस्तु मन्त्रैर्होमस्तु शोधघेत् ॥
”देवलः ।“प्रकाश उक्तं यक्तिञ्चित् विंशभागो रहस्यके ।त्रिंशभागः षष्टिभागः कल्प्यो जात्याद्यपेक्षया ॥
”इति प्रायश्चित्तविवेकः ॥
अथ प्रायश्चित्तपूर्व्वाहकृत्यम् । शङ्खलिखितौ ।“वाप्य केशनखान् पूर्व्वं घृतं प्राश्य बहिर्निशि ।प्रत्येकं नियतं कालमात्मनो व्रतमादिशेत् ।प्रायश्चित्तमुपासीनो वाग्यतस्त्रिसवनं स्पृशेत् ॥
”केशधारणेच्छायां द्विगुणव्रतादिकमाह हारीतः ।“राजा वा राजपुत्त्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ।केशानां वपनं कृत्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
केशानां धारणार्थन्तु द्बिगुणं व्रतमाचरेत् ।द्बिगुणे तु व्रते चीर्णे द्विगुणा दक्षिणा भवेत् ॥
”विद्वद्विप्रनृपस्त्रीणां नेष्यते केशवापनम् ।ऋते महापातकिनो गोहन्तुश्चावकीर्णिनः ॥
”सधवास्त्रीणां विशेषमाह भवदेवभट्टधृतं वच-नम् ।“वपनं नैव नारीणां नानुव्रज्या जपादिकम् ।न गोष्ठे शयनं तासां न च दद्याद्गवाजिनम् ॥
सर्व्वान् केशान् समुद्ध्वृत्य छेदयेदङ्गुलिद्वयम् ।सर्व्वत्रैवं हि नारीणां शिरसो मुण्डनं स्मृतम् ॥
”अथ धेनुमूल्यव्यवस्था । तत्र संवर्त्तः ।“प्राजापत्यव्रताशक्तौ धेनुं दद्यात् पयस्विनीम् ।धेनोरभावे दातव्यं तुल्यं मूल्यं न संशयः ॥
”पयस्विनीमिति विशेषणं दुग्धोपयोगाय । स चवत्सं विना न सम्भवति । अतः सवत्साया एवदानं मुख्यम् । तदभावे यथोचितं मूल्यम् । तद-सम्भवे पुराणत्रयम् । द्वात्रिंशत्पणिका गावोवत्सः पौराणिको भवेदिति कात्यायनवचनात् ।षट्त्रिंशन्मतमिति कृत्वा पठन्ति ।“धेनुः पञ्चभिराढ्यानां मध्यानां त्रिपुराणिकी ।कार्षापणैकमूल्या हि दरिद्राणां प्रकीर्त्तिता ॥
”प्रायश्चित्तोत्तरकर्त्तव्याणि । यथा । भविष्ये ।“क्रियते शुद्धये यत्तु ब्राह्मणानान्तु भोजनम् ।शुद्ध्यर्थमिति तत् प्रोक्तं वैनतेय ! मनीषिभिः ॥
”जावालः ।“आरम्भे सर्व्वकृच्छ्राणां समाप्तौ च विशेषतः ।आज्येनैव हि शालाग्नौ जुहुयादाहुतीः पृथक् ।श्राद्धं कुर्य्याद्व्रतस्यान्ते गोहिरण्यान्नदक्षिणम् ॥
”प्रायश्चित्तानन्तरं गोभ्यो यवसं दद्यात् । यदि तुगावस्तद्दत्ततृणं न गृह्णीयुस्तदा पुनस्तत्प्राय-श्चित्तमनुतिष्ठेत् । यथा हारीतः । स्वशिरसायवसमादाय गोभ्यो दद्यात् यदि ताः प्रमुदितागृह्णीयुरथैनं प्रवर्त्तयेयुः । एनं कृतप्रायश्चित्तम् ।इतरथा न । इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
* ॥
अथ प्रायश्चित्तविवेकोक्तनवविधपापानां प्रायश्चित्तानि लिख्यन्ते ।अथातिपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।ब्राह्मणस्य मातृगमनं दुहितृ-गमनं स्नुषागमनञ्च । अज्ञानतो द्बिगुणद्बादशवार्षिकव्रतम् । तत्तुमहापातके द्रष्टव्यम् । ज्ञानत एतद्द्विगु-णम् । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः ।क्षत्त्रियवैश्यशूद्राणां मातृ-दुहितृस्नुषागमनम् । हुताशनप्रवेशेन मरणम् । चतुर्व्विंशति-वार्षिकव्रतं वा । एतत्तु अकामतःकामतस्तद्द्वैगुण्यम् । मातृदुहितृस्नुषा-णामपि एतद्व्रतादिकं करणीयम् । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः ।अथ महापातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।अकामतो ब्राह्मणकर्त्तृकब्रह्म-वधः । द्बादशवार्षिकव्रतम् । यथा मनुः । “ब्रह्महाद्बादशाब्दानि कुटीं कृत्वा वने वसेत् ।भैक्ष्याण्यात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरो-ध्वजम् । भिक्षाशी विचरेद्ग्रामं वन्यै-र्यदि न जीवति ॥
” १८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-हिरण्यादिकं वा । १०० गावः । तदशक्तौ १००कार्षापणाः ।कामतो ब्राह्मणकर्त्तृकब्रह्म-वधः । याज्ञवल्क्योक्तप्रकारेण मरणम् । तथा ।लोमभ्यः स्नाहीति ऋचा लोमप्रभृतिवै तनुम् । मज्जान्तां जुहुयाद्बापि मन्त्रै-रेभिर्यथाक्रमम् । एतत्तु कलौ ब्राह्म-णेतरपरम् । तदशक्तौ द्बिगुणद्बादश-वार्षिकव्रतम् । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः ।ज्ञानतो ब्राह्मणकर्त्तृकब्राह्मणी-गर्भवधः । ब्रह्मवधप्रायश्चित्तम् । अज्ञानत एतदर्द्धम् ।अनुपनीतबालकवधेऽप्येवम् । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । तल्लम्य-स्वर्णादि वा । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः ।अकामतः सवनस्थब्राह्मणवधः । द्बिगुणद्वादशवार्षिकव्रतम् । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः ।कामतः सवनस्थब्राह्मणवधः । तद्द्वैगुण्यम् । ४८ अष्टचत्वारिंशद्वार्षिक-व्रतम् । ७२० धेनवः । २१६० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । ४०० गावः । अशक्तौ ४००कार्षापणाः ।ब्राह्मणकर्त्तृकमातृसोदरभ्रातृ-गुरुश्रोत्रियाहिताग्नीनांवधः । ४८ अष्टचत्वारिंशद्बार्षिकव्रतम् । एतच्चकामतः । अकामत एतदर्द्धम् । ७२० धेनवः । २१६० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । ४०० गावः । अशक्तौ ४००कार्षापणाः ।ज्ञानतो ब्राह्मणकर्त्तृकवेदपार-गाततायिब्राह्मणवधः । १२ वार्षिकव्रतम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः ।अज्ञानतस्तस्य वधः । तदर्द्धम् । ६ वार्षिकव्रतम् । ९० धेनवः । २७० कार्षा-पणाः । ५० गावः । तदशक्तौ ५० का-र्षापणाः ।ज्ञानतोऽज्ञानतो वा ब्राह्मण-कर्त्तृकपतितब्राह्मणवधः । तथा । तथा । तथा । तथा ।अकामत आग्रहारिकादि-ब्राह्मणवधः । एकवार्षिकव्रतम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । तदशक्तौ ८ । / ६ ॥
।कार्षापणाः ।कामतस्तस्य वधः । तद्द्विगुणम् । तद्द्विगुणम् । तद्द्विगुणम् । तद्द्विगुणम् ।अकामतः क्षत्त्रियकर्त्तृकब्रह्म-वधः । ब्राह्मणकर्त्तृकवधप्रायश्चित्तद्बिगुणम् । तच्च२४ वार्षिकव्रतम् । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणा ।अथ महापातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।कामतस्तद्वधः । तद्द्विगुणम् । तद्द्विगुणम् । तद्द्विगुणम् । तद्द्विगुणम् ।अकामतो वैश्यकर्त्तृकब्रह्मवधः ।ब्राह्मणकर्त्तृकवधप्रायश्चित्तत्रिगुणम् । तच्च३६ वार्षिकव्रतम् । ५४० धेनवः । १६२० कार्षा-पणाः । ३०० गावः । अशक्तौ ३००कार्षापणाः ।कामतो वैश्यकर्त्तृकब्रह्मवधः । ७२ वार्षिकव्रतम् । १०८० धेनवः । ३२४० कार्षा-पणाः । ६०० गावः । अशक्तौ ६००कार्षापणाः ।अकामतः शूद्रकर्त्तृकब्रह्मवधः । ब्राह्मणकर्त्तृकवधप्रायश्चित्तचतुर्गुणम् । तच्च४८ वार्षिकव्रतम् । ७२० धेनवः । २१६० कार्षा-पणाः । ४०० गावः । अशक्तौ ४००कार्षापणाः ।कामतस्तद्वधः । तद्द्विगुणम् । तद्द्विगुणम् । तद्द्विगुणम् । तद्द्विगुणम् ।अकामतो ब्राह्मणकर्त्तृकब्राह्म-णीवधः । ब्रह्मवधप्रायश्चित्तार्द्धम् । तच्च ६ वार्षिक-व्रतम् । ९० धेनवः । २७० कार्षा-पणाः । ५० गावः । अशक्तौ ५० का-र्षापणाः ।कामतस्तद्वधः । तद्द्विगुणम् । क्षत्त्रियस्य ब्राह्मणीवधेब्राह्मणकंर्त्तृकवधप्रायश्चित्तद्बिगुणम् ।वैश्यस्य त्रिगुणम् । शूद्रस्य चतुर्गुणम् ।अनेकब्राह्मणवधे प्रायश्चित्तस्यैकत्वम् ।यदेव साक्षाद्वधकर्त्तुः प्रायश्चित्तं तदेवस्वल्पप्रहर्त्तुरनग्राहकस्य अप्रवृत्तप्रव-र्त्तकरूपप्रयोजकस्य च पादहीनम् ।बध्यप्रतिरोधकस्य अनुग्राहकस्य प्रवृत्त-प्रवर्त्तकरूपप्रयोजकस्य च अर्द्धम् । अनु-मन्तुर्निमित्तिनश्च पादः । अशक्तौ स्त्री-बालवृद्धानां सर्व्वत्रार्द्धम् । तद्द्विगुणम् । तद्द्विगुणम् । तद्द्विगुणम् ।ज्ञानतो ब्राह्मणस्य पैष्टीसुरा-पानम् । द्विरभ्यस्तगौडीमा-ध्बीपानञ्च । अग्निसमस्पर्शानां सुरागोमूत्रजलदुग्धघृत-गोमयरसानामन्यतमस्यामरणात् पा-नम् । चतुर्विंशतिवार्षिकव्रतं वा । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः ।अज्ञानतो ब्राह्मणस्य तासांपानम् । एतदर्द्धम् । तत्तु द्वादशवार्षिकव्रतम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः ।अज्ञानतः क्षत्त्रियस्य पैष्टी-सुरापानम् । नववार्षिकव्रतम् । ज्ञानत एतद्द्विगुणम् । १३५ धेनवः । ४०५ कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । ७५ गावः । अशक्तौ ७५ का-र्षापणाः ।अज्ञानतो वैश्यस्य पैष्टीसुरा-पानम् । षाड्वार्षिकव्रतम् । ज्ञानत एतद्द्विगुणम् ।स्त्रीबालवृद्धानामर्द्धादिकम् । ९० धेनवः । २७० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । ५० गावः । अशक्तौ ५० का-र्षापणाः ।अज्ञानतो ब्राह्मणकर्त्तृकब्राह्म-णस्वामिकाशीतिरक्तिकाप-रिमितसुवर्णस्तेयम् । अपहृतद्रव्यं तस्यानुरूपं मूल्यं वा स्वामिनेदत्त्वा द्बादशवार्षिकव्रतं करणीयम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः ।ज्ञानतस्तत्कर्त्तृकतत्स्तेयम् । एतद्द्विगुणं २४ वार्षिकव्रतम् । गुणवद्-ब्राह्मणकर्त्तुके तु सर्व्वत्रार्द्धम् । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः ।ज्ञानतः क्षत्त्रियवैश्यशूद्रकर्त्तृक-ब्राह्मणस्वामिकाशीतिरक्ति-कापरिमितसुवर्णस्तेयम् । राजकर्त्तृकमुषलाघातेन मरणम् । चतु-र्विंशतिवार्षिकव्रतं वा । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः ।अथ महापातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।अज्ञानतस्तत्कर्त्तृकतत्स्वामिक-तत्सुवर्णस्तेयम् । द्वादशवार्षिकव्रतं स्त्रीबालवृद्धानामर्द्धम् ।एकस्योभयधर्म्मवत्त्वे पादः । १८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः ।ज्ञानतो गुर्व्वङ्गनागमनम् ।अर्थात् विमातृगमनम् ।शूद्रस्य ब्राह्मणीगमनञ्च । गुरुतल्पगः पापमभिभाष्य तप्ते लौहमयेसुप्यात् । ज्वलन्तीं लौहप्रतिमां मृण्मयींप्रतिमां वा आलिङ्ग्य म्रियेत । स्वयं वाशिश्नवृषणावुत्कृत्य अञ्जलौ निधायआमरणात् नैरृतीन्दिशमातिष्ठेत् ।चतुर्विंशतिवार्षिकव्रतं वा कुर्य्यात् । गुर्व्व-ङ्गनयापि एतत् करणीयम् । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः ।अज्ञानतो गुर्व्वङ्गनागमः । द्वादशवार्षिकव्रतम् । बालवृद्धयोरर्द्धम् ।एतच्चातुर्वर्ण्यविषयम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः ।चतुर्णां महापातकिनां संसर्गः । ज्ञानतः सकृत् प्रथमसंसर्गिणोऽष्टादश-वार्षिकव्रतम् । २७० धेनवः । ८१० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । १५० गावः । अशक्तौ १५०कार्षापणाः ।तत्र गुरुसंसर्गो यथा । पतिता-चार्य्यात् वेदाध्ययनम् । १ ।पतितशिष्याय वेदाध्याप-नम् । २ । पतितेन ऋत्विजाज्योतिष्टोमादियजनम् । ३ ।पतितस्य ज्योतिष्टोमादि-निष्पादनरूपयाजनम् । ४ ।पतितेन पतितया वा परि-णयनम् । ५ । स्तेयादिपति-तान्यब्राह्मणीगमनम् । ६ ।पतितान्नस्य पतितेन सहैक-पात्रे भोजनम् । ७ । अज्ञानतः सकृत्प्रथमसंसर्गिणो नववार्षिक-व्रतम् । १३५ धेनवः । ४०५ कार्षा-पणाः । ७५ गावः । अशक्तौ ७५ का-र्षापणाः ।ज्ञानतो द्वितीयसंसर्गिणः नववार्षिक-व्रतम् । १३५ धेनवः । ४०५ कार्षा-पणाः । ७५ गावः । अशक्तौ ७५ का-र्षापणाः । अज्ञानतो द्बितीयसंसर्गिणः सार्द्धचतुर्वा-र्षिकव्रतम् । ६८ धेनवः । २०२ ॥
० कार्षा-पणाः । ३८ गावः । अशक्तौ ३७ ॥
०कार्षापणाः ।ज्ञानतस्तृतीयसंसर्गिणः षाड्वार्षिकव्रतम् । ९० धेनवः । २७० कार्षा-पणाः । ५० गावः । अशक्तौ ५० का-र्षापणाः ।अज्ञानतस्तृतीयसंगर्गिणस्त्रैवार्षिकव्रतम् । ४५ धेनवः । १३५ कार्षा-पणाः । २५ गावः । अशक्तौ २५ का-र्षापणाः । ज्ञानाज्ञानतश्चतुर्थसंसर्गिणः प्रायश्चित्ता-भावः । ब्रह्मघातिनां क्षत्त्रियवैश्य-शूद्राणां ज्ञानाज्ञानतः संसर्गे तु क्रमेणएतस्य द्बिगुणं त्रिगुणंचतुर्गुणं ज्ञेयम् ।तत्र लघुसंसर्गो यथा । उप-नयनं बिना पतिताय वेदा-ध्यापनम् । १ । पतितांत्ता-दृशाध्ययनम् । २ । पतित-यजमानस्य अष्टकादियज्ञ-याजनम् । ३ । पतितेन ऋ-त्विजाष्टकादियज्ञयजनम् । ४ ।पतितस्वब्राह्मणीगमनम् । ५ ।पतितशूद्रागमनम् । ६ ।अपतितान्नस्य पतितेन स-हैकपात्रे भोजनम् । ७ ।पतितोच्छिष्टभोजनम् । ८ । ज्ञानतः षण्माससंसर्गे प्रथमसंसर्गिणोऽष्टा-दशवार्षिकव्रतम् । २७० धेनवः । ८१० कार्षा-पणाः । १५० गावः । अशक्तौ १५०कार्षापणाः । अज्ञानतः षण्माससंसर्गे प्रथमसंसर्गिणोनववार्षिकव्रतम् । १३५ धेनवः । ४०५ कार्षा-पणाः । ७५ गावः । अशक्तौ ७५ का-र्षापणाः । ज्ञानतः षण्माससंसर्गे द्वितीयसंसर्गिणोनववार्षिकव्रतम् । १३५ धेनवः । ४०५ कार्षा-पणाः । ७५ गावः । अशक्तौ ७५ का-र्षापणाः । अज्ञाततः षण्माससंसर्गे द्वितीयसंसर्गिणःसार्द्धचतुर्वार्षिकव्रतम् । ६८ धेनवः । २०२ ॥
० कार्षा-पणाः । ३८ गावः । अशक्तौ ३७ ॥
०कार्षापणाः । ज्ञानतः षण्माससंसर्गे तृतीयसंसर्गिणःषाड्वार्षिकव्रतम् । ९० धेनवः । २७० कार्षा-पणाः । ५० गावः । अशक्तौ ५० का-र्षापणाः । अज्ञानतः षण्माससंसर्गे तृतीयसंसर्गिण-स्त्रैवार्षिकव्रतम् । ४५ धेनवः । १३५ कार्षा-पणाः । २५ गावः । अशक्तौ २५ का-र्षापणाः ।चतुर्थसंसर्गिणो ज्ञानाज्ञानतः प्रायश्चित्ता-भावः ।अथ महापातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।महापातकिनां लघुतरसंसर्गोयथा । एकशय्याशनयाना-दिः । ततो लघुतर आलाप-स्पर्शनिःश्वासादिः । एभिश्च त्रिभिर्लघुतरसंसर्गैरेको लघु-संसर्गः । ज्ञानतस्त्रिभिर्लघुसंसर्गैर्वत्सरेण साम्यम् ।तेनाष्टादशवार्षिकव्रतम् । २७० धेनवः । ८१० कार्षा-पणाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । १५० गावः । अशक्तौ १५०कार्षापणाः । अज्ञानतो वत्सरद्वयेन । तथा । तथा । तथा । ज्ञानत एकैकशो वत्सरत्रंयेण । तथा । तथा । तथा । अज्ञानाद्वत्सरषट्केन । तथा । तथा । तथा । संलापादीनां त्रयाणां एकैकयानादिसमा-नत्वात् ज्ञानतो वत्सरत्रयेण पातः । तथा । तथा । तथा । संलापादीनां त्रयाणां एकैकयानादिसमा-नत्वादज्ञानाद्बर्षषट्केन पातः । तेना-ष्टादशवार्षिकव्रतम् । २७० धेनवः । ८१० कार्षा-पणाः । तल्लम्य-स्वर्णादि वा । १५० गावः । अशक्तौ १५०कार्षापणाः । ज्ञानादेकैकशो वत्सरनवकेन । तथा । तथा । तथा । अज्ञानादेकैकशोऽष्टादशवत्सरैः पातः ॥
* ॥
नवविधपापान्वितानां मध्यात् येनपापीयसा यः संसृष्टः स तस्य व्रतंपादहीनं कुर्य्यात् ॥
एतच्च प्रथमसंस-र्गिणाम् । द्वितीयसंसर्गिणां द्बिपाद-हीनम् । तृतीयसंसर्गिणां त्रिपादहीनंसर्व्वत्र ज्ञेयम् ॥
* ॥
संसर्गाणामुक्त-कालन्यूनाधिक्ये भागहारेण प्रायश्चित्त-न्यूनाधिक्यं ज्ञेयम् ॥
* ॥
रघुनन्दन-भट्टाचार्य्यमते कलौ लघुसंसर्गेषु प्रति-ग्रहादिषु पातित्याभावात् तत्प्रायश्चि-त्ताभावः ॥
तथा । तथा । तथा ।पतितोत्पन्नत्वमपि महापात-किसंसर्गविशेषः । यस्य पतितस्य यत् प्रायश्चित्तं तस्य पातित्य-दशायां जातस्य पुत्त्रस्य तत् तृतीय-भागप्रायश्चित्तम् । तदानीं तज्जातायाःकन्यायाः पतितोत्पन्नपुत्त्रप्रायश्चित्ततृतीय-भागप्रायश्चित्तम् ।अथानुपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।समुत्कर्षे अनृतम् । तत्तु समुत्-कर्षिनिमित्तं वाचा क्रिययावा अन्यथा प्रतिपादनं यथाशूद्रस्य ब्राह्मणोऽहमितिवचनं यज्ञोपवीतधारणञ्च ।अथवा परस्य सम्यग्जाति-विद्योत्कर्षे सति नायं ब्रा-ह्मणो न च किञ्चिदयं जा-नीते इत्यनृतवचनम् । १ ।राजगामिपैशुनम् । तत्तुराजनि निर्द्दोषस्य दोष-ख्यापनम् । २ । गुरोरलीक-निर्ब्बन्धः । स तु गुरोर्जन्म-दातुर्मृषादोषाभियोगः । ३ । द्वादशवार्षिकव्रतम् । एतच्च ज्ञानात्यन्ता-भ्यासतः ॥
* ॥
एतन्मध्याद्यदुपपातकेदृश्यते तदज्ञानादिना लघुविषयञ्चेत्या-दिव्यवस्थेयम् ॥
* ॥
यच्च वशिष्ठवचनंब्रह्मोज्झः कृच्छ्रं द्बादशरात्रं चरित्वापुनरुपयुञ्जीत वेदमाचार्य्यात् । विष्णुः ।समुत्कर्षानृते गुरोश्चालीकनिर्बन्धे तदा-क्षारणे च मासं पयसा वर्त्तेत ।आक्षारणं परदारगमनाभिशापः ।वशिष्ठः । गुरोश्चालीकनिर्बन्धे सचेल-स्नातो गुरुं प्रसादयेत् प्रसादात् पूतोभवति । एतानि प्रमादादिकृते बो-ध्यानि । १८० धेनवः । ५४० कार्षापणाः । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः ।अथानुपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।एतानि त्रीणि ज्ञानतःअत्यन्ताभ्यासे अज्ञानकृत-ब्रह्महत्यासमानि । याग-स्थयोः क्षत्त्रियवैश्ययोर्व्वधः ।४ । गर्भिणीवधः । ५ । रज-स्वलावधः । ६ । अत्रि-गोत्रावधः । ७ । ब्राह्मण-व्यतिरिक्ताविज्ञातगर्भवधः ।८ । शरणागतवधः । ९ ।एतानि च अज्ञानकृतब्रह्म-हत्यासमानानि ।ब्रह्मोज्झता । सा च अस-च्छास्त्राभियोगेन अधीत-वेदविस्मरणम् । १ । वेद-निन्दा । अर्थतो ग्रन्थतश्च । २ ।कौटसाक्ष्यम् । ३ । सुहृद्-वधः । स च ब्राह्मणव्यति-रिक्तमित्रवधः । ४ । गर्हि-तान्नजग्धिः । सा च ज्ञानतो-ऽत्यन्ताभ्यासेन अन्त्यजान्न-भोजनम् । ५ । गर्हिताद्य-जग्धिः । ज्ञानतोऽत्यन्ता-भ्यासेन छत्राकलशुनादि-भोजनम् । ६ । एतानि षट्अज्ञानकृतसुरापानसमानि । द्वादशवार्षिकव्रतम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षाप-णाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः ।ब्राह्मणसम्बन्धिनिःक्षेपहरणम् ।१ । नरा २ श्व ३ रजत ४ भूमि ५वज्र ६ मणीना ७ ञ्चाभ्यासेनहरणम् । एतानि सप्त ब्रा-ह्मणस्वामिकाशीतिरक्तिका-परिमितसुवर्णस्तेयसमानि । ज्ञानतो द्बादशवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्ध्वम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षाप-णाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः ।सपिण्डस्त्रीगमनम् । १ । ब्रा-ह्मणकुमारीगमनम् । २ ।चाण्डालादिस्त्रीगमनम् । ३ ।सवर्णमित्रस्त्रीगमनम् । ४ ।पुत्त्रस्यासवर्णस्त्रीगमनम् । ५ ।औरसेतरपुत्त्रभार्य्यागमनम् ।६ । पितृष्वसृगमनम् । ७ ।मातृष्वसृगमनम् । ८ । ग-न्तारमपेक्ष्य हीनवर्णपितृ-पत्नीगमनम् । ९ । पितृव्य-पत्नीगमनम् । १० । माता-महपत्नीगमनम् । ११ । मा-तुलपत्नीगमनम् । १२ । श्व-श्रूगमनम् । १३ । स्वसृगम-नम् । १४ । ज्येष्ठभ्रातृपत्नी-गमनम् । १५ । राजपत्नी-गमनम् । १६ । श्रोत्रिय- ज्ञानतो महापातकोक्तप्रकारेण मरणंतद्वैकल्पिकं चतुर्विंशतिवार्षिकव्रतम् । ३६० धेनवः । १०८० कार्षाप-णाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः । अज्ञानतो द्वादशवार्षिकव्रतम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षाप-णाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः । पञ्चपुरुषाधिकगामिनीनामासां गमनेचान्द्रायणम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षाप-णाः । सार्द्धसप्त-धेनुसंकलनात् । यथाशक्ति । अभ्यासव्यभिचारिण्याः सकृद्गमने अर्थात्सप्तमपुरुषगामिन्या गमने पराकः । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अष्टमादिपुरुषगामिन्या गमने तप्तकृच्छ्रम् । ४ धेनवः । ११ । ० कार्षाप-णाः । पादोन-धेनुचतुष्टयस्यग्राह्यत्वात् । यथाशक्ति ।अथानुपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।पत्नीगमनम् । १७ । ऋत्विक्-पत्नीगमनम् । १८ । उपा-ध्यायपत्नीगमनम् । १९ ।शिष्यपत्नीगमनम् । २० ।स्वसृसखीगमनम् । २१ । अ-सवर्णाजातदुहितृगमनम् ।२२ । आचार्य्यपत्नीगमनम् ।२३ । शरणागतागमनम् ।२४ । प्रव्रजितागमनम् । २५ ।धात्रीगगनम् । २६ । सा-ध्वीगमनम् । २७ । निः-क्षप्तस्त्रीगमनम् । २८ । व-र्णोत्तमागमनम् । २९ । एता-निगुरुतल्पगमनसमानि । * ।इति चतुःप्रकाराण्यनुपात-कानि मिलित्वा एकपञ्चा-शत्संख्येयानि ॥
अज्ञानादारोहणमात्रे सम्बन्धविप्रकर्षे वापराकस्तप्तकृच्छ्रो वा । ज्ञानतो महापातकोक्तप्रकारेण मरणम् ।तद्बैकल्पिकं चतुर्विंशतिवार्षिकव्रतम् । ३६० धेनवः । १०८० कार्षाप-णाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः । अज्ञानतो द्बादशवार्षिकव्रतम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षाप-णाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः । पञ्चपुरुषाधिकगामिनीनामासां गमनेचान्द्रायणम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षाप-णाः । सार्द्धसप्त-धेनुसंकलनात् । यथाशक्ति । अभ्यासव्यभिचारिण्याः सकृद्गमने अर्थात्सप्तमपुरुषगामिन्या गमने पराकः । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अष्टमादिपुरुषगामिन्या गमने तप्तकृच्छ्रम् । ४ धेनवः । ११ । ० कार्षाप-णाः । पादोन-धेनु-चतुष्टयस्यग्राह्यत्वात् । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकज्ञान-कृतब्राह्मणस्वामिकगवीवधः । त्रैमासिकव्रतम् । तद्यथा । कृतसशिख-वपनो व्यापादिताया गोश्चर्म्मणा कृत-परिधानोत्तरावगुण्ठनो मासमेकं गोमू-त्रेण यवागूकृतान् यवान् पिबन् गोष्ठेवसेत् । अपरमासद्बये उपोष्यापरदिनेसायं स्वल्पं भुञ्जीत । जितेन्द्रियो गो-मूत्रेण स्नानं चरेत् । दिवा गवानुगमनंऊर्द्ध्वं तिष्ठन् गोरजःपानञ्च चरेत् ।गोः शुश्रूषां नमस्कारञ्च कुर्य्यात् ।रात्रौ वीरासनं वसेत् । तिष्ठन्तीषुगोष्वनुतिष्ठेत् । व्रजन्तीषु तास्वनुव्रजेत् ।आसीनासु तास्वासीनः । वीतमत्सरः ।आतुरामभिशस्तां पतितां पङ्कलग्नांभयनिमित्तैश्चौरव्याघ्रादिभिराक्रान्ताञ्चगां सर्व्वशक्तिभिर्विमोचयेत् । ग्रीष्म-वर्षाशीतेषु मारुते भृशं वाति वागोस्त्राणमकृत्वा आत्मत्राणं न कुर्य्यात् ।आत्मनः अन्येषां वा गृहक्षेत्रखलेषुभक्षयन्तीं पिवन्तं वत्सञ्च निवारणाभि-प्रायेण न कथयेत् । एतद्विधानेन योगामनुगच्छति स गोहत्याकृतपापात्प्रमुच्यते । एकं वृषं दश गाश्च दक्षिणांदद्यात् । एतदशक्तौ वेदविद्भ्यः सर्व्वस्वंदद्यात् । एतच्चतुर्हायण्यादिविषयम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । १२ धेनवो भव-देवभट्टसम्मताः । ३६ कार्षापणाः ।तल्लभ्यस्वर्णादिवा । १ वृषः १० गावः । अशक्तौ१५ कार्षपणाः । १७ धेनवो बहु-सम्मताः । ५१ कार्षापणाः । तथा ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकब्राह्म-णस्वामिकाज्ञानकृतगवी-वधः । सार्द्धमासिकव्रतम् । तद्यथा । गोष्ठेगोसमीपे गोघ्नः स्थितिं कुर्य्यात् । तत्रैवक्षितौ शयनञ्च । शक्तुयावकपयोदधि-सरगोमयानां भक्षणं क्रमशः कुर्य्यात् ।नखरोमविवर्जितस्त्रिसवनस्नानञ्चरेत् ।जितेन्द्रियो वीतमत्सरश्च भवेत् । यथा-शक्ति गायत्त्रीञ्च जपेत् । सार्द्धमासे पूर्णेसति विप्रान् भोजयेत् । गां तन्मूल्यंवा दक्षिणां दद्यात् । अनेन विधानेनगोघ्नः पापान्मुच्येत । एतद्व्रतं गो-स्वामिने तत्प्रतिरूपं गवान्तरं यथोक्त-मूल्यं वा दत्त्वा कर्त्तव्यम् । स्त्रीशूद्रबाल-वृद्धानामर्द्धं प्रायश्चित्तम् । ६ धेनवो भवदेव-भट्टसम्मताः ।९ धेनवो बहु-सम्मताः । १८ कार्षापणाः ।तल्लभ्यस्वर्णादिवा ।२५ ॥
० कार्षा-पणाः । बहुस-म्मताः । सार्द्धाष्ट-धेनुसंकलनात् । १ गौः । अशक्तौ १ कार्षापणः ।स्मार्त्तमते ७ ॥
० कार्षापणाः ।ज्ञानकृतशूद्रकर्त्तृक-ब्राह्मण-स्वामिकगवीवधः । त्रैमासिकव्रतार्द्धम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । ६ धेनवो भवदेव-भट्टसम्मताः । ९धेनवो बहुसम्म-ताः । १८ कार्षापणाः ।२५ ॥
० कार्षाप-णाः । बहुसम्म-ताः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । १ गौः । अशक्तौ १ कार्षापणःज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्रियवैश्य-कर्त्तृकक्षत्त्रियस्वामिकगवी-वधः । षाण्मासिकव्रतम् । तद्यथा । षण्मासान्तच्चर्म्मणा परिवृतो गोग्रासाहर्त्ता गो-व्रतो यवाशी गोभिरेव सञ्चरन् तत्पा-पात् विमुच्येत । १२ धेनवः । ३६ कार्षापणाः ।तल्लभ्यस्वर्णादिवा । यथाशक्ति ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकाज्ञान-कृतक्षत्त्रियस्वामिकगवीवधः । षाण्मासिकव्रतार्द्धम् । ६ धेनवः । १८ कार्षापणाः ।तल्लभ्यस्वर्णादिवा । यथाशक्ति ।शूद्रकर्त्तृकज्ञानकृतक्षत्त्रियस्वा-मिकगवीवधः । षाण्मासिकव्रतार्द्धम् । ६ धेनवः । १८ कार्षाप-णाः । तल्लभ्य-स्वर्णादि वा । यथाशक्ति ।तत्कर्त्तृकाज्ञानकृततत्स्वामिक-गवीवधः । एतद्व्रतार्द्धम् । स्त्रीशूद्रबालवृद्धानां सर्व्व-त्रार्द्धम् । ३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । त-ल्लभ्यस्वर्णादि वा । यथाशक्ति ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकज्ञान-कृतवैश्यस्वामिकगवीवधः । द्बिगुणं मासब्रतम् । मासव्रतं यथा ।मासैकं पञ्चगव्यपानं गोष्ठे वासःगवानुगमनं गोमतीजपः । १० धेनवः । ३० कार्षापणाः ।तल्लभ्यस्वर्णादिवा । यथाशक्ति ।तत्कर्त्तृकाज्ञानकृततत्स्वामि-कगवीवधः । एतदर्द्धम् । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः ।तल्लभ्यस्वर्णादिवा । यथाशक्ति ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकज्ञान-कृतशूद्रस्वामिकगवीवधः । ४ प्राजापत्यानि । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः ।तल्लभ्यस्वर्णादिवा । यथाशक्ति ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकाज्ञा-नकृतशूद्रस्वामिकगवीवधः । २ प्राजापत्ये । स्त्रीशूद्रबालवृद्धानां सर्व्व-त्राद्धम् । एकस्य स्त्रीत्वशूद्रत्वाद्युमय-धर्म्मवत्त्वे प्रायश्चित्तपादः । २ धेनू । ६ कार्षापणाः ।तल्लभ्यस्वर्णादिवा । यथाशक्ति ।ब्राह्मणस्वामिकगर्भिणीकपिला-दोग्ध्रीहोमधेनुसुव्रतानांगवां ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्य-कर्त्तृकज्ञानकृतवधः । द्बिगुणं त्रैमासिकव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । २४ धेनवो भव-देवभट्टसम्मताः ।३४ धेनवो बहु-सम्मताः । ७२ कार्षापणाः ।१०२ कार्षापणाबहुसम्मताः । २ वृषौ २० गावः । अशक्तौ३० कार्षापणाः ।ब्राह्मणस्वामिकगर्भिणीकपिला-दोग्ध्रीहोमधेनुसुव्रतानांगवां शूद्रकर्त्तृकज्ञानकृतवधः । त्रैमासिकव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । १२ धेनवः ।१७ धेनवो बहु-सम्मताः । ३६ कार्षापणाः ।५१ कार्षापणाबहुसम्मताः । १० वृषः १० गावः । अशक्तौ१५ कार्षापणाः ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।क्षत्त्रियस्वामिकगर्भिणीकपि-लादोग्ध्रीहोमधेनुसुव्रतानांगवां ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकज्ञानकृतबधः । द्विगुणं षाण्मासिकव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । २४ धेनवः । ७२ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।क्षत्त्रियस्वामिकगर्भिणीकपि-लादोग्ध्रीहोमधेनुसुव्रतानांगवां शूद्रकर्त्तृकज्ञानकृत-वधः । षाण्मासिकव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । १२ धेनवः । ३६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।वैश्यस्वामिकगर्भिणीकपिलादो-ग्ध्रीहोमधेनुसुव्रतानां गवांब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृक-ज्ञानकृतवधः । चतुर्गुणं मासिकव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । २० धेनवः । ६० कार्षापणाः । यथाशक्ति ।वैश्यस्वामिकगर्भिणीकपिलादो-ग्ध्रीहोमधेनुसुव्रतानां गवांशूद्रकर्त्तृकज्ञानकृतवधः । द्विगुणं मासिकव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । १० धेनवः । ३० कार्षापणाः । यथाशक्ति ।शूद्रस्वामिकगर्भिणीकपिलादो-ग्ध्रीहोमधेनुसुव्रतानां गवांब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृक-ज्ञानकृतवधः । ८ प्राजापत्यानि ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । ८ धेनवः । २४ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।शूद्रस्वामिकगर्भिणीकपिलादो-ग्ध्रीहोमधेनुसुव्रतानां गवांशूद्रकर्त्तृकज्ञानकृतवधः । ४ प्राजापत्यानि ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकाधमशूद्रस्वामिकगवी-वधः । २ प्राजापत्ये ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ज्ञानकृतशूद्रकर्त्तृकाधमशूद्रस्वा-मिकगवीवधः । १ प्राजापत्यम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अधमशूद्रस्वामिकगर्भिणीकपि-लादोग्ध्रीहोमधेनुसुव्रतानांगवां ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकज्ञानकृतवधः । ४ प्राजापत्यानि ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अधमशूद्रस्वामिकगर्भिणीकपि-लादोग्ध्रीहोमधेनुसुव्रतानांगवां शूद्रकर्त्तृकज्ञानकृत-वधः । २ प्राजापत्ये ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणस्वामिकाया गोरुत्पन्न-मात्रगर्भस्य ब्राह्मणक्षत्त्रिय-वैश्यकर्त्तृकज्ञानकृतवधः । त्रैमासिकव्रतपादः ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । ५ धेनवः । १२ ॥
। ० कार्षाप-णाः । सपाद-धेनुचतुष्टयसङ्कल-नात् । ३ ॥
। ० कार्षापणाः ।ब्राह्मणस्वामिकाया गोर्गात्र-सम्मितगर्भस्य ब्राह्मणक्षत्त्रि-यवैश्यकर्त्तृकज्ञानकृतवधः । त्रैमासिकव्रतपादद्बयम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् ९ धेनवः । २५ ॥
० कार्षाप-णाः । सार्द्धाष्ट-धेनुसङ्कलनात् । ७ ॥
० कार्षापणाः ।ब्राह्मणस्वामिकाया गोर्निष्पन्न-सकलगात्रचैतन्यरहितगर्भ-स्य ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृ-कज्ञानकृतवधः । त्रैमासिकव्रतपादत्रयम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् ।चैतन्ययुक्तगर्भवधे कृत्स्नमेव प्रायश्चित्तम् । १३ धेनवः । ३८ । ० कार्षाप-णाः । पादोन-त्रयोदशधेनुसङ्क-लनात् । ११ । ० कार्षापणाः ।क्षत्त्रियस्वामिकाया गोरुत्पन्न-मात्रगर्भस्य ब्राह्मणक्षत्त्रिय-वैश्यकर्त्तृकज्ञानकृतवधः । षाण्मासिकव्रतपादः ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । ३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।क्षत्त्रियस्वामिकाया गोर्गात्र-सम्मितगर्भस्य ब्राह्मणक्षत्त्रिय-वैश्यकर्त्तृ कज्ञानकृतवधः । षाण्मासिकव्रतपादद्बयम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ६ धेनवः । १८ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।क्षत्त्रियस्वामिकाया गोर्निष्पन्न-सकलगात्रचैतन्यरहितग-र्भस्य ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्य-कर्त्तृकज्ञानकृतवधः । षाण्मासिकव्रतपादत्रयम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । चैतन्ययुक्त-गर्भवधे कृत्स्नमेव प्रायश्चित्तम् । ९ धेनवः । २७ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।वैश्यस्वामिकाया गोरुत्पन्न-मात्रगर्भस्य ब्राह्मणक्षत्त्रिय-वैश्यकर्त्तृकज्ञानकृतवधः । द्बिगुणमासव्रतस्य पादः ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । ३ धेनवः । ७ ॥
० कार्षा-पणाः । सार्द्धद्वय-धेनुसङ्कलनात् । यथाशक्ति ।वैश्यस्वामिकाया गोर्गात्रस-म्मितगर्भस्य ब्राह्मणक्षत्त्रिय-वैश्यकर्त्तृकवधः । द्बिगुणमासव्रतस्य पादद्बयम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ५ धेनवः । १५ कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।वैश्यस्वामिकाया गोर्निष्पन्न-सकलगात्रचैतन्यरहितगर्भ-स्य ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकज्ञानकृतवधः । द्विगुणमासव्रतस्य पादत्रयम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । सार्द्धसप्त-धेनुसङ्कलनात् । यथाशक्ति ।शूद्रस्वामिकाया गोरुत्पन्नग-र्भस्य अर्थात् गर्भग्रहण-दिनात् सावनमासद्बयानति-क्रान्तगर्भस्य ब्राह्मणक्ष-त्त्रियवैश्यकर्त्तृकज्ञानकृतवधः । १ प्राजापत्यम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।शूद्रस्वामिकाया गोर्गात्रसम्मि-तगर्भस्य अर्थात् मासद्वयो-परिसावनमासद्वयानतिक्रा-न्तगात्राद्यवयवोत्पन्नगर्भस्यब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृक-ज्ञानकृतवधः । २ प्राजापत्ये ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।शूब्रस्वामिकाया गोर्निष्पन्नसक-लगात्रचैतन्यरहितगर्भस्यअर्थात् चतुर्थमासोपरि सा-वनमासद्बयानतिक्रान्तगर्भ-स्य ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृ-कज्ञानकृतवधः । ३ प्राजापत्यानि ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । चैतन्ययुक्त-गर्भवधे कृत्स्नमेव प्रायश्चित्तम् । ३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणस्वामिकानामतिवृद्धातिकृशातिबालातिरोगिणीनांगवां ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकज्ञानकृतवधः । त्रैमासिकव्रतार्द्धम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ९ धेनवः । २५ ॥
० कार्षा-पणाः । सार्द्धाष्ट-धेनुसङ्कलनात् । ७ ॥
० कार्षापणाः ।क्षत्त्रियस्वामिकानामतिवृद्धाति-कृशातिबालातिरोगिणीनांगवां ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकज्ञानकृतवधः । षाण्मासिकव्रतार्द्धम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ६ धेनवः । १८ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।वैश्यस्वामिकानामतिवृद्धाति-कृशातिबालातिरोगिणीनांगवां ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकज्ञानकृतवधः । १ मासव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।शूद्रस्वामिकानामतिवृद्धातिकृ-शातिबालातिरोगिणीनां २ प्राजापत्ये ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।गवां ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकज्ञानकृतवधः । स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् ।ब्राह्मणस्वामिकानां बहूनां गवांब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकैक-प्रयत्ननिष्पन्नज्ञानकृतवधः । द्बिगुणत्रैमासिकव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ३४ धेनवः । १०२ कार्षा-पणाः । २ वृषौ २० गावः । अशक्तौ३० कार्षापणाः ।क्षत्त्रियस्वामिकानां बहूनां गवांब्राह्मणक्षत्त्रियवै्यकर्त्तृकैक-प्रयत्ननिष्पन्नज्ञानकृतवधः । द्बिगुणषाण्मासिकव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । २४ धेनवः । ७२ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।वैश्यस्वामिकानां बहूनां गवांब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकैक-प्रयत्ननिष्पन्नज्ञानकृतवधः । चतुर्गु णमासव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । २० धेनवः । ६० कार्षापणाः । यथाशक्ति ।शूद्रस्वामिकानां बहूनां गवांब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकैक-प्रयत्ननिष्पन्नज्ञानकृतवधः । ८ प्राजापत्यानि ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् ।स्त्रीत्वाद्युभयधर्म्मवत्त्वे पादः ।प्रयत्नभेदे प्रायश्चित्तावृत्तिः । ८ धेनवः । २४ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ज्ञानकृतबहुकर्त्तृकब्राह्मणस्वा-मिकैकगवीवधः । प्रत्येकं त्रैमासिकव्रतपादः ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । ५ धेनवः । १२ ॥
। ० कार्षा-पणाः । सपाद-धेनुचतुष्टयसङ्कल-नात् । ३ ॥
। ० कार्षापणाः ।ज्ञानकृतबहुकर्त्तृकक्षत्त्रियस्वा-मिकैकगवीवधः । प्रत्येकं षाण्मासिकव्रतपादः ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । ३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ज्ञानकृतबहुकर्त्तृकवैश्यस्वामि-कैकगवीवधः । प्रत्येकं द्विगुणमासव्रतपादः ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । ३ धेनवः । ७ ॥
० कार्षापणाः ।सार्द्धद्बयधेनुसङ्क-लनात् । यथाशक्ति ।ज्ञानकृतबहुकर्त्तृकशूद्रस्वामि-कैकगवीवधः । प्रत्येकं प्राजापत्यम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।द्बाभ्यामेकगवीवधः । यद्यत्स्वामिकाया गोर्वधे यद्यत्प्रायश्चित्त-मुक्तं प्रत्येकं संपूर्णं तत्तत् प्रायश्चित्तम् ।द्वाभ्यामेकप्रयत्ननिष्पन्नबहुगवी-वधः । यद्यत्स्वामिकाया गोर्वधे यद्यत्प्रायश्चित्तंप्रत्येकं तद्द्वैगुण्यम् ।एकप्रयत्ननिष्पन्नबहुकर्त्तृकबहु-गवीवधः । प्रत्येकं तत्तद्वधोक्तव्रतपादद्बयम् ।एकप्रयत्ननिष्पन्नाभ्यासकृतबहु-कर्त्तृकबहुगवीवधः । प्रत्येकं तत्तद्बधोक्तव्रतद्विपादप्रायश्चित्ता-वृत्तिः ।ज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकब्राह्मणस्वामिकैकहाय-बगवीवधः । त्रैमासिकव्रतपादः ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ५ धेनवः । १२ ॥
। ० कार्षा-पणाः । सपाद-धेनुचतुष्टयसङ्कल-नात् । ३ ॥
। ० कार्षापणाः ।ज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकब्राह्मणस्वामिकद्विहाय-नगवीवधः । त्रैमासिकव्रतार्द्धम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ९ धेनवः । २५ ॥
० कार्षा-पणाः । सार्द्धाष्ट-धेनुसङ्कलनात् । ७ ॥
० कार्षापणाः ।ज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकब्राह्मणस्वामिकत्रिहाय-णगवीवधः । पादन्यूनत्रैमासिकव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । १३ धेनवः । ३८ । ० कार्षा-पणाः । पादोन-त्रयोदशधेनुसङ्क-लनात् । ११ । ० कार्षापणाः ।ज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकक्षत्त्रियस्वामिकैकहायन-गवीवधः । षाण्मासिकव्रतपादः ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।ज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकक्षत्त्रियस्वामिकद्विहाय-नगवीवधः । षाण्मासिकव्रतपादद्बयम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ६ धेनवः । १८ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकक्षत्त्रियस्वामिकत्रिहा-यणगवीवधः । पादन्यूनषाण्मासिकव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ९ धेनवः । २७ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकवैश्यस्वामिकैकहायनग-वीवधः । मासैकव्रतार्द्धम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । ३ धेनवः । ७ ॥
० कार्षा-पणाः । सार्द्ध-द्बयधेनुसङ्कलनात् । यथाशक्ति ।ज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकवैश्यस्वामिकद्बिहायन-गवीवधः । मासव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकवैश्यस्वामिकत्रिहायण-गवीवधः । पादोनं द्विगुणमासव्रतम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । सार्द्धस-प्तधेनुसङ्कलनात् । यथाशक्ति ।ज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकशूद्रस्वामिकैकहायनग-वीवधः । १ प्राजापत्यम् ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकशूद्रस्वामिकद्बिहायनग-वीवधः । २ प्राजापत्ये ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ज्ञानकृतब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यक-र्त्तृकशूद्रस्वामिकत्रिहायण-गवीवधः । ३ प्राजापत्यानि ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । ३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।क्षीणाया गोरक्षीणत्वभ्रमेणा-हारप्रचारनिर्गमरोधनि-मित्तवधः । प्राजापत्यपादः । १ धेनुः । ॥
। ० पणाः । धेनु-पादसङ्कलनात् । यथाशक्ति । क्षैण्यज्ञाने प्रायिकमरणं ज्ञात्वा प्रवृत्तस्यचान्द्रायणपदः ।इदन्तु सर्व्वस्वामिकायाः सर्व्ववयस्कायागोः सर्व्वकर्त्तृकवधे बोद्धव्यम् । २ धेनू । ५ ॥
/꣡ ० कार्षा-पणाः । पादा-र्द्धोनधेनुद्बयसङ्क-लनात् । यथाशक्ति ।क्षीणाया गोरक्षीणत्वभ्रमेणअकालबन्धनायथाबन्धननि-मित्तवधः । प्राजापत्यपादद्वयम् । १ धेनुः । १ ॥
० कार्षापणाः ।धेन्वर्द्ध सङ्कलनात् । यथाशक्ति । क्षैण्यज्ञाने तु प्रायिकमरणं ज्ञात्वा प्रवृ-त्तस्य चान्द्रायणपादद्बयम् । एतदपिसर्व्वस्वामिकायाः सर्व्ववयस्काया गोःसर्व्वकर्त्तृकवधे बोद्धव्यम् । ४ धेनवः । ११ । ० कार्षा-पणाः । पादोन-धेनुचतुष्टयसङ्कल-नात् । यथाशक्ति ।क्षीणाया गोरक्षीणत्वभ्रमेणहलशकटादियोजननिमित्तवधः । प्राजापत्यपादत्रयम् । १ धेनुः । २ । ० कार्षापणाः ।पादोनधेनुसङ्कल-नात् । यथाशक्ति । क्षैण्यज्ञाने तु चान्द्रायणपादत्रयम् । ६ धेनवः । १६ ॥
। /꣡ ० कार्षा-पणाः । पादोन-सार्द्धसप्तधेनुसङ्क-लनात् । यथाशक्ति ।क्षीणाया गोरक्षीणत्वभ्रमेणकूपावटादिषु भयादिनानिपातनेन शास्त्रीयदण्डनि-पातनेन च वधः । प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । क्षैण्यज्ञाने प्रायिकमरणं ज्ञात्वा प्रवृ-त्तस्य चान्द्रायणम् । एतदपि सर्व्वस्वामि-कादिविषयम् । यद्यत्स्वामिकयद्यत्-अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।कर्त्तृकयद्यद्गववधे यद्यत्प्रायश्चित्तमुक्तंअप्रवृत्तप्रवर्त्तकरूपप्रयोजकस्य तत्तत्प्रायश्चित्तस्य पादत्रयम् । प्रवृत्तप्रवर्त्तक-रूपप्रयोजकस्य पादद्बयम् । स्वल्पप्र-हर्त्तृरूपानुग्राहकस्य पादत्रयम् । वध्य-प्रतिरोधकरूपानुग्राहकस्य पादद्वयम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । सार्द्धस-प्तधेनुसङ्कलनात् । यथाशक्ति ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकशूद्रे-तरस्वामिकगवापालननि-मित्तवधः । सेतिकर्त्तव्यताकप्राजापत्यम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् ।इति कर्त्तव्यता यथा । सशिखं वपनंकार्य्यं त्रिसन्ध्यमवगाहनम् । शृङ्गैर्वापिखुरैर्युक्तं लाङ्गूलश्रवणादिभिः ॥
आर्द्र-मेव हि तच्चर्म्म परिधाय स गां व्रजेत् ।तासां मध्ये वसेद्रात्रौ दिवा ताभिः समंव्रजेत् ॥
ब्राह्मणस्य विशेषेण तथाराजन्यवैश्ययोः । प्रायश्चित्ते ततश्चीर्णेकुर्य्याद्ब्राह्मणभोजनम् ॥
अनडुत्सहितांगाञ्च दद्याद्बिप्राय दक्षिणाम् ॥
इतिपराशरोक्ता । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । १ वृषः १ गौः । अशक्तौ ६कार्षापणाः ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकशूद्र-स्वामिकगवापालननिमित्त-वधः । प्राजापत्यद्वयम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यशूद्रकर्त्तृक-शूद्रेतरस्वामिकाप्राप्तदम्या-वस्थगोवत्सापालननिमित्त-वधः । अप्राप्तदम्यावस्था तुत्रिहायणपर्य्यन्तम् । सेतिकर्त्तव्यताकप्राजापत्यपादः । धेनोरर्द्धस्यासम्भ-वात् १ एकाधेनुः । १ ॥
० कार्षापणाः । १ ॥
० कार्षापणाः ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यशूद्रकर्त्तृक-शूद्रस्वामिकाप्राप्तदम्यावस्थ-गोवत्सापालननिमित्तवधः । प्राजापत्यव्रतद्बयपादः । धेनोरर्द्धस्यासम्भ-वात् १ एकाधेनुः । १ ॥
० कार्षापणाः । यथाशक्ति ।उत्सृष्टवृषवत्सतर्य्योर्वधः । भूतपूर्व्वस्वामिकगववधप्रायश्चित्तद्विगुणम् ।पूर्व्वस्वाम्यज्ञाने ब्राह्मणस्वामिकगववध-द्विगुणप्रायश्चित्तम् ।गवां शृङ्गभङ्गास्थिभङ्गचर्म्मनि-र्म्मोचनलाङ्गूलच्छेदनम् । दशरात्रं वज्रव्रतम् । मासार्द्धयवपानम् ।प्राजापत्यं वा । वज्रव्रतं यथा । गोमूत्रेणसमायुक्तं यावकञ्चोपयोजयेत् । एकाहेनैव कृच्छ्रोऽयमुक्तश्चाङ्गिरसा स्वयम् ।सर्व्वपापहरो दिव्यो नाम्ना वज्र इतिस्थितः ॥
* ॥
शृङ्गभङ्गादिना षण्मासा-भ्यन्तरे गोर्मरणे अन्यूनं वधप्रायश्चित्तंकरणीयम् । गुरुणा समेन वा तेनप्रायश्चित्तेन शृङ्गभङ्गादिप्रायश्चित्त-सिद्धिः । षण्मासोत्तरमरणे शृङ्गभ-ङ्गादिप्रायश्चित्तमात्रं कर्त्तव्यम् ॥
१ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।गवां मुष्कमोषः । यत्कर्त्तृकयत्स्वामिकगववधे यत्प्रायश्चित्त-मुक्तं तत्कर्त्तृकतत्स्वामिकगवमुष्कमोषेतत्प्रायश्चित्तम् । मृत्युलिङ्गच्छेदयोस्तुल्य-त्वाभिधानात् । अत्र प्रयोजकभेदस्यार्द्धंपादोनञ्च ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।वृषस्य स्वयं ब्राह्मणकर्त्तृकहल-शकटादियोजनम् । प्राजापत्यद्बयम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।योषिद्गवां ब्राह्मणकर्त्तृकहल-शकटादियोजनम् । ४ प्राजापत्यानि ।ब्राह्मणेतरेषां प्राजापत्यद्वयम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।उत्सृष्टवृषस्य कपिलायाश्चब्राह्मणकर्त्तृ कहलशकटादि-योजनम् । यतिचान्द्रायणद्बयम् ।ब्राह्मणेतरेषां यतिचान्द्रायणैकम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।गोमांसखादके गोविक्रयविनि-मयादिः । विक्रयादिमात्रे अज्ञानकृततत्तत्कर्त्तृकतत्तत्-स्वामिकगववधप्रायश्चित्तार्द्धम् । गोमां-सखादककर्त्तृकतद्गववधे तु अज्ञानकृत-तत्तत्कर्त्तृकतत्तत्स्वामिकगववधोक्तसंपूर्ण-प्रायश्चित्तम् ।अथ गोवधापवादः ।तत्र पराशरः ।“धूर्य्येषु वहमानेषु दण्डेनाभिहतेषु च । काष्ठेन लेष्टुना वापि पाषाणेन तु ताडितः ॥
मूर्च्छितः पतितश्चैव मृतो वा सद्य एव च । एवंगतानांधूर्य्याणां प्रवक्ष्यामि यथाविधि ॥
उत्थितन्तु पदं गच्छेत् पञ्च सप्त दशापि वा । ग्रासं वा यदि गृह्णाति तोयं वा पिबति स्वयम् । पूर्व्वव्याधिविनष्टानांप्रायश्चित्तं न विद्यते ॥
” सम्बर्त्तः । “यन्त्रणे गोचिकित्सायां मूढगर्भविमोचने । यत्ने कृते विपत्तिः स्यात् प्रायश्चिचं न विद्यते ॥
औषधं स्नेहमाहारंददद्गोब्राह्मणेषु च । प्राणिनां प्राणवृत्त्यर्थं प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥
दाहच्छेदसिराभेदप्रयत्नैरुपकुर्व्वताम् । द्बिजानां गोहितार्थं वा प्रायश्चित्तं नविद्यते ॥
” याज्ञवल्क्यः । “क्रियमाणोपकारे तु मृते विप्रे न पातकम् । विपाके गोवृषाणाञ्च भेषजाग्निक्रियासु च ॥
” मिताक्षराधृतपराशरवचनम् ।“कूपे खाते च धर्म्मार्थे गृहदाहे च ये मृताः । ग्रामदाहे तथा घोरे प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥
” भवदेवभट्टधृतवचनम् । “शृङ्गभङ्गेऽस्थिभङ्गेच कटिभङ्गेतथैव । यदि जीवति षण्मासान् प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥
” सम्बर्त्तः । “देवद्रोण्यां विहारे च कूपेष्वायतनेषु च । एषु गोषु प्रपन्नासु प्रायश्चित्तं नविद्यते ॥
” देवद्रोणी स्वयम्भूलिङ्गाद्यवस्थानगह्वरम् । विहारो गवां मैथुनम् । आयतनं सीमानिबन्धनस्थानम् । अत्र कूपायतनकर्त्तुर्दोषाभावो न तुगोस्वामिनः । इति प्रायश्चित्तविवेकप्रायश्चित्ततत्त्वस्मृतिसारमौर्खहसम्मतं गोवधप्रायश्चित्तं समाप्तम् ॥
* ॥
अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।ब्राह्मणक्षत्त्रियकर्त्तृकज्ञानकृत-क्षत्त्रियवधः । अज्ञानकृतब्रह्महत्याप्रायश्चित्तपादः । स तुत्रैवार्षिकव्रतरूपः । ४५ धेनवः । १३५ कार्षा-पणाः । २५ गावः । अशक्तौ २५कार्षापणाः ।ब्राह्मणक्षत्त्रियकर्त्तृकाज्ञानकृत-क्षत्त्रियवधः । सार्द्धवार्षिकव्रतम् । सार्द्धद्बाविंशति-धेन्वसम्भवात् २३धेनवः । ६७ ॥
० कार्षा-पणाः । १३ गावः । अशक्तौ १२ ॥
०कार्षापणाः ।वैश्यकर्त्तृकज्ञानकृतक्षत्त्रियवधः । षाड्वार्षिकव्रतम् । ९० धेनवः । २७० कार्षा-पणाः । ५० गावः । अशक्तौ ५०कार्षापणाः ।वैश्यकर्त्तृकाज्ञानकृतक्षत्त्रियवधः । त्रैवार्षिकव्रतम् । ४५ धेनवः । १३५ कार्षा-पणाः । २५ गावः । अशक्तौ २५कार्षापणाः ।शूद्रकर्त्तृकज्ञानकृतक्षत्त्रियवधः । नववार्षिकव्रतम् । १३५ धेनवः । ४०५ कार्षा-पणाः । ७५ गावः । अशक्तौ ७५कार्षापणाः ।शूद्रकर्त्तृकाज्ञानकृतक्षत्त्रियवधः । सार्द्धचतुर्वार्षिकव्रतम् । सार्द्धसप्तषष्टिधे-न्वसम्भवात् ६८धेनवः । २०२ ॥
० कार्षा-पणाः । ३८ गावः । अशक्तौ ३७ ॥
०कार्षापणाः ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकज्ञान-कृतवैश्यवधः । ब्रह्महत्याव्रताष्टमभागः । स च सार्द्धवार्षि-कव्रतरूपः । सार्द्धद्वाविंशति-धेन्वसम्भवात् २३धेनवः । ६७ ॥
० कार्षा-पणाः । १३ गावः । अशक्तौ १२ ॥
०कार्षापणाः ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकाज्ञान-कृतवैश्यवधः । ब्रह्महत्याव्रतषोडषभागः । स च नवमा-सिकव्रतरूपः । सपादैकादशधेन्व-सम्भवात् १२ धे-नवः । ३३ ॥
। ० कार्षा-पणाः । ७ गावः । अशक्तौ ६ । ०कार्षापणाः ।अथानुपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।शूद्रकर्त्तृकज्ञानकृतवैश्यवधः । ब्रह्महत्याव्रतचतुर्थभागः । स च त्रैवार्षिक-व्रतरूपः । ४५ धेनवः । १३५ कार्षा-पणाः । २५ गावः । अशक्तौ २५कार्षापणाः ।शूद्रकर्त्तृकाज्ञानकृतवैश्यवधः । ब्रह्महत्याव्रताष्टमभागः । स च सार्द्धवार्षिक-व्रतरूपः । सार्द्धद्बाविशति-धेन्वसम्भवात् २३धेनवः । ६७ ॥
० कार्षा-पणाः । १३ गावः । अशक्तौ १२ ॥
०कार्षापणाः ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यशूद्रकर्त्तृक-ज्ञानकृतशूद्रवधः । ब्रह्महत्याव्रतषोडशभागः । स च नवमा-सिकव्रतरूपः । सपादैकादशधेन्व-सम्भवात् १२ धेनवः । ३३ ॥
। ० कार्षा-पणाः । ७ गावः । अशक्तौ ६ । ० कार्षा-पणाः ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यशूद्रकर्त्तृका-ज्ञानकृतशूद्रवधः । ब्रह्महत्याव्रतद्बात्रिंशत्तमभागः । स च सार्द्ध-चतुर्म्मासिकव्रतरूपः ।सर्व्वत्र बालवृद्धस्त्रीणामर्द्धम् । एकस्यबालत्वादिधर्म्मद्बयवत्त्वे पादः । पादार्द्धाधिकसा-र्द्धपञ्चधेन्वसम्भ-वात् ६ धेनवः । १६ ॥
। /꣡ ० कार्षा-पणाः । ४ गावः । अशक्तौ ३ /꣡ ० कार्षा-पणाः ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यशूद्रकर्त्तृक-ज्ञानकृतवृत्तिस्थशूद्रवधः । ब्रह्महत्याव्रतद्वादशभागः । स च वार्षिक-व्रतरूपः । अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् । १५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । ९ गावः । अशक्तौ ८ । / ६ ॥
=कार्षापणाः ।सर्व्ववर्णकर्त्तृकज्ञानकृतप्रतिलो-मजातवधः अर्थात् अपकृष्ट-शूद्रवधः । चान्द्रायणव्रतम् । सार्द्धसप्तधेन्वस-म्भवात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।सर्व्ववर्णकर्त्तृ काज्ञानकृतापकृष्ट-शूद्रवधः । पराकव्रतम् ।सर्व्वत्र बालवृद्धस्त्रीणामर्द्धम् । एकस्यबालत्वादिधर्म्मद्वयवत्त्वे पादः । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणकर्त्तृकज्ञानकृतब्राह्मणी-वधः । षाड्वार्षिकं महाव्रतम् ।अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् । ९० धेनवः । २७० कार्षा-पणाः । ५० गावः । ५० कार्षापणावा ।क्षत्त्रियकर्त्तृकज्ञानकृतब्राह्मणी-वधः । द्बादशवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । १०० गावः । १०० कार्षापणावा ।वैश्यकर्त्तृकज्ञानकृतब्राह्मणी-वधः । अष्टादशवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् । २७० धेनवः । ८१० कार्षा-पणाः । १५० गावः । १५० कार्षापणावा ।शूद्रकर्त्तृकज्ञानकृतब्राह्मणीवधः । चतुर्व्विंशतिवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् । सर्व्वत्र बालवृद्ध-स्त्रीणामर्द्धम् । एकस्य बालत्वाद्युभय-धर्म्मवत्त्वे पादः । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः ।ब्राह्मणक्षत्त्रियकर्त्तृकज्ञानकृत-क्षत्त्रियावधः । त्रैवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् । ४५ धेनवः । १३५ कार्षा-पणाः । २५ गावः । २५ कार्षापणावा ।वैश्यकर्त्तृकज्ञानकृतक्षत्त्रिया-वधः । षाड्वार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् । ९० धेनवः । २७० कार्षा-पणाः । ५० गावः । ५० कार्षापणावा ।शूद्रकर्त्तृकज्ञानकृतक्षत्त्रियावधः । नववार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् । सर्व्वत्र बालवृद्ध-स्त्रीणामर्द्धम् । एकस्य बालत्वाद्युभय-धर्म्मवत्त्वे षादः । १३५ धेनवः । ४०५ कार्षा-पणाः । ७५ गावः । अशक्तौ ७५कार्षापणाः ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृकज्ञान-कृतवैश्यावधः । वार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । ८ ।꣡ ६ ॥
। कार्षापणावा ।शूद्रकर्त्तृकज्ञानकृतवैश्यावधः । द्बिवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् । स्त्रीबालवृद्धानामर्द्धम् ।एकस्य स्त्रीत्वाद्युभयधर्म्मवत्त्वे पादः । ३० धेनवः । ९० कार्षापणाः । १७ गावः । अशक्तौ १६ ॥
= १३ ॥
कार्षापणाः ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यशूद्रकर्त्तृकशू-द्रावधः । वार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्तु एतदर्द्धम् ।स्त्रीबालवृद्धानामर्द्धम् । एकस्य स्त्रीत्वा-द्युभयधर्म्मवत्त्वे पादः । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । अशक्तौ ८ ।꣡ ६ ॥
।कार्षापणाः ।आत्रेयीवधः । यत्कर्त्तृकयद्वर्णस्त्रीवधे यत्प्रायश्चित्तं तद्द्वै-गुण्यम् ।आत्रेयी त्रिविधा । अत्रिगोत्राऋतुस्नाता गर्भिणी चअथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।ब्राह्मणकर्त्तृकज्ञानकृतसकृत्स-वर्णव्यभिचरितब्राह्मणीवधः । वार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् । १५ धेनवः ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । अशक्तौ ८ । / ६ ॥
।कार्षापणाः ।क्षत्त्रियकर्त्तृकज्ञानकृतसकृत्स-वर्णव्यभिचरितब्राह्मणीवधः । द्बिवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् । ३० धेनवः । ९० कार्षापणाः । १७ गावः । अशक्तौ १६ ॥
/꣡ १३ ॥
कार्षापणाः ।वैश्यकर्त्तृकज्ञानकृतसकृत्सवर्ण-व्यभिचरितब्राह्मणीवधः । त्रैवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् । ४५ धेनवः । १३५ कार्षा-पणाः । २५ गावः । अशक्तौ २५कार्षापणाः ।शूद्रकर्त्तृकज्ञानकृतसकृत्सवर्ण-व्यभिचरितब्राह्मणीवधः । चतुर्वार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतस्त्वेतदर्द्धम् ।बालवृद्धस्त्रीणामर्द्धम् । एकस्य उभय-धर्म्मवत्त्वे पादः । ६० धेनवः । १८० कार्षा-पणाः । ३४ गावः । अशक्तौ ३३ । / ६ ॥
।कार्षापणाः ।ब्राह्मणकर्त्तृकाज्ञानकृतो भूयोव्यभिचरिताया अधमवर्ण-व्यभिचरितायाश्च ब्राह्मण्यावधः । दृतिदानम् । ज्ञानकृते तु द्बैगुण्यम् ।क्षत्त्रियस्य एतद्द्विगुणम् । वैश्यस्य त्रिगु-णम् । शूद्रस्य चतुर्गुणम् । ० ० यथाशक्ति ।ब्राह्मणक्षत्त्रियकर्त्तृ काज्ञानकृतोभूयो व्यभिचरिताया अधम-वर्णव्यभिचरितायाश्च क्षत्त्रि-याया वधः । धनुर्दानम् । कामतो द्वैगुण्यम् । वैश्यस्यएतद्द्विगुणम् । शूद्रस्य त्रिगुणम् । ० ० यथाशक्ति ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यकर्त्तृ काज्ञा-नकृतो भूयो व्यभिचरितायाअधमवर्णव्यभिचरितायाश्चवैश्याया वधः । छागदानम् । कामतस्त्वेतद्द्विगुणम् । शूद्रस्यएतद्द्विगुणम् । ० ० यथाशक्ति ।ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यशूद्रकर्त्तृ का-ज्ञानकृतो मूयो व्यभिचरि-ताया अधमवर्णव्यभिचरि-तायाश्च शूद्राया वधः । मेषदानम् । ज्ञानतो द्वैगुण्यम् । सर्व्वत्रस्त्रीबालवृद्धानामर्द्धम् । एकस्य उभय-धर्म्मवत्त्वे पादः । प्रयोजकादीनां पाद-पादहानिः । ० ० यथाशक्ति ।ब्राह्मणकर्त्तृ कज्ञानकृतब्राह्मणी-गर्भवधः । द्वादशवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः ।ब्राह्मणकर्त्तृ कज्ञानकृतक्षत्त्रिया-गर्भवधः । त्रैवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । ४५ धेनवः । १३५ कार्षा-पणाः । २५ गावः । अशक्तौ २५कार्षापणाः ।ब्राह्मणकर्त्तृ कज्ञानकृतवैश्याग-र्भवधः । सार्द्धवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । सार्द्धद्वाविंशति-धेन्वसम्भवात् २३धेनवः । ६७ ॥
० कार्षा-पणाः । १३ गावः । अशक्तौ १२ ॥
०कार्षापणाः ।ब्राह्मणकर्त्तृ कज्ञानकृतशूद्राग-र्भवधः । नवमासिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । सपादैकादशधे-न्वसम्भवात् १२धेनवः । ३३ ॥
। ० कार्षा-पणाः । ७ गावः । अशक्तौ ६ । ० कार्षा-पणाः ।क्षत्त्रियकर्त्तृ कज्ञानकृतब्राह्मणी-गर्भवधः । चतुर्विंशतिवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः ।क्षत्त्रियकर्त्तृ कज्ञानकृतक्षत्त्रिया-गर्भवधः । त्रैवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । ४५ धेनवः । १३५ कार्षा-पणाः । २५ गावः । अशक्तौ २५कार्षापणाः ।क्षत्त्रियकर्त्तृ कज्ञानकृतवैश्याग-र्भवधः । सार्द्धवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । सार्द्धद्वाविंशति-धेन्वसम्भवात् २३धेनवः । ६७ ॥
० कार्षा-पणाः । १३ गावः । अशक्तौ १२ ॥
०कार्षापणाः ।क्षत्त्रियकर्त्तृ कज्ञानकृतशूद्राग-र्भवधः । नवमासिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । सपादैकादशधेन्व-सम्भवात् १२ धे-नवः । ३३ ॥
। ० कार्षा-पणाः । ७ गावः । अशक्तौ ६ । ०कार्षापणाः ।वैश्यकर्त्तृ कज्ञानकृतब्राह्मणीग-र्भवधः । षट्त्रिंशद्बार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । ५४० धेनवः । १६२० कार्षा-पणाः । ३०० गावः । अशक्तौ ३००कार्षापणाः ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।वैश्यकर्त्तृ कज्ञानकृतक्षत्त्रियाग-र्भवधः । षाड्वार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । ९० धेनवः । २७० कार्षा-पणाः । ५० गावः । अशक्तौ ५०कार्षापणाः ।वैश्यकर्त्तृ कज्ञानकृतवैश्यागर्भ-वधः । सार्द्ध वार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । सार्द्धद्वाविंशति-धेन्वसम्मवात् २३धेनवः । ६७ ॥
० कार्षा-पणाः । १३ गावः । अशक्तौ १२ ॥
०कार्षापणाः ।वैश्यकर्त्तृ कज्ञानकृतशूद्रागर्भ-वधः । नवमासिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । सपादैकादशधे-न्वसम्भवात् १२धेनवः । ३३ ॥
। ० कार्षा-पणाः । ७ गावः । अशक्तौ ६ । ० कार्षा-पणाः ।शूद्रकर्त्तृ कज्ञानकृतब्राह्मणी-गर्भवधः । अष्टचत्वारिंशद्बार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । ७२० धेनवः । २१६० कार्षा-पणाः । ४०० गावः । अशक्तौ ४००कार्षापणाः ।शूद्रकर्त्तृ कज्ञानकृतक्षत्त्रियाग-र्भवधः । नववार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । १३५ धेनवः । ४०५ कार्षा-पणाः । ७५ गावः । अशक्तौ ७५कार्षापणाः ।शूद्रकर्त्तृ कज्ञानकृतवैश्यागर्भ-वधः । त्रैवार्षिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । ४५ धेनवः । १३५ कार्षा-पणाः । २५ गावः । अशक्तौ २५कार्षापणाः ।शूद्रकर्त्तृ कज्ञानकृतशूद्रागर्भ-वधः । नवमासिकव्रतम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् ।ब्राह्मण्यादिगर्भे पुंस्त्वेन ज्ञाते विशेषेणा-ज्ञाते चोक्तं प्रायश्चित्तम् । स्त्रीत्वेनज्ञाते सर्व्वत्रार्द्धं प्रायश्चित्तं ज्ञेयम् ।सर्व्वत्र स्त्रीबालवृद्धानामर्द्धम् । प्रयो-जकादीनां पादपादहानिः । सपादैकादशधेन्व-सम्भवात् १२ धे-नवः । ३३ ॥
। ० कार्षा-पणाः । ७ गावः । अशक्तौ ६ । ० कार्षा-पणाः ।यद्यपि गजाश्वादिवधः सङ्करी-करणपापमिदं तथापि हिं-सासाजात्यादुपपातकप्रक-रणे तत्प्रायश्चित्तं निरूप्यते ।वृथासामान्यपशुघातः । वृथेति-ग्रहणात् यागाद्यर्थे प्राय-श्चित्ताद्यभावः । प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।राजसम्बन्ध्युत्तमगजवधः । पञ्चनीलवृषदानम् । ० २५ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अत्यन्तोत्तमवाजिरासभवधः । चान्द्रायणम् । ८ धेनवः । सार्द्ध-सप्तधेन्वसम्भवात् । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।अश्ववधः । वासोयुगदानम् । एतच्च ज्ञानतः ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् । ० ० यथाशक्ति ।मृगमहिषवराहकुञ्जरगण्डत-रक्षुऋक्षवानरसिंहव्याघ्रपृ-षतचमररुरुकादीनां वधः । अहोरात्रोपवासान्ते घृतघटदानम् ।एतच्चाज्ञानतः सकृद्वधविषयम् । ज्ञानतोद्वैगुण्यम् । ० उपवासासामर्थे ।अष्ट पणाः । यथाशक्ति ।अजाव्यादिवधः । त्रिरात्रोपवासः । एतदज्ञानतोऽत्यन्तधार्म्मि-कब्राह्मणकर्त्तृकसकृद्बधे वेदितव्यम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । हिरण्यं वस्त्रं वा । शक्तस्य एकहायनवृषदानम् । ० वृषमूल्यम् ५ का-र्षापणाः । यथाशक्ति । अशक्तस्य धेनुदानम् । तदशक्तौ प्राजा-पत्यव्रतम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अभ्यासे मासं यावकपानम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अत्यन्ताभ्यासे कृच्छ्रातिकृच्छ्रम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।मार्जारगोधानकुलमण्डूकश्वप-तत्रिमूषिकसर्पवधः । पतत्रीगृहपक्षी । त्र्यहं क्षीरपानम् । पादिककृच्छ्रं वा ।एतत्सकृदज्ञानविषयम् । ० १ कार्षापणाः । यथाशक्ति । ज्ञानतोऽभ्यासे द्वादशरात्रं कृच्छ्रम् ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् । यत्किञ्चिदधिकस-पादधेन्वसम्भवात्२ धेन । ४ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।कृष्णसर्पवधे तीक्ष्णाग्रलौहकीलिका-दानमादौ कर्त्तव्यम् । सर्पजातीयषण्डवधेपलालभारः सीसकमाषश्च दातव्यः ।एतज्ज्ञानतः । एतदशक्तौ व्रतादिकंकर्त्तव्यम् ।अथ सामान्यपक्षिवधः । नक्तव्रतम् । द्बिरक्तिपरिमितरौप्यदानं वा । ० /꣡ १३ ।- पणौ ।नक्तव्रतस्योपवास-तृतीयभागत्वात् । यथाशक्ति । कामतोऽत्यन्ताभ्यासे शूद्रहत्याव्रतम् । गुरु-गोवधव्रतं वा ।स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् ।एकस्य स्त्रीत्वाद्युभयधर्म्मवत्त्वे पादः । १२ धेनवः । ३६ कार्षापणाः । ७ गावः । अशक्तौ ६ । ० कार्षा-पणाः ।अथ विशेषपक्षिवधः ।वकवलाका-हंससारसकार-ण्डवचक्रवाककुररगृध्रश्येन-खञ्जरीटटिट्टिभोलूक-शुक-शारिकातित्तिरिमयूरकाक-कलविङ्ककालञ्जकमद्गुक-पोतपारावतादीनां वधः । अहोरात्रोपवासः सर्व्वबीजदानञ्च । एत-दज्ञानविषयम् । ० उपवासानुकल्पः॥
० पणाः । सर्व्व-बीजमूल्यम् । ०पणाः । यथाशक्ति । ज्ञानकृते त्र्यहोपवासः । शक्तस्य गोदा-नम् । तत्रायं विशेषः । शुकवधे द्बिहा-यनगवदानम् । क्रौञ्चवधे त्रिहायणगव-दानम् । क्रौञ्चशुकभासमयूरश्येनगृध्रवधेवत्सतरीदानम् । अत्र वृषदानवत्सतरी-दानयोर्व्यवस्था शक्ताशक्तविषयिका ।एतद्दानाशक्तानां व्रतादिकम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।कोकिलशुककपोतकपिञ्जलकु-क्कुटटिट्टिभखर्ज्जूरखञ्जरीटा-नां पुरुषभारपरिमितानांवधः । उत्कृष्टशूद्रहत्याव्रतम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । अशक्तौ ८ । / ६ ॥
।कार्षापणाः ।मत्समण्डूकमकरशिशुमारादि-जलचरवधः । सप्तरात्रब्रह्महत्याव्रतम् । एतदज्ञानतःसकृद्वधे । ० १ कार्षापणः । /꣡ ११ ॥
।- पणौ । अहोरात्रोपवासः यथाशक्तिलवणदानञ्च ।एतत् कामतः सकृत् । अभ्यासात्यन्ता-भ्यासयोस्तु मलावहप्रायश्चित्ते दर्शयि-ष्यते । ० ॥
० पणाः उप-वासानुकल्पः ।१ ॥
० कार्षापणः ।लवणमूल्यम् । २ । । / ३ ॥
= पणाः ।अथ सास्थ्यनस्थिप्राणिवधः ।सहस्रसंख्यकानां अस्थिमतांकृकलासादीनां ज्ञानकृत-वधः । आब्दिकं शूद्रहत्याव्रतम् ।अज्ञाने षाण्मासिकम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । अशक्तौ ८ । / ६ ॥
।कार्षापणाः ।अनस्थ्नां क्रमिकीटपतङ्गभ्रमर-दंशमशकमक्षिकादीनां श-कटपूरितमितानां ज्ञानकृत-वधः । आब्दिकं शूद्रहत्याव्रतम् ।अज्ञाने षाण्मासिकम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । अशक्तौ ८ । / ६ ॥
।कार्षापणाः ।अस्थिमतां प्रत्येकं वधः । पणदानम् । ० ० यत्किञ्चित् ।अनस्थ्नां प्रत्येकं वधः । प्राणायामः । पणदानं वा । ० ० तथा ।अन्नशक्त्रादिगुडादिसर्व्वरसफल-पुष्पजातप्राणिवधः । दिनमेकं घृतमात्रभोजनम् । एतदज्ञाने ।ज्ञाने तद्द्वैगुण्यम् । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । अभ्यासे तप्तकृच्छ्रम् । ४ धेनवः । ११ । ० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । अत्यन्ताभ्यासे कृच्छ्रातिकृच्छ्रम् । ६ धेनवः । १८ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।फलवद्वृक्षलतागुल्मच्छेदनम् । प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।अफलवतामेतेषां छेदनम् । अष्टाहसाध्यवृद्धकृच्छ्रम् । २ कार्षापणौ । यथाशक्ति ।अत्यन्तोत्कृष्टफलवद्वृक्षच्छेद-नम् । चान्द्रायणम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।अभ्यासादत्यन्तोत्कृष्टफलवद्-वृक्षच्छेदनम् । आब्दिकव्रतम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । अशक्तौ ८ । / ६ ॥
।कार्षापणाः ।चैत्यवृक्षश्मशानसीमपुण्यस्थान-सुरालयजातवृक्षच्छेदनम् ।विंशतिसंख्यकोपजीव्यवृक्ष-च्छेदनम् । ख्यातवृक्षच्छेद-नञ्च । पूर्व्वोक्तवृक्षच्छेदनप्रायश्चित्तद्बैगुण्यादि ।सर्व्वत्र स्त्रीशूद्रबालवृद्धानामर्द्धम् ।वापीकूपारामसेतुसभातडाग-वप्रदेवतायतनभेदनम् । ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य चतस्र आहुतीर्ज्जुहु-यात् । इदं विष्णुरिति प्रथमां मान-स्तोके इति द्वितीयां विष्णोः कर्म्माणीतितृतीयां पादोऽस्यान्त्यामिति चतुर्थींयां देवतामुत्सादयति तस्यै देवतायै ।ब्राह्मणान् भोजयेत् । एतत् सकृदल्पोप-घातविषयम् । अभ्यासे महोपघाते चप्राजापत्यम् । दण्डश्च । यथा । सकृद-ल्पोपघाते प्रथमसाहसः २५० पणाः ।अभ्यासे महोपघाते उत्तमसाहसः ।१००० पणाः ।देवताया उत्कृष्टप्रतिमाभेदन-च्छेदनदहनहरणानि । चान्द्रायणम् । वाप्यादिभेदनोक्ताश्चतस्रआहुतयः । उत्तमसाहसो दण्डश्च ।१००० पणाः । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।देवताया अपकृष्टप्रतिमाभेदन-च्छेदनदहनहरणानि । प्राजापत्यम् । पूर्व्वोक्तचतुराहुत्यादि-दानम् । प्रथमसाहसो दण्डश्च । २५०पणाः । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथाभिचारः । स तु परहिं-सार्थं जपहोमादिकर्म्म । अतिकृच्छ्रम् । एतत् सकृदाचरणे ।अभ्यासे प्रायश्चित्तावृत्तिः ।इति हिंसाप्रायश्चित्तम् ॥
* ॥
३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।व्रात्ययाजनम् । प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।मूल्येन मृतस्य दहनवहनादि-कम् । सान्तपनम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथाभक्ष्यभक्षणम् । अभक्ष्यंषड्विधम् । जातिदुष्टम् १क्रियादष्टम् २ कालाश्रय-विदूषितम् ३ संसर्गाश्रय-दुष्टम् ४ सहृल्लेखम् ५ स्व-भावतो दुष्टम् ६ । जाति-दुष्टं लशुनगृञ्जनपलाण्डुच्छ-त्राकश्वेतवार्त्ताकीलालिका-वर्त्तुलाकारालावूरूपम् १क्रियादुष्टं पतितसंस्पृ ष्टम् २कालदुष्टं ह्यस्तनं चिर-संस्थितञ्च ३ संसर्गदुष्टंसुरालशुनपेयूषादियुक्तम् ४सहृल्लेख विचिकित्सितान्नम्५ स्वभावदुष्टं पुरीषादि ६ । चान्द्रायणम् । एतद्गुरुतरविषयम् । वि-शेषानिर्द्देशे ज्ञेयम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-कात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।अपरञ्च । संघातान्नम् ।शूद्रोपनीतान्नम् । पतितोप-नीतान्नम् । शूद्रवेश्मस्था-न्नञ्च ।शूद्रस्य पक्वान्नभक्षणम् । ब्राह्मणस्य त्र्यहोपवासः । एतदज्ञानतः । १ धेनुः । अर्द्ध-धेन्वसम्भवात् । १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । ज्ञानतः प्राजापत्यम् । आपदि भक्षणेमनस्तापः द्रुपदां शतजपो वा । क्षत्त्रि-यादीनां पादपादहानिः । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अभ्यासात् शूद्रस्य पक्वान्नभक्ष-णम् । ब्राह्मणस्य मासयाधकपानम् ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।शूद्रस्यामान्नभक्षणम् । उक्तप्रायश्चित्ततुरीयभागः । आपदि भक्षणेप्रायश्चित्ताभावः ।अथ रजकशैलूषवेणुचर्म्मोप-जीविकैवर्त्ताद्यन्त्यजान्नभक्ष-णम् । चान्द्रायणम् । एतत् ज्ञानाभ्यासविषयम् ।अज्ञाने त्वर्द्धम् । ८ धेनवः । सार्द्ध-सप्तधेन्वसम्भवात् । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । ज्ञानतोऽष्टधाभ्यासे कृच्छ्राब्दव्रतम् । ३० धेनवः । ९० कार्षापणाः । १७ गावः । अशक्तौ १६ ॥
/꣡ १६ ॥
।कार्षापणाः । अज्ञानतोऽष्टधाभ्यासे एतदर्द्धम् । एतत्तुब्राह्मणविषयम् । क्षत्त्रियादीनां पाद-पादहानिः । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः अशक्तौ ८ । / ८ ॥
कार्षापणाः ।सकृदज्ञानकृतान्त्यजोत्सृष्टाश-नम् । ब्राह्मणस्य चान्द्रायणम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षापणाः । यथाशक्ति । क्षत्त्रियस्य तप्तकृच्छ्रम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति । वैश्यस्य तप्तकृच्छ्रार्द्धम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति । शूद्रस्य तप्तकृच्छ्रपादः । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । ज्ञानत एतद्द्वैगुण्यम् ।कापालिकान्नभक्षणम् । ज्ञानात् कृच्छ्राब्दम् । ३० धेनवः । ९० कार्षापणाः । १७ गावः । अशक्तौ१६ ॥
/꣡ १६ ॥
। कार्षापणाः । अज्ञानात् चान्द्रायणद्वयम् । एतदष्टधाभ्यस्त-विषयम् । एतत् सर्व्वं ब्राह्मणस्य ।क्षत्त्रियादौ पादपादहानिः । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।चाण्डालश्वपचक्षत्तृसूतवैदेह-कमागधायोगवानामन्त्याव-सायिनामन्नभक्षणम् । ब्राह्मणस्य कामतः सकृद्भोजने चान्द्राय-णम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । अज्ञानतस्तप्तकृच्छ्रम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति । बलाद्भोजने पराकः । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अज्ञानतोऽष्टचत्वारिंशद्वारभोजने द्वादश-वार्षिकव्रतम् । ज्ञानतश्चतुर्विंशतिवार-भोजने एतदेव । १८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः । ज्ञानतोऽष्टचत्वारिंशद्वारभोजने चतु-र्व्विंशतिवार्षिकव्रतं अव्यवहार्य्यता च । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः । सकृद्ज्ञानत आमान्नभोजने त्रिरात्रोप-वासः । सर्व्वत्र क्षत्त्रियादीनां पादपाद-हानिः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । आपदि पक्वान्नभोजने क्षत्त्रियस्य सान्तपनम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति । वैश्यस्य षड्रात्रम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । शूद्रस्य त्रिरात्रम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।चाण्डालपतितादीनामुत्सृष्टा-न्नभक्षणम् । द्विजस्य पराकः । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । शूद्रस्य कृच्छ्रम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । एतत् सकृदज्ञानविषयं ज्ञानतो द्वैगुण्या-दिकम् ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।अथ सामान्याभोज्यान्नभोज-नम् । त्र्यहोपवासः ।एतत् सकृदज्ञानविषयम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । ज्ञाने प्राजापत्यम् ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अभोज्यान्नानि यथा ।अनधीतवेदारब्धयज्ञान्नम् ।ग्रामयाजिहोतृकयज्ञान्नम् ।स्त्रीक्लीवहुतयज्ञान्नम् । मत्त-क्रुद्धातुराणामन्नम् । केशेनकीटेन वा सह पक्वमन्नम् ।कामतः पादस्पृ ष्टमन्नम् ।भ्रूणघ्नादिपतितावेक्षिता-न्नम् । रजस्वलास्पृ ष्टान्नम् ।पतत्रिणावलीढमन्नम् । शुनास्पृष्टमन्नम् । गवाघ्रातम-न्नम् । घुष्टान्नम् । घोष-णया दत्तमन्नमित्यर्थः । गणा-न्नम् । मठब्राह्मणसंघान्न-मित्यर्थः । गणिकान्नम् ।विद्बज्जुगुप्सितान्नम् । स्तेना-न्नम् । गायनान्नम् । तक्षा-न्नम् । वार्द्धुषिकान्नम् । दी-क्षितान्नम् । दीक्षणीयया-गानन्तरं यज्ञसमाप्तिपर्य्यन्तंतद्यागकर्त्तुरन्नमित्यर्थः । क-दर्य्यस्यान्नम् । रज्ज्वादिना-बद्धस्यान्नम । अयोनिगड-युक्तस्यान्नम् । अभिशस्त-स्यान्नम् । क्लीवान्नम् । पुंश्च-ल्यन्नम् । दाम्भिकान्नम् ।छद्मना धर्म्मचारिणोऽन्न-मित्यर्थः । शुक्तान्नम् । पर्य्यु-षितान्नम् । शूद्रोच्छिष्टा-न्नम । चिकित्सकान्नम् ।व्याधान्नम् । क्रूरान्नम् । उ-च्छिष्टभोजिनामन्नम् । उग्र-स्यान्नम् । दारुणकर्म्मणोजातिविशेषस्य वा अन्न-मित्यर्थः । सूतिकोद्देशेनपक्वमन्नम् । पर्य्याचान्तम् ।आचमनव्यवहितान्नमित्यर्थः ।एकपंक्तिस्थानन्यानवमन्य य-त्रान्ने भुज्यमाने केनचिदा-चमनं क्रियते तत् पर्य्या-चान्तमिति कुल्लूकभट्टः ।अनर्च्चितान्नम् । अर्च्चार्हस्या-वज्ञया दत्तमन्नमित्यर्थः ।वृथामांसम् । अवीरान्नम् ।द्विषदन्नम् । नगराधिपान्नम् । एतेषामभोज्यानामन्यतमानां भक्षणे पूर्व्वो-क्तस्त्र्यहोपवासः । एष सकृदज्ञान-विषयः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । ज्ञाने प्राजापत्यम् ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।पतितान्नम् । अवक्षुता-न्नम् । क्षवथुसहितान्न-मित्यर्थः । पिशुनान्नम् ।अनृतिनामन्नम् । कूटसा-क्ष्याद्यन्नमित्यर्थः । यज्ञफल-विक्रायकान्नम् । शैलूषा-न्नम् । तुन्नवायान्नम् । कृत-घ्नान्नम् । कर्म्मारान्नम् । नि-सादान्नम् । रङ्गावतारका-न्नम् । स्वर्णकारान्नम् । वेणु-जीविनामन्नम् । लौहविक्रा-यकान्नम् । श्ववतामन्नम् ।आखेटकाद्यर्थं शुनः पोष-काणामन्नमित्यर्थः । शौ-ण्डिकवृत्तिद्बिजान्नम् । चेल-निर्णेजकस्यान्नम् । वस्त्र-धावकस्यान्नमित्यर्थः । रञ्ज-कान्नम् । कुसुम्भादिना वस्त्र-रागकारकस्यान्नमित्यर्थः । नृ-शंसान्नम् । गृहस्थितोप-पतिकान्नम् । उपपतिमर्ष-कान्नम् । गेहे ज्ञातं भार्य्या-जारं ये सहन्ते तेषामन्न-मित्यर्थः । स्त्रीजितान्नम् ।अनिर्द्दशं प्रेतान्नम् ।अनिर्गताशौचञ्च सूतिका-न्नमित्यर्थः । अतुष्टिकरा-न्नञ्च ॥
७० ॥
एतेषामभोज्यानामन्यतमानां भक्षणे पूर्व्वो-क्तस्त्र्यहोपवासः । एष सकृदज्ञान-विषयः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । ज्ञाने प्राजापत्यम् ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।चाण्डालादिपतितस्पृष्टान्नभक्ष-णम् ।अत्र पतितपदं सर्व्वधर्म्म-बहिष्कृतवाचि यवनादि-म्लेच्छपरं उच्छिष्टान्नभोज-नप्रकरणे तथा लिखनात्अतएव चाण्डालस्पृ ष्टान्न-भक्षणप्रतिज्ञायां पतितपदंपृथक् न लिखितम् । प्राजापत्यम् । एतत्सकृदज्ञाने ब्राह्मणविष-यम् ।ज्ञाने द्वैगुण्यम् ।अभ्यासे तु प्रायश्चित्तावृत्तिः ।क्षत्त्रियादीनां पाद-पादहानिः ।एतत्कुण्यादिष्वभ्यासे ज्ञेयम् ।रजकादिस्पृ ष्टान्नभक्षणे तु एतदर्द्धम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।पतितस्पर्शे अकृतस्नातस्यभोजनम् । याज्ञवल्क्योक्त चतुरहःसाध्यं तप्तकृच्छ्रम् । सपादधेन्वसम्भ-वात् २ धेनू । ३ ॥
। ० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । अज्ञानत एतदर्द्धम् । अभ्यासे प्रायश्चित्ता-वृत्तिः । अत्यन्ताभ्यासे चान्द्रायणम् ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः । चाण्डा-लादिस्पर्शे एतद्बोधितव्यम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।शूद्रादिस्पृ ष्टान्नस्य केशकीटोप-हतान्नस्य च भक्षणम् । एकोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।वृथापाकान्नभक्षणम् । तत्तु दे-वतापित्रतिथिभक्षणवर्जिता-न्नम् । प्राणायामत्रयम् घृतमात्रभोजनञ्च । एतद-ज्ञानतः । ज्ञानतो द्वैगुण्यम् । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।वृथामांसभक्षणम् । तत्तु पितृ-देवार्च्चनरहितं मांसम् । प्राजापत्यव्रतम् । एतद्ब्राह्मणस्य ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः ।अभ्यासे प्राजापत्यावृत्तिः ।एतत् रोगिदैवपितृकर्म्मनिमन्त्रितेतर-विषयम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।सामान्याभक्ष्यमांसभक्षणम् । सप्तरात्रयवागूपानम् ।एतत् सकृदज्ञाने । ज्ञानतो द्वैगुण्यम् ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः ।एतदभ्यासे प्रायश्चित्तावृत्तिः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।अश्वगोकुञ्जरोष्ट्रशशकादिपञ्च-नखातिरिक्तपञ्चनखक्रव्याद-ग्राम्यकुक्कुटानां मांसभक्ष-णम् । विड्वराहनरमांस-भक्षणञ्च । ब्राह्मणानां सकृदज्ञानतः प्राजापत्यम् ।पुनरुपनयनञ्च । ज्ञाने तु द्वैगुण्यम् ।अभ्यासे उपनयनसहितप्रायश्चित्ता-वृत्तिः । उपनयनाशक्तौ चान्द्रायणंतदशक्तौ धेन्वष्टकम् ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । अनडुत्सहितगौः । अशक्तौ६ कार्षापणाः ।हंसमद्गुकाकोलकाकखञ्जरी-टमत्स्यादवलाकाशुकसारि-काचक्रवाकप्लवकोककलवि-ङ्करज्जुवालसारसदात्यूहभा-सकोकिलमण्डूकभुजगाना-मन्यतमस्य मांसभक्षणम् । विप्रस्याज्ञानतः सकृद्भोजने त्रिरात्रोपवासः ।ज्ञानतो द्वैगुण्यम् ।ज्ञानाभ्यासे प्रायश्चित्तावृत्तिः ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।मत्स्यभक्षणम् । विप्रस्य कामतस्त्र्यहोपवासः ।अकामत एतदर्द्धम् ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।पृष्ठमांस-गर्भशय्याभूम्यन्तर्गत-पक्वमांसर्जीषपक्वमांससूना-मांसशुष्कमांसानामन्यतमस्यभक्षणम् । सूना घातनस्थलीतद्भवं मांसम् । कामतः सकृद्भक्षणे त्र्यहोपवासः ।अकामत एतदर्द्धम् ।अभ्यासे प्रायश्चित्तावृत्तिः ।एतत् ब्राह्मणस्य । क्षत्त्रियादीनां पाद-पादहानिः । ० ॥
। ० पणाः । यथाशक्ति ।वृथापायसपूपशस्कुलीकृशरसं-यावशिग्रुलोहितवृक्षनिर्या-सागेध्यप्रभवानां भक्षणम् । कामतस्त्र्यहोपवासः ।अज्ञानतस्तदर्द्धम् ।एतद्ब्राह्मणस्य । क्षत्त्रियादीनां पाद-पादहानिः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।एकाकिमिष्टान्नभक्षणम् । एकाहोपवासः ।अभ्यासे द्वैगुण्यम् । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।अस्नेहाक्तपर्य्युषितान्नदधिवर्ज-शुक्तक्षारलवणभक्षणम् । अज्ञानत एकाहोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । ज्ञानतस्त्र्यहोपवासः ।अभ्यासे द्वैगुण्यम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।वाग्दुष्टभावदुष्टभावदुष्टभाजन-पक्वद्रव्यभक्षणम् । अभ्यासे त्रिरात्रयावकपानम् । ० ॥
। ० पणाः । यथाशक्ति ।शूद्रभाजने भिन्नकांस्ये च भोजनम् । अहोरात्रोपवासः पञ्चगव्यपानञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।कुम्भीभक्षणम् । द्बादशरात्रं पयःपानम् । सपादधेन्वसम्भ-वात् २ धेनू । ३ ॥
। ० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।लशुणपलाण्डुगृञ्जनभक्षणम् ।रुपरसादिभिर्लशुनादितुल्य-द्रव्यभक्षणञ्च । ज्ञानतश्चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । अज्ञानात्तप्तकृच्छ्रम् । पादोनधेनुचतुष्ट-यासम्भवात् ४धेनवः । ११ । ० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । चिरतराभ्यासे संवत्सरयावकपानम् ।एतदुभयत्र पुनरुपनयनमपि शूद्राणा-मुपनयनतुल्यचान्द्रायणेन सह प्रकृत-व्रतस्य पादः । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।सजातीयमृतसूतकिनां पक्वान्न-भक्षणम् । ज्ञानतः प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अज्ञानात् त्र्यहोपवासः ।अभ्यासे द्वैगुण्यादिकम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।मृतसूतकिनां ब्राह्मणक्षत्त्रिय-वैश्यशूद्राणामामान्नस्य ब्रा-ह्मणकर्त्तृकभक्षणम् । विप्रस्यामान्ने प्राणायामः । क्षत्त्रियस्यामान्नेशतगायत्त्रीजपः । वैश्यस्यामान्ने पञ्च-शतगायत्त्रीजपः । शूद्रस्यामान्ने अष्ट-सहस्रगायत्त्रीजपः । अभ्यासे द्वैगु-ण्यम् ।मृतकिसूतकिजलपानम् । ब्राह्मणस्य पञ्चगव्यं पीत्वा उपवासः ।एतत् सकृदज्ञाने ज्ञाने तु द्बैगुण्यम् ।अभ्यासे त्वावृत्तिः । तज्जलस्पर्शे स्नान-मात्रम् ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।नवश्राद्धान्नभोजनम् । नव-श्राद्धन्तु साग्नीनां चतुर्थ-पञ्चमनवमैकादशाहक्रिय-माणं निरग्नीनान्तु आद्य-श्राद्धमात्रम् । चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वस-म्भवात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।प्रथममासिकश्राद्धान्नभोजनम् । पराकः । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।त्रिपक्षे प्रेतश्राद्धान्नभोजनम् । अतिकृच्छ्रम् । ३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।द्बिमासादिषण्मासपर्य्यन्तं प्रेत-श्राद्धान्नभोजनम् । प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।षण्मासादूर्द्ध्वमब्दपर्य्यन्तं प्रेत-श्राद्धान्नभोजनम् । पादकृच्छ्रम् । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति ।पुनराब्दिकश्राद्धान्नभोजनं अ-र्थात् सपिण्डीकरणान्नभोज-नम् । एतत् स्मार्त्तमतं शूल-पाणिमते तु द्बितीयसांवत्-सरिकान्नभोजनम् । एकाहोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।पत्राद्यनन्तरितहस्तदत्तानांएकहस्तदत्तानां शूद्रादत्ता-नाञ्चघृततैललवणव्यञ्जनपा-नीयपायसमाक्षिकफाणित-गोरसशाकानां भक्षणम् । द्व्यहसाध्यसान्तपनम् । एतत् ज्ञानतः ।अज्ञानादर्द्धम् । लौहपात्रेण परिवेशने-ऽप्येतदेव प्रायश्चित्तं ज्ञेयम् । एतद्ब्राह्मणस्य ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति ।अकृतापोशानस्य अकृतमौनस्यच भोजनम् । अष्टोत्तरशतगायत्त्रीजपःएतद्द्विजानामनापद्बिषयम् । ० ० ०अकृताचमनस्य पानभोजनम् । अष्टोत्तरसहस्रगायत्त्रीजपः उपवासो वा ।अभ्यासे द्विगुणादि । एतत् कटुकषाय-ताम्बूलेक्षुव्यतिरिक्तभोजनविषयम् । ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।यज्ञोपवीतरहितकर्त्तृकान्नभोज-नम् । स्नानं शतगायत्त्रीजपः उपवासश्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।रेतोमूत्रपुरीषाणामन्यतमस्यभक्षणम् । ज्ञानतश्चान्द्रायणम् । ८ धेनवः । सार्द्ध-सप्तधेन्वसम्भवात् । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।अज्ञानतस्तप्तकृच्छ्रम् । पादोनधेनुचतुष्ट-यासम्भवात् ४ धे-नवः । ११ । ० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।बलात्कारे प्राजापत्यम् ।सर्व्वत्र द्विजातीनां पुनः संस्कारश्च । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।विण्मूत्रादिदूषितफलादिभक्ष-णम् । संसर्गमात्रे कृच्छ्रपादः । ० ॥
। ० पणाः । यथाशक्ति । सन्निकृष्टे अर्थात् महत्संसर्गे कृच्छ्रा-र्द्धम् । एतत् रसास्वादनानुपलम्भनपक्षेअज्ञानतः सकृद्विषयम् । ज्ञानतो द्वैगु-ण्यम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । रसाद्युपलम्भे तु गोतमोक्ततप्तकृच्छ्रंद्वादशाहसाध्यम् ।अज्ञानत उपलम्भे अर्द्धम् ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः । पादोनधेनुचतुष्ट-यासम्भवात् ४धेनवः । ११ । ० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।मृल्लोष्टभोजनम् । अहोरात्रोपवासः । ॥
० पणाः । यथाशक्ति । अभ्यासे याज्ञवल्क्योक्तचतुरहसाध्यतप्त-कृच्छ्रम् । सपादधेन्वसम्भ-वात् २ धेनू । ३ ॥
। ० कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ब्रह्मचारिणां मधुमांसभोज-नम् । ज्ञानतः प्राजापत्यम् ।अज्ञानात् अर्द्धम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ब्रह्मचारिणामामिषभाण्डपक्वा-न्नभोजनम् । त्र्यहं कुशमूलविपक्वक्षीरपानमात्रम् ।एतदज्ञानतः । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति । ज्ञानतो द्वैगुण्यम् । ० २ कार्षापणौ । यथाशक्ति ।देवतातिथिभृत्यादिवर्जनभोज-नम् । अभ्यासे प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अस्थ्यादिदूषितान्नभोजनम् ।अस्थिशब्दोऽत्राभक्ष्यास्थि-मात्रवचनम् । स्नात्वार्कमर्च्चयित्वा घृतमात्राशनम् । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।मत्स्यकण्टकशम्बूकशङ्खशुक्ति-कपर्द्दकभक्षणम् । पञ्चगव्यमात्रभक्षणम् । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।पुंसवनसीमन्तोन्नयनकर्म्मणिभोजनम् । ज्ञानाभ्यासे चान्द्रायणम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षापणाः । यथाशक्ति । अज्ञानाभ्यासे तदर्द्धम् । ४ धेनवः । ११ । ० कार्षापणाः । यथाशक्ति । सकृदज्ञाने विष्णूक्तकृच्छ्रपादः । ० ॥
। ० पणाः । यथाशक्ति । सकृज्ज्ञाने द्वैगुण्यं कृच्छ्रार्द्धम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।जातकर्म्मादिसंस्कारान्नभोज-नम् । अज्ञानतोऽसपिण्डानां द्ब्यहसाध्यं सान्त-पनम् । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति । ज्ञानतो द्वैगुण्यम् । ० २ कार्षापणौ । यथाशक्ति ।भोजनकाले गुदस्मवः । अहोरात्रमुषित्वा पञ्चगव्यपानम् । एतत्सकृन्निगीर्णग्रासे । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । अत्यन्तग्रासाशने त्रिरात्रोपवासः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।भोजनकाले मृतसूतकाद्यशौचेतदन्नभक्षणम् । ग्रासभोजने एकोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । सकलान्नभोजने त्रिरात्रोपवासः ।अभोजने स्नानमात्रम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।तैलाभ्यङ्गादिस्नानार्हस्याकृत-स्नानस्य भोजनम् । स्नात्वा अष्टोत्तरसहस्रगायत्त्रीजपः ।अभ्यासे प्रायश्चित्तावृत्तिः । ० ० ०अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।परिहितनीलीवस्त्रस्य भोज-नम् । अज्ञानतस्त्रिरात्रोपवासः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । ज्ञानात् द्बैगुण्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।स्वकीयोच्छिष्टभोजनम् । कृच्छ्रपादः । एतत् सकृदज्ञानतः ।अभ्यासे द्वैगुण्यादिकम् । त्यक्तभाजनेभोजनेऽप्येवम् । ० ॥
। ० पणाः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणकर्त्तृकब्राह्मणोच्छिष्टभो-जनम् । महाव्याहृतिभिरामन्त्र्य जलं पीत्वा उप-वसेत् ।एतत् सकृदज्ञानतः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । ज्ञानात् द्वैगुण्यम् । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणकर्त्तृकक्षत्त्रियोच्छिष्टभो-जनम् । सकृदज्ञाने त्र्यहं ब्राह्मीरसविपक्वक्षीर-पानमात्रम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । ज्ञाने द्वैगुण्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणकर्त्तृकवैश्योच्छिष्टभोज-नम् । सकृदज्ञाने त्र्यहोपवासः ब्रह्मसुवर्च्चला-पानञ्च । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । ज्ञानात् द्वैगुण्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणकर्त्तृकशूद्रोच्छिष्टभक्ष-णम् । सकृदज्ञाने षड्रात्रोपवासः ।ज्ञानात् द्बैगुण्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । ज्ञानाभ्यासे चान्द्रायणम् ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः ।एतन्मातृपितृज्येष्ठभ्रातॄणामुच्छिष्टव्यति-रिक्तविषयं तेषामुच्छिष्टस्य भोज्यत्वात् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।विडालकाकमूषिकनकुलश्वगवांउच्छिष्टभोजनम् । त्र्यहोपवासः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । एनत् सकृज्ज्ञानतः ।अज्ञाने ब्रह्मसुवर्च्चलां पीत्वोपवासः ।ब्रह्मसुवर्च्चला तु पीतकुसुमसूर्य्यावर्त्तः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । अत्यन्ताभ्यासे अतिकृच्छ्रम् । ३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणस्य कुत्सितपङ्क्तौ भो-जनम् । पङ्क्तेः कुत्सित-त्वन्तु निब्दितब्राह्मणाद्युप-वेशनेन जलादिना पङ्क्ति-भेदमन्तरेण च भवति । अहोरात्रोपवासः स्नानं पञ्चगव्यपानञ्च ।एतत् ज्ञानतः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । क्षत्त्रियपङ्क्तौ भोजने नक्तव्रतम् । ० । ० पणाः । यथाशक्ति । वैश्यपङ्क्तौ एकरात्रोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । शूद्रपङ्क्तौ त्रिरात्रोपवासः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।पङ्क्तिषु एकस्योत्थाने भोज-नम् । द्व्यहसाध्यसान्तपनम् ।एतद्ब्राह्मणस्य ।क्षत्त्रियादीनां पादपादहानिः ।एतज्ज्ञानतः सकृत् । अज्ञानतोऽर्द्धम् । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति ।सुराभाजनस्थजलपानम् । पक्षं यावकपानम् । एतज्ज्ञानतः ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।मद्यभाण्डस्थजलपानम् । सप्तरात्रं यावकपानम् । एतज्ज्ञानतः ।अज्ञानतोऽर्द्धम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । सुरासंस्पृ ष्टरेतोमूत्रादिदूषितजलादि-पाने तु चतुरहसाध्यं तप्तकृच्छ्रम् ।एतदपि स्वाद्बनुपलब्धावभ्यासे । सपादधेन्वसम्भ-वात् २ धेनू । ३ ॥
। ० कार्षापणाः । यथाशक्ति ।चण्डालकूपभाण्डोदकपानम् । ब्राह्मणस्य सान्तपनम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति । क्षत्त्रियस्य प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । वैश्यस्य प्राजापत्यार्द्धम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । शूद्रस्य प्राजापत्यपादः । ० ॥
। ० पणाः । यथाशक्ति । एतत् सर्व्वं ज्ञानतः । अज्ञानादेतस्यार्द्धम् । आपत्काले तु पूर्व्वेद्युरुपोष्य पञ्चगव्यपानम् । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।चण्डालस्पृ ष्टक्षीरजलादिपा-नम् । त्रिरात्रमुपोष्य पञ्चगव्यपानम् ।एतत् ज्ञानतः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । अज्ञानात् द्व्यहसाध्यसान्तपनम् । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति ।अन्त्यजखानितकूपादिजलपा-नम् । उपवासपूर्व्वकपञ्चगव्यपानम् । एतदज्ञानतः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । ज्ञातात् द्बैगुण्यम् । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति ।अन्त्यजभाण्डस्थजलादिपानम् । ब्राह्मणस्य द्व्यहसाध्यं ब्रह्मकूर्च्चव्रतम् । एतत्अज्ञानतः । ज्ञानतो द्बैगुण्यम् । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति । शूद्रस्य नोपवासः पञ्चगव्यपानमात्रम् ।ब्रह्मकूर्च्चं यथा । “अहोरात्रोषितो भूत्वापौर्णमास्यां विशेषतः । पञ्चगव्यं पिबेत्प्रातर्ब्रह्मकूर्च्चविधिः स्मृतः ॥
”पञ्चगव्यं यथा । “गोशकृत् द्विगुणं मूत्रंसर्पिर्विद्याच्चतुर्गुणम् । क्षीरमष्टगुणञ्चैवपञ्चगव्ये तथा दधि ॥
” अथवा । “गोमू-त्रमाषकास्त्वष्टौ गोमयस्य तु षोडश ।क्षीरस्य द्बादश प्रोक्ता दध्नस्तु दशकीर्त्तिताः ॥
गोमूत्रवद्घृतस्योक्तास्तद-र्द्धेन कुशोदकम् ॥
” ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।शूद्रोदकपानम् । उपोष्य विल्वपद्मपलाशकुशानामुदक-मात्रपानम् । एतद्द्व्यहसाध्यं ज्ञानतःसकृत्पाने । अज्ञानादर्द्धम् । नवभाण्डो-दकपाने प्रायश्चित्ताभावः । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति ।पीतशेषपानीयपानम् । केवल-वामहस्तेन जलपानञ्च । त्रिरात्रोपवासः । एतच्च ज्ञानतः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । अज्ञानतोऽर्द्धम् ।एतत् प्रायश्चित्तं ग्रासशेषाशनादिष्वपिज्ञेयम् । ० ॥
। ० पणाः । यथाशक्ति । शूद्रपीतशेषजलपाने तु ब्राह्मणस्य चा-न्द्रावणम् । सार्द्धसप्तधेन्वस-म्भवात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।प्रपादिजलपानम् ।आदिना कूपजलाहरणार्थ-घटस्यजलं द्रोणीजलं खड्-गादिकोषस्थजलञ्च । सचेलस्नानम । उपवासश्च ।एतत् सकृज्ज्ञानतः । आपदि दोषा-भावः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।विण्मूत्रसंस्पृ ष्टकूपजलपानम् । त्रिरात्रोपवासः । एतदज्ञानतः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । ज्ञानतः सान्तपनम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । तथा ।विण्मूत्रसंस्पृ ष्टकुम्भस्थजलपा-नम् । अज्ञानतः सान्तपनम् ।ज्ञानतो द्वैगुण्यम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।शवदूषितजलपानम् । एतत्-मानुषेतराभक्ष्यपञ्चनखशव-दूषितकूपजलपानपरम् । ब्राह्मणस्य त्रिरात्रोपवासः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । क्षत्त्रियस्य द्व्यहोपवासः । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति । वैश्यस्यैकाहोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । शूद्रस्य नक्तम् ।सर्व्वेषां व्रतान्ते पञ्चगव्यपानम् ।एतत् ज्ञानतः । अज्ञानतोऽर्द्धम् ।एतदक्लिन्नशवे । ० । ० पणाः । यथाशक्ति । ज्ञानतः क्लिन्ने षड्रात्रोपवासः ।एतत् सर्व्वं मानुषशवेतरपरम् ।मानुषशये द्विगुणम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । कामाभ्यासे पराकः । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अत्यन्ताभ्यासे चान्द्रायणम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।अपेयक्षीरपानम् । तत्क्षीर-विकारपानञ्च । अपेयक्षीरंयथा । अनिर्द्दशानां गो-महिषीच्छागीनां क्षीरम् ।औष्ट्रं ऐकशफं आविकञ्च ।सन्धिनीक्षीरम् । सन्धिनीवृषाक्रान्ता । विवत्साक्षी-रम् । अरण्यमृगीक्षीरम् ।स्त्रीक्षीरम् । स्रवद्दुग्धाक्षी-रम् । यमसूक्षीरम् । विव-त्साया अन्यवत्सायाश्च क्षी-रम् । मथितक्षीरम् । छा-गवर्ज्जं द्बिस्तनीक्षीरम् ।अमेध्यभुजः क्षीरम् । व्र-णादिदूषितस्तनीक्षीरञ्च । ज्ञानतोऽभ्यासे पक्षं यावकपानम् ।अज्ञानतोऽर्द्धम् ।क्षत्त्रियादौ पादपादहानिः ।अत्र उष्ट्रीक्षीरमानुषीक्षीरपाने पुन-रुपनयनञ्च ।इति अभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्तम् ॥
* ॥
१ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथ स्तेयम् । मणिमुक्ताप्र-वालाश्ममयलौहकांस्योप-लानां हरणम् । द्वादशाहं कणभक्षणम् । तत् षडुपवासा-त्मकम् ।अपहृतद्रव्यं स्वामिने दत्त्वैतत् कर-णीयम् । अत्र च सकृदभ्यासकालदेश-द्रव्यस्वाम्यपहर्त्तृगुणदैन्याद्यपेक्षया उत्-कृष्टापकृष्टद्रव्ययोर्वैषम्यदोषः समर्थ-नीयः । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।रजताश्वगोभूमिकन्यानां सकृत्हरणम् । एतत् ब्राह्मणा-सम्बन्धिविषयम् । अत्र कन्या-पदं अधमकन्यापरम् । चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।उक्तेतरक्षुद्रपशुहरणम् । प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अभ्यासे चान्द्रायणम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षापणाः । यथाशक्ति ।धान्यान्नधनानां हरणम् ।अन्नं कृतान्नम् । धनं ग-वादि । अब्दकृच्छ्रम् ।एतत् ब्राह्मणकर्त्तृकब्राह्मणस्वामिकदश-कुम्भाधिकधान्यस्तेये ज्ञेयम् । कुम्भ-परिमाणं यथा । दशद्रोणं भवेत् खारीकुम्भोऽपि द्रोणविंशतिः । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । द्विकालभोजनोचितभक्ष्यभोज्यान्नहरणेत्रिरात्रं पञ्चगव्यपानमात्रम् । भक्ष्यंमोदकादि । भोज्यं शक्त्वादि । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । एककालभोजनोचितान्नहरणे एकरात्रंपञ्चगव्यमात्रपानम् ।धनमपि एतत्परिमाणधान्यमूल्यमव-सेयम् । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।मनुष्यादिस्तेयम् ।तत्तु दासदासीक्षेत्रगृहकूप-वापीजलानां हरणम् । चान्द्रायणम् ।क्षेत्रादीनान्तु उपयोगातिशयाद्यभ्या-साद्यपेक्षयास्त्येव प्रायश्चित्तं गुरुलाघव-मिति । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।गुडादिस्तेयम् । आदिना का-र्पाससर्पिर्लवणधान्यपक्वान्नौ-षधतैलशय्यावस्त्रोपानत्कां-स्यलोहताम्रसीसकादयः । कृच्छ्रपादः । एतत् सकृद्धरणविषयम् ।अभ्यासे द्वैगुण्यम् ।अत्र किञ्चिदधिकद्रोणत्रयस्य धान्यस्यतावद्धान्यमूल्यानाञ्चान्येषाञ्च हरणेएतद्वेदितव्यम् । ० ॥
। ० पणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।तृणादिस्तेयम् । आदिना का-ष्ठद्रुमचेलचर्म्मामिषेक्षुतक्र-मूलपुष्पवैदलसूत्रगन्धानांग्रहणम् । वैदलं वेणुघटित-भाण्डम् । गन्धः कस्तूर्य्या-दिः । अत्रापवादः । अस्तेय-मग्नये काष्ठमस्तेयञ्च तृणंगवे । त्रिरात्रोपवासः ।तृणादीनां हरणे मासैकव्रतम् ।मासार्द्धव्रतञ्च ।शङ्खमुनिना यदुक्तं तत् कालदेशाप-हर्त्तृस्वामिगुणदौर्गत्याभ्यासानभ्यासका-माकामापेक्षया उत्कृष्टापकृष्टद्रव्याप-हारे च वेदितव्यम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।जीविकाहरणम् । यस्य यस्य वर्णस्य वृत्तिच्छेदः तत्तद्वर्ण-वधोक्तं प्रायश्चित्तं कर्त्तव्यम् । अल्पवृत्त्यपहारे चान्द्रायणम् ।अत्र चोत्तमाधमत्वे प्रयोजकादिकंसकृदभ्यासौ ज्ञानाज्ञाने च संवीक्ष्यवधोक्तपादार्द्धादिव्यवस्थोहनीया । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षापणाः । यथाशक्ति ।देवद्बिजद्रव्यापहरणम् । संवत्सरमप्सु मज्जनं अघमर्षणावर्त्तनञ्च ।यच्चात्र गुरुप्रायश्चित्तं मुन्यन्तरोक्तंतदत्यन्ताभ्यास उत्तमसम्बन्धादपेक्षयासमूह्यम् । इति स्तेयप्रायश्चित्तम् ॥
* ॥
अथ अगम्यागमनम् । तत्रसवर्णासु अस्वजनस्त्रीगम-नम् । तत्र ब्राह्मणस्य श्रो-त्रियभार्य्यागमनम् । सकृद्गमने त्रैवार्षिकव्रतम् ।द्बितीये पाड्वार्षिकं तृतीये नववार्षिकंचतुर्थे संपूर्णं द्बादशवार्षिकम् । ४५ धेनवः । १३५ कार्षा-पणाः । २५ गावः । अशक्तौ २५कार्षापणाः । अश्रोत्रियनिर्गुणभार्य्यागमने द्वैवार्षिक-व्रतम् । एतज्ज्ञानतः । अज्ञानादर्द्धम् । ३० धेनवः । ९० कार्षापणाः । १७ गावः । अशक्तौ १६ ॥
/꣡ १३कार्षापणाः ।क्षत्त्रियस्य क्षत्त्रियभार्य्यागम-नम् । द्वैवार्षिकव्रतम् ।एतज्ज्ञानतः । अज्ञानादर्द्धम् ।अभ्यासे द्वैगुण्यादिकम् । ३० धेनवः । ९० कार्षापणाः । १७ गावः । अशक्तौ१६ ॥
/꣡ १३ कार्षापणाः ।वैश्यस्य वैश्यभार्य्यागमनम् । वार्षिकव्रतम् ।एतज्ज्ञानतः । अज्ञानादर्द्धम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । अशक्तौ ८ ।꣡ ७कार्षापणाः ।शूद्रस्य पञ्चयज्ञानुष्ठायिन्याय-वृत्तशूद्रभार्य्यागमनम् । वार्षिघ्रव्रतम् ।एतज्ज्ञानतः । अज्ञानादर्द्धम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । अशक्तौ ८ । / ७कार्षापणाः ।शूद्रस्यान्यशूद्रागमनम् । षाण्मासिकव्रतम् ।एतज्ज्ञानतः । अज्ञानादर्द्धम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । ५ गावः । अशक्तौ ४ /꣡ १३ ॥
कार्षापणाः ।ब्राह्मणस्य क्षत्त्रियागमनम् । सार्द्धवार्षिकव्रतम् ।एतत् सकृज्ज्ञानतः । अज्ञानादर्द्धम् । २३ धेनवः । ६७ ॥
० कार्षा-पणाः । १३ गावः । अशक्तौ १२ ॥
०कार्षापणाः ।ब्राह्मणस्य वैश्यागमनं विशिष्ट-शूद्रागमनञ्च । षाण्मासिकव्रतम् ।एतत् सकृज्ज्ञानतः । अज्ञानादर्द्धम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । ५ गावः । अशक्तौ ४ /꣡ १३ ॥
कार्षापणाः ।ब्राह्मणस्याधमशूद्रागमनम् । सार्द्धमासिकव्रतम् ।एतत् सकृज्ज्ञानतः । अज्ञानादर्द्धम् । २ धेनू । ५ ॥
/꣡ ० कार्षा-पणाः । १ गौः । अशक्तौ १ कार्षा-पणः ।क्षत्त्रियश्य वैश्यभार्य्यागमनं स-च्छूद्रागमनञ्च । नवमासिकव्रतम् ।एतत् सकृज्ज्ञानतः । अज्ञानादर्द्धम् । १२ धेनवः । ३३ ॥
। ० कार्षा-पणाः । ७ गावः । अशक्तौ ६ । ० का-र्षापणाः ।क्षत्त्रियस्याधमशूद्रागमनम् । त्रैमासिकव्रतम् ।एतत् सकृज्ज्ञानतः । अज्ञानादर्द्धम् । ४ धेनवः । ११ । ० कार्षा-पणाः । २ गावौ । अशक्तौ २ कार्षा-पणौ ।वैश्यस्य सच्छूद्रागमनम् । वार्षिकव्रतम् ।एतजज्ञानतः । अज्ञानादर्द्धम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । अशक्तौ ८ । / ७कार्षापणाः ।वेश्यस्याधमशूद्रागमनम् । सार्द्धचातुर्मामिकव्रतम् ।एतज्ज्ञानतः । अज्ञानादर्द्धम् । ६ धेनवः । १६ ॥
। /꣡ ० कार्षा-पणाः । ३ गावः । अशक्तौ ३ / १ का-र्षापणाः ।अथ प्रतिलोमस्त्रीगमनम् । तत्रशहस्याज्ञानतो ब्राह्मणी-गमनम् । द्बादशवार्विकव्रतम् ।ज्ञानात् गुर्व्वङ्गनागमनोक्तप्रकारेण मर-णम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा । वैकल्पिकं चतुर्विंशतिवार्षिकव्रतम् ।एतद्ब्राह्मण्यापि करणियम् । ३६० धेनवः । १०८० कार्षा-पणाः । २०० गावः । अशक्तौ २००कार्षापणाः ।वैश्यस्याज्ञानतो ब्राह्मणीगम-नम् । नववार्षिकव्रतम् ।ज्ञानाद्द्वैगुण्यम् ।ब्राह्मण्यापि एतत् कार्य्यम् । १३५ धेनवः । ४०५ कार्षा-पणाः । ७५ गावः । अशक्तौ ७५कार्षापणाः ।क्षत्त्रियस्याज्ञानतो ब्राह्मणी-गमनम् । षाड्वार्षिकव्रतम् ।ज्ञानाद्द्वैगुण्यम् ।ब्राह्मण्यापि एतत् कार्य्यम् । ९० धेनवः । २७० कार्षा-पणाः । ५० गावः । अशक्तौ ५०कार्षापणाः ।यद्यपि शूद्रस्य ब्राह्मणीगमनंमहापातकत्वेन तथा क्षत्त्रि-यवैश्ययोर्ब्राह्मणीगमनमनु-पातकत्वेन चोक्तं तथाप्यनु-लोमगमनं तावदुपपातक-मेव तत्प्रसङ्गादसवर्णत्वेन प्र-तिलोमस्त्रीगमनप्रायश्चित्त-मप्युक्तमतो न वैषम्यमिति ।शूद्रस्याज्ञानतः क्षत्त्रियागम-नम् । नववार्षिकव्रतम् ।ज्ञानाद्द्वैगुण्यम् ।क्षत्त्रियाया अप्येतत् । १३५ धेनवः । ४०५ कार्षा-पणाः । ७५ गावः । अशक्तौ ७५कार्षापणाः ।वैश्यस्याज्ञानतः क्षत्त्रियागमनंशूद्रस्याज्ञानतो वैश्यागम-नञ्च । नवमासाधिकषाड्वार्षिकव्रतम् ।ज्ञानाद्द्वैगुण्यम् ।क्षत्त्रियाया वैश्यायाश्चाप्येतत् । १०२ धेनवः । ३०३ ॥
। ० कार्षा-पणाः । ५७ गावः । अशक्तौ ५६ । ०कार्षापणाः ।अथ समोत्तमवर्णद्वित्रिपुरुषव्य-भिचरितसवर्णासवर्णस्त्रीग-मनम् ।तत्र ब्राह्मणस्य समोत्तमवर्ण-द्बित्रिपुरुषव्यभिचरितशूद्रा-गमनम् । सकृद्गमने मासार्द्धं गोमूत्रसिद्धयावक-पानम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अभ्यासे मासं गोमूत्रसिद्धयावकपानम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणस्य समोत्तमवर्णद्बित्रि-पुरुषव्यभिचरितक्षत्त्रियागम-नम् । तथाविधवैश्यागमनञ्च । सकृद्गमने सान्तपनम् ।अभ्यासे प्रायश्चित्तावृत्तिः । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथ चातुवर्ण्यस्वैरिणीगमनम् ।स्वैरिणीचतुःपुरुषगामिनी ।सा द्विविधा । केनचिदनव-रुद्धा अवरुद्धा च । ब्राह्मणस्य स्वैरिण्या ब्राह्मण्या गमनेत्रिरात्रोपवासः ब्राह्मणाय मृगाजिन-दानञ्च । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । तथाविधक्षत्त्रियाया गमने त्रिरात्रोप-वासः धनुर्दानञ्च । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । तथाविधवैश्याया गमने त्रिरात्रोप-वासः अथःशिलादानञ्च । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । तथाविधशूद्राया गमने त्रिरात्रोपवासःउदकुम्भदानन्तथा संमार्जनीदानञ्च । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणस्य शूद्रान्त्यजादिगामि-स्वैरिणीगमनम् । द्बादशवार्षिकव्रतम् ।क्षत्त्रियादौ पादपादहानिः ।विमातृस्वैरिणीचाण्डालस्वैरिणीगमनेऽ-प्येवम् । सर्व्वत्राभ्यासे द्वैगुण्यम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः ।ब्राह्मणबन्धकीगमनम् ।बन्धकी चात्र स्वभर्त्तृव्यति-रिक्तपञ्चपुरुषगामिनी । कमण्डलुदानम् । ० ० यथाशक्ति ।क्षत्त्रियबन्धकीगमनम् । आयुधदानम् । ० ० यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।वैश्यबन्धकीगमनम् । प्रतोददानम् । ० ० यथाशक्ति ।शूद्रबन्धकीगमनम् । स्नानपुरःसरप्राणायामः ।एतानि बन्धकीगमनप्रायश्चित्तानि सव-र्णानुलोमप्रतिलोमविषयाणि ॥
* ॥
० ० ०अथ व्युत्क्रमविवाहः । तत्रब्राह्मणस्य प्रथमतः क्षत्त्रि-यादिविवाहः । दारव्यतिक्रमी खराजिनं वहिर्लोम परि-धाय दारव्यतिक्रमिणे भिक्षां देहीतिसप्तागाराणि चरेत् । सा वृत्तिः षण्मा-सान् । दारव्यतिक्रमी ब्राह्मणक्षत्त्रिय-वैश्यकन्याविवाहमकृत्वा यो ब्राह्मणःशूद्राविवाहं करोति स उच्यते । एत-दनापदि सकृदज्ञानविषयम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । आपदि त्वाह शातातपः । ब्राह्मणोराजन्यापूर्व्वी द्बादशरात्रं चरित्वानिर्व्विशेत् ताञ्चैवोपगच्छेत् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । वैश्यापूर्व्वी तप्तकृच्छ्रम् । सपादधेन्वसम्भवात्२ धेनू । ३ ॥
। ० कार्षापणाः । यथाशक्ति । शूद्रापूर्व्वी कृच्छ्रातिकृच्छ्रम् । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अनापदि ज्ञानाभ्यासे मनूक्तत्रैवार्षिक-व्रतम् । ४५ धेनवः । १३५ कार्षा-पणाः । २५ गावः । अशक्तौ २५कार्षापणाः ।वेश्यागमनम् । प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।पञ्चाधिकपुरुषगामिनी वेश्या । अभ्यासे चान्द्रायणम् । ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षापणाः । यथाशक्ति ।रजस्वलागमनम् । त्रिरात्रोपवासः । घृतप्राशनञ्च ।एतत् कामतः सकृद्गमने ।अभ्यासे तु द्वैगुण्यादिकम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।ऋतौ भार्य्यानभिगमनम् । त्रिरात्रोपवासः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । ज्ञानाभ्यासे प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।पर्व्वसु स्त्रीगमनम् । एकोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।श्राद्धदिने मैथुनम् । एकोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।दिवामैथुनम् । एकाहं यावकपानम् । नग्नस्य स्नानेनग्नपरस्त्रीदर्शनेऽप्येवं प्रायश्चित्तम् ।अभ्यासे प्रायश्चित्तावृत्तिः ॥
* ॥
० ० ०अथ स्त्रीव्यभिचारः । समोत्तमवर्णेसु सकृदुपगमे प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । द्विरभ्यासे पराकः । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । त्रिरभ्यासे चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।अन्त्यजागमनम् । अर्थात् र-जकचर्म्मकारनटवरुडकैव-र्त्तमेदभिल्लवेणुजीविशैलूषा-णां स्त्रीषु गमनम् । अज्ञानतश्चान्द्रायणम् ।ज्ञानाद्द्वैगुण्यम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । चतुर्व्विंशतिवारगमने द्बादशवार्षिकव्रतम् ।एतदज्ञानतः ।ज्ञानतो द्बैगुण्यम् । अव्यवहार्य्यता च । १८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः ।कापालिकस्त्रीगमनम् । ज्ञानादब्दकृच्छ्रम् । ३० धेनवः । ९० कार्षापणाः । यथाशक्ति । अज्ञानाच्चान्द्रायणद्वयम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथ तिर्य्यग्योनिगमनम् । तत्रगोवर्ज्जपशुगमनम् । सचेलस्नानपूर्व्वकं गोभ्यो यवसभारदानम् ।इदं सकृद्गमने ।गोगमनम् । गोवधोक्तमासिकव्रतम् ।एतत् सकृद्गमने । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अभ्यासे संवत्सरं प्राजापत्यम् । ३० धेनवः । ९० कार्षापणाः । १७ गावः । अशक्तौ १६ ॥
/꣡ १६ ।कार्षापणाः ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा । अत्यन्ताभ्यासे द्वादशवार्षिकव्रतम् ।इत्युपपातके अगम्यागमनप्रायश्चित्तंसमाप्तम् ॥
* ॥
१८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः ।अथ परिवेदनादि । ज्येष्ठेऽनिर्व्विष्टे कनीयान्निर्व्विशन् परिवेत्ता ।परिविण्णो ज्येष्ठः । परिवेदनीया कन्या ।परिदायी दाता । परिकर्त्ता याजकः ।ते सर्व्वे पतिताः । एतेषां प्रायश्चित्तम् । संवत्सरं प्राजापत्यम् ।एतत् कामतः ।अकामतोऽर्द्धम् ।अत्रापवादः । “देशान्तरस्थक्लीवैकवृष-णानसहोदरान् । वेश्याभिसक्तपतित-शूद्रतुल्यातिरोगिणः ॥
जडमूकान्धव-धिरकुब्जवामनकुण्ठकान् । अतिवृद्धा-नभार्य्यांश्च कृषिसक्तान्नृपस्य च । धन-वृद्धिप्रसक्तांश्च कामतः कारिणस्तथा ।कुलटोन्मत्तचौरांश्च परिविन्दन्न दु-ष्यति ॥
” ३० धेनवः । ९० कार्षापणाः । १७ गावः । अशक्तौ १६ ॥
/꣡ १६ ।कार्षापणाः ।व्रात्यत्वम् । अर्थात् सावित्री-पतितत्वम् । पञ्चदशाब्द-पर्य्यन्तमुपनयनाभावे ब्रा-ह्मणस्य व्रात्यत्वम् ।एकविंशतिवर्षपर्य्यन्तमुपन-यनाभावे क्षत्त्रियस्य व्रात्य-त्वम् ।त्रयोविंशतिवर्षपर्य्यन्तमुपन-यनाभावे वैश्यस्य व्रात्य-त्वम् । पितृमातृरहितनिःस्वजनस्य सावित्रीपातेप्राजापत्यत्रयम् । यथाविध्युपनयनञ्च ।आलस्यानवधानादिना सावित्रीपाते तुव्रात्यस्तोमयागः । ३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । यथाशक्ति । तद्वैकल्पिकं दिनत्रयाधिकमासचतुष्टयसमा-प्यमुद्दालकव्रतम् ।तद्व्रतं यथा । द्वौ मासौ यावकेन वर्त्त-येत् मासं पयसा अर्द्धमासमामिक्षयाअष्टरात्रं घृतेन षड्रात्रमयाचितंत्रिरात्रमब्भक्ष्यः अहोरात्रमुपवसेत् । सपादनवधेन्वस-म्भवात् १० धे-नवः । २७ ॥
। ० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । देशोपप्लवादिनासावित्रीपतने एकविंशति-रात्रं प्रसृतिमितयावकपानम् । ततउपनयनम् । ४ धेनवः । ९ ॥
। ० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।अथावकीर्णम् । अर्थाद्ब्रह्म-चारिणो योषिद्गमनम् । षण्मासं ब्रह्महत्याव्रतम् । खरचर्म्मपरि-धानञ्च । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । ५ गावः । अशक्तौ ४ /꣡ १४कार्षापणाः । अभ्यासे संवत्सरं ब्रह्महत्याव्रतम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । अशक्तौ ८ । / ६ ॥
।कार्षापणाः ।पितृष्वसृसुतादिपरिणयनम् ।आदिना मातृष्वसृसुतामा-तुलसुतामातामहसपिण्डा-सगोत्रासमानप्रवरादीनांग्रहणम् । चान्द्रायणम् ।त्यागानन्तरं मातृवद्भरणम् । एतत्ज्ञानतः । सार्द्धसप्तधेन्वस-म्भवात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । अज्ञाने कृच्छ्राब्दपादः । ४ धेनवः । ११ । ० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।अग्न्युत्सादनम् । अर्थात् अ-ग्निहोत्रिणामग्नित्यागः । कामतः संवत्सरोत्सन्ने चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । द्विवर्षोत्सन्ने सोमायनचान्द्रायणे ।एतदनुसारेणोनाधिककालयोरुह्यम् । सार्द्धाष्टधेन्वसम्भ-वात् ९ धेनवः । २५ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।गृहस्थस्य चिरतरकालानग्नि-त्वम् । गोवधोक्तत्रैमासिकव्रतम् ।अल्पकाले अनाधाने च चान्द्रायणम् । १२ धेनवः । ३६ कार्षापणाः । १० गावः । १ वृषः । अशक्तौ१५ कार्षापणाः ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।ब्राह्मणस्य वेदानध्ययनं यज्ञा-करणं पुत्त्रानुत्पादनञ्च । त्रैमासिकं गोव्रतम् । १२ धेनवः । ३६ कार्षापणाः । १ वृषः । १० गावः । अशक्तौ१५ कार्षापणाः ।अनाश्रमित्वम् । संवत्सरे प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । वर्षद्बये अतिकृच्छ्रम् । ३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । यथाशक्ति । वर्षत्रये कृच्छ्रातिकृच्छ्रम् । ६ धेनवः । १८ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अत ऊर्द्ध्वं चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।सूर्य्योदयास्तकालयोः शयनम् । सकृदाचरणे स्नानम् ।अभ्यासे प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ब्रह्मचारिणः सन्ध्यादीनामति-क्रमः । आदिना अग्नीन्धना-करणं भैक्ष्यचर्य्याकरणञ्च । अरोगिणो निरन्तरं सप्तरात्रमकरणे अव-कीर्णिव्रतम् । तत्तु खरचर्म्मपरिधान-पूर्व्वकषाण्मासिकं ब्रह्महत्याव्रतम् ।एतदूने ऊनं अधिके अधिकम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । ५ गावः । अशक्तौ ४ /꣡ १४कार्षापणाः ।अनातुरगृहस्थस्य सन्ध्यास्नाना-ह्निकनित्यक्रियापातः । दिनैकनित्यक्रियातिपाते एकाहोपवासः । ० ६ रक्तिकरजतम् । यथाशक्ति । दिनत्रयक्रियातिपाते कृच्छ्रार्द्धम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । वर्षैकनित्यक्रियातिपाते एकदिनक्रियाति-पातप्रायश्चित्तानुसरणेन प्रायश्चित्तम् । ० २ पल ६ तोलक-४ माषकमित-रजतम् । यथाशक्ति ।शूद्रव्यतिरिक्तायाज्ययाजनम् ।अयाज्याश्च निन्दितप्रति-ग्रहादिना निन्दितब्राह्मणा-दयः । शतगायत्त्रीजपः । ० ० ० अभ्यासे सहस्राधिकं चान्द्रावणं वा ।दक्षिणात्यागाच्च पूतो भवति । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।शूद्रयाजनम् । लोभादिना याजने अर्जितभुक्तावशिष्टधन-स्यागाधजले प्रक्षेपपूर्व्वकं ब्रह्मचारिणेदानपूर्व्वकं वा चान्द्रायणं पुनरुपनय-नञ्च । अक्षारलवणब्रह्मसुवर्च्चलापा-नञ्च । एतदशक्तौ तद्धनं परित्यज्यत्रिंशत्पुराणाः प्रदातव्याः । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । स्नेहादनुप्रसङ्गादिना याजने द्रव्यत्याग-पूर्व्वकं प्राजापत्यम् ।अज्ञानतः प्राणायामसहस्रम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।शूद्रप्रतिग्रहः । सकृत्प्रतिग्रहे त्रिसहस्रगायत्त्रीजपः । अभ्यासे चान्द्रायणम् ।एतच्च द्रव्यत्यागपूर्व्वकं कार्य्यम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।उच्छास्त्रवर्त्तिक्षत्त्रियनृपतिप्रति-ग्रहः । षष्ठे काले क्षीराशनं मासैकं जलवासःप्रचुरतरद्बिजतर्पणञ्च । मासोपवासेनै-वास्य सङ्कलनम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथान्त्यजप्रतिग्रहः । स चअयाचितपुष्पफलशाकतृण-काष्ठधान्यपयोमांसदधिश-य्यगिहकुशगन्धमणिमत्स्या-दीतरविषयः । ज्ञानादष्टचत्वारिंशद्बाराभ्यासात् द्बादश-वार्षिकव्रतम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षापणाः । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः । अज्ञानात् द्बिरभ्यासे तप्तकृच्छ्रम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति । ज्ञानात् द्विरभ्यासे चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।चाण्डालप्रतिग्रहः । अज्ञानात् अष्टचत्वारिंशद्वाराभ्यासात्द्बादशवार्षिकव्रतम् । १८० धेनवः । ५४० कार्षा-पणाः । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः । अज्ञानात् सकृत्कृते तप्तकृच्छ्रम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति । ज्ञानात् सकृत्कृते चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।पतितप्रतिग्रहः । ज्ञानात् सकृत्कृते चान्द्रायणम् ।अज्ञानात्तदर्द्धम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।प्रायश्चित्तद्रव्यग्रहणम् । त्रिसहस्रगायत्त्रीजपः मासैकं गोष्ठे पयः-पानं वा ।एतत् लघुतरपापप्रायश्चित्तद्रव्यग्रहणे । ० ० ०स्वभावाग्राह्यकृष्णाजिनोभयतो-मुखीमण्यादिप्रतिग्रहः । उत्तममण्यादिप्रतिग्रहे दशसहस्रगायत्त्री-जपः । मध्यमे पञ्चसहस्रगायत्त्रीजपः ।अधमे अष्टोत्तरसहस्रसावित्रीजपः ।द्बादशरात्रं पयोव्रतञ्च ।अत्यन्तनिषिद्धकृष्णाजिनोभयतोमुखी-प्रतिग्रहे लक्षगायत्त्रीजपः ।अथ ब्राह्मणस्य क्षत्त्रियवैश्य-वृत्त्या धनार्जनम् । संवत्सरे चान्द्रायणम् ।संवत्सराभ्यन्तरे मासैकद्विकदौ चान्द्रा-यणभागहारः कल्प्यः ।संवत्सरादूर्द्ध्वं द्बैगुण्यत्रैगुण्यादिकंकल्प्यम् ।आपत्काले दोषाभावः । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणस्य सेवावृत्तिधनार्ज्जनम् । प्राजापत्यत्रयं पुनरुपनयनञ्च । द्रव्यत्याग-पूर्व्वकं करणीयम् । ३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणस्य गीतादिना धना-र्जनम् । चान्द्रायणम् ।कृतप्रायश्चित्तस्याप्यव्यवहार्य्यत्वम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।ब्राह्मणस्य शूद्रसेवनम् । चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वस-म्भवात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । चिरतरकालाभ्यासे त्रैवार्षिकव्रतम् ४५ धेनवः । १३५ कार्षा-पणाः । २५ गावः । अशक्तौ २५कार्षापणाः ।अविक्रेयविक्रयः । ब्राह्मणस्या-विक्रेयद्रव्यानि यथा । लवणपक्वान्न मधु क्षीर दधि घृतो-दक सर्व्वगन्धोपल लाक्षारक्तवासः गुडतैल ग्राम्यपशुएकशफ केशि सर्व्वारण्य-पशु विद्या याग खात गोशङ्ख ऊर्णा रस विष तिलशस्त्र नीली कौषेयवासःचर्म्म तक्राममांस सुरा सोमकेश गोधूम कन्या हिङ्गुगुग्गुलु सर्जरस हरितालमनःशिलाञ्जन गैरिक क्षारमणि मौक्तिक प्रवाल दन्तनख आर्द्रौषधि शुक्ति वेणुवैणव मृण्मयपात्र पुष्प मूलतुष कार्पास भस्मास्थि पि-ण्याक त्रपु सीसक कृष्ण-लोहोडुम्बर खड्गपात्राणिइत्यषिक्रेयाणि । सकृत्कृते त्रिरात्रोपवासः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । द्विरभ्यासे प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अत्यन्ताभ्यासे चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । निखिलविक्रये बहुतरकालाभ्यासे वा त्रिस-वनस्नानाधःशयनचतुर्थकालभोजनरूप-संवत्सरव्रतम् ।शूद्रस्यात्यन्तापदि दोषाभावः । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । अशक्तौ ८ । / ७कार्षापणाः ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।निन्दितदेशगमनम् । तत्तु तीर्थ-यात्राव्यतिरेकेण । निन्दित-देशा यथा । कारस्करक-लिङ्गोड्रान्ध्रशवरयुगन्धरभू-मिलयसिन्धुसौराष्ट्रसौवीर-प्रत्यन्तदेशाङ्गवङ्गकलिङ्गा-दयः । एतान् गत्वा तत्रैव चिरमुसित्वा गङ्गा-दिगमनम् ।तदशक्तौ पुनरुपनयनम् । अतिचिरवासे पुनरुपनयनं चान्द्रायणञ्च । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।असत्याभिधानम् । सकृदसत्यभाषणे कृष्णानुस्मरणम् । अत्यन्ताभ्यासे तप्तकृच्छ्रम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अतिबहुतरकालाभ्यासे माससाध्यचान्द्रा-यणम् ।साक्षिणोऽसत्यभाषणे ज्ञानाज्ञानतोद्वादशवार्षिकव्रतमित्युक्तमनुपातके ।विवाहभयमैथुनबालप्रतारणपरीहास-गोब्राह्मणहितस्त्रीराजस्वप्राणात्ययसर्व्व-धनापहारविषयेषु मिथ्याकथने दोषा-भावः । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।उच्छिष्टस्य चाण्डालादिदर्श-नम् । दर्शने एकरात्रोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । सम्भाषणे द्विरात्रोपवासः । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति । संस्पर्शे त्रिरात्रोपवासः ।सहगमने सचेलस्नानम् । अनुच्छिष्टस्यदर्शने सूर्य्यादिदर्शनम् । सम्भाषणेब्राह्मणसम्भाषणम् । इदं ज्ञाने । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।उच्छिष्टस्य सूर्य्यादिदर्शनम् ।आदिना नक्षत्रचन्द्रौ । का-मत इदम् । एकोपवासः । ० ६ रक्तिकरजतम् । यथाशक्ति ।तैलाभ्यक्तादिमूत्रोच्चारसमुत्-सर्गः । आदिना अनाचान्त-श्मश्रुकर्म्मिमैथुनिनः । एकोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।विप्राग्न्यादिमध्यगमनम् । आ-दिना दम्पतीगवोर्ग्रहणम् । कामतोऽत्यन्ताभ्यासे चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । सकृदभ्यासादिषु तु स्नातकव्रतलोपप्राय-श्चित्तम् । एकदिनाभोजनम् ।तदावृत्तिश्चोहनीया । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।अग्नौ पादप्रतापनम् । कुशेनपादसम्मार्जनञ्च । एकोपवासः । इदं सकृत्करणे ।अभ्यासे द्वैगुण्यादिकम् । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।गुरोर्ब्राह्मणस्य च तिरस्कारः । दर्पेण हुङ्कारे त्वहङ्कारे वादेन जये वाससाबन्धने तृणेन ताडने च क्षिप्रं प्रसाद्यदिनमेकमुपवासः ।एतदीषत्संरम्भतः सकृज्ज्ञेयम् । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । शास्त्रीयविवादे दर्पात् पुनः पुनर्जये स्नात्वाप्रणिपत्य त्रिरात्रोपवासः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । प्रमादतः पादेन स्पर्शे एकरात्रोपवासःअभिवादनं प्रसादनञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । क्रोधादिना अनुबन्धापेक्षया त्र्यहप्राजा-पत्यादिकं कल्प्यम् । महापातकेन ब्राह्मणस्य विरुद्धाभिधानेकृच्छ्रातिकृच्छ्रम् । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा । उपपातकेन ब्राह्मणस्य विरुद्धाभिधानेप्राजापत्यम् ।जातिभ्रंशकरपातकोपपातकादन्यत्रा-क्रोशस्य लघुगुरुभावं प्रतिसन्धाय एक-रात्रत्रिरात्रषड्रात्रोपवासाः । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । प्रतिश्रुत्यादानादौ अल्पत्वबहुत्वाभ्याम् एक-रात्रत्रिरात्रषड्रात्रोपवासाः । देवर्षिगोब्राह्मणाचार्य्यमातृपितृनरेन्द्राणांप्रति ष्ठीवनाक्रोशे उल्मुकेन जिह्वादाहो हिरण्यदानञ्च । गुरुब्राह्मणभिन्नेप्रत्याक्रोशने प्रतिताडने च दोषाभावः ।मिथ्याब्राह्मणशपथः । यावज्जी-वसुकृतशपथश्च । विप्रस्य वधसंयुक्तमिथ्याशपथे चान्द्रा-यणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । यावज्जीवसुकृतशपथे प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अभिशापकरणम् । मासमब्भक्षणम् ।गायत्त्र्या वशिष्ठोक्तशुद्धवतीनां वा शत-जपश्च ।एतत् सकृन्महापातकाद्यभिशापे ।उपपातके त्वभ्यासतो ज्ञेयम् ।मृषामहापातकाभिशापाभ्यासे त्वावृ-त्तितारतम्यात् प्रायश्चित्ततारतम्यं क-ल्प्यम् ।महापातकादन्यत्र एकविंशतिरात्रं सु-वर्च्चलापानम् ।हीनवर्णेन उत्तमवर्णाभिशापे प्रतिलो-मोक्तदण्डव्यवस्थया प्रायश्चित्तं कल्प्यम् । १३ धेनवः । ३९ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अनृताभिशस्तता । मासं कृच्छ्रम् । सार्द्धधेनुद्वयासम्भ-वात् ३ धेनवः । ७ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । महापातकाभिशापे द्बिमासं कृच्छ्रम् ।एतदभिशापकालातिक्रमे ज्ञेयम् । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अभिशापकालनिर्णयप्रवृत्तस्य उपपातका-दिना अभिशस्तस्य कृच्छ्रम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।आरूढपतितत्वम् । व्याधिक्रो-धादिना सन्न्यासवाक्यमुच्चा-र्य्य यो गृहस्थाश्रममाश्रयितु-मिच्छति स आरूढपतितःतस्य भावः । षण्मासान् प्राजापत्यम् ।एतत् सन्न्यासग्रहणान्तरनिवृत्तानाम् ।चिरतरकालसन्न्यासनिवृत्तस्य ब्राह्मणस्यश्वपदाङ्कनपूर्व्वकनिर्व्वासनम् । क्षत्त्रिय-विशोर्दास्यकरणम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । यावज्जीवव्रतानुष्ठानप्रवृत्तयोः ब्रह्मचारि-वाणप्रस्थयोः स्वधर्म्मनिवृत्तयोश्चान्द्रा-यणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।जलाग्न्यादिभ्रष्टता । आदिनाउद्बन्धनप्रव्रज्यानशनविषप्र-पतनप्रायोपवेशशस्त्रघाते-भ्यो भ्रंशनम् । चान्द्रायणं तप्तकृच्छ्रद्वयं वा । अभ्यासे त्रीणिकृच्छ्राणि त्रीणि चान्द्रायणानि च ।जातकर्म्मादिसंस्काराश्च । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । चिताभ्रष्टायाः प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।व्रणकृम्यत्पपत्तिः त्रिसन्ध्यं गोमयगोमूत्राभ्यां स्नानम् । त्र्यहंपञ्चगव्यकुशोदकमात्रपानञ्च । इदञ्चनाभ्यधोदेशदंशविषयम् । नाभेरूर्द्ध्वं क्रम्युत्पत्तौ षड्रात्रमुपवासः । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा । शिरसि क्रिमिदंशने वृषदक्षिणायुक्तसान्त-पनं तप्तकृच्छ्रं वा । पादोनधेनुचतुष्ट-यासम्भवात् ४ धे-नवः । ११ । ० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।श्वादिदंशः । आदिना शृगाल-खरग्राम्यक्रव्यान्नराश्वोष्ट्रव-राहपुंश्चलीवानरवायसानांदंशनम् । पादयोररुधिरदर्शने जले प्राणायामः घृत-प्राशनञ्च । पादयोरतिगाढदंशने नद्यां१६ प्राणायामाः । नाभेरधोगाढदंशनेब्रह्मचारिणस्त्र्यहं सायं पयःपानम् । गृहस्थस्य त्रिरात्रमुपवासः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । एकाहमग्निहोत्रिणः ।नाभ्यूर्द्ध्वं दंशने एतद्द्वैगुण्यम् । बाह्वो-श्चतुर्गुणम् । मूर्ध्नि षोडशगुणम् । इदंसरुधिरदंशने । नाभेरूर्द्ध्वमतिगाढदंशनेसागरगनदीस्नानपूर्व्वकोपवासः शतंप्राणायामावर्त्तनञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । व्रतस्थस्य श्वादिदंशने त्रिरात्रोपवासः सघृत-यावकपानञ्च । बालस्याज्ञत्वे अशक्तत्वेवातदीयपापक्षयं संकल्प्य पित्रादिः प्राय-श्चित्तं कुर्य्यात् । दष्टस्थानस्य गायत्त्र्यष्ट-सहस्राभिमन्त्रणपूर्व्वकमुल्मुके न दहनम् ।चतुर्भिः कलसैर्नदीसङ्गमे वा स्नानम् ।स्त्रियास्तु विशेषः । उदितसोमनक्षत्र-दर्शनं समुद्रदर्शनं वा । कृष्णपक्षे चन्द्र-गमनदिग्दर्शनम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।विप्रादिहते चात्मघातमृते वाअश्रुपातजलादिदानम् । दहनवहनकटक्रियातर्पणश्राद्धादौ तप्तकृ-कृच्छ्रम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति । तच्छवस्य केवलस्पर्शे अश्रुपाते वा एका-होपवासः । ० ६ रक्तिकरजतम् । यथाशक्ति । अभ्यासे अनडुत्सहितगोदक्षिणायुक्ततप्त-कृच्छ्रम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । १ वृषः । १ गौः । अशक्तौ६ कार्षापणाः । आत्मघातिनः स्नेहात् दाहादिकरणे तप्त-कृच्छ्रसहितचान्द्रायणम् ।बलात्कारेण उद्बन्धनमृतस्य पाशच्छेदन-दहनवहनेषु मासं भैक्ष्यभक्षणं त्रिसवन-स्नानञ्च ।वेतनेन दहनवहनादिकरणे असम्ब-न्धिनां कृच्छ्रपादः । १२ धेनवः । ३४ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । दहनवहनव्यतिरेकेण कामतः सर्व्वाङ्गीना-नभ्यासस्पर्शे प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । तथैवाभ्यासे तप्तकृच्छ्रम् ।द्विजस्य शूद्रशवानुगमने त्रिरात्राशौचंतदन्ते समुद्रगां नदीं गत्वा प्राणायाम-शतं कृत्वा घृतप्राशनम् । श्रवन्तीमा-साद्य १००८ गायत्त्रीजपो वा ।द्विजस्य द्विजशवानुगमने १०८ गायत्त्री-जपः ।शूद्रस्य सर्व्वशवानुगमने स्नानम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।वलातुकारितम्लेच्छदास्याशुभ-कर्म्म । म्लेच्छैश्चाण्डालाद्यैर्दस्युभिः उच्छिष्टमार्ज्ज-नोच्छिष्टभक्षणखरोष्ट्रविड्वराहमांसभ-क्षणम्लेच्छस्त्रीसङ्गतदीयस्त्रीसहभोजना-अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा । दिकुत्सितकर्म्म बलान्मासैकं कारितस्यनिरग्निद्बिजातेः प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । साग्नेश्चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । क्षत्त्रियवैश्ययोः पराकः । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । शूद्रस्य मासार्द्धं यावकपानम् ।वत्सरादूर्द्ध्वं वर्षचतुष्टयं यावत् भाग-हारेण प्रायश्चित्तमूहनीयम् ।तदूर्द्ध्वं तत्समत्वात् पतितत्वेन प्रायश्चि-त्तान्तराभावान्मरणम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अनुदकमूत्रपुरीषकरणम् । सचेलस्नानं गोस्पर्शश्च ।अभ्यासे एकोपवासः सचेलस्नानञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।जलाग्न्योरशुचिद्रव्यप्रक्षेपः । मासं यावकपानम् । एतदभ्यासे । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति । ज्ञानत ईषदार्त्तस्य त्रिरात्रोपवासः ।इदमापः प्रहरत इति जपश्च । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । अनार्त्तस्य कौतूहलादिना तप्तकृच्छ्रम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अन्योन्यानुक्तद्बेषोत्पादनम् । अ-र्थान्मैत्र्यच्छेदकरणम् । अहोरात्रमनश्नन् भूत्वा पयःपानम् । ० ५ रजतमाषकाः । धनुर्दण्डश्च ।शक्रधनुःपलाशाग्निदर्शकत्वम् । इदं शक्रधनुरिति व्यपदिश्य कामतो दर्श-यित्वाहोरात्रोपवासः । ० ३ रूप्यमाषकाः । यथाशक्ति ।श्राद्धनिमन्त्रितब्राह्मणानाह्वा-नम् । यतिचान्द्रायणम् । ४ धेनवः । ११ । ० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।देवागारकृतेष्टकाकाष्ठशिलादि-ना गृहकरणम् । प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।निष्ठीवनादि । आदिना वात-कर्म्मदन्तश्लिष्टानृतक्षुत्पतित-सम्भाषणवासःपरिधानानि । आचमनम् । गोपृष्ठस्पर्शः । अर्कदर्श-नम् । दक्षिणश्रवणस्पर्शो वा । अत्रपूर्व्वाभावे ततः परम् । इन्द्रियप्रसृष्टा-मेध्यस्य मुखस्पर्शे स्नानम् ।यतीनां व्रतोपव्रतभङ्गः । व्रतानियथा । अहिंसासत्यास्तेय-मैथुनवर्ज्जनानि । उपव्रतानियथा । अक्रोधगुरुशुश्रूषा-प्रमादशौचाहारशुद्धीनि । अहोरात्रोपवासपूर्व्वकचान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । रमणेच्छया स्त्रीसमीपगमने प्राणायाम-शतपूर्व्वकसान्तपनम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति । असद्बादे उपवासः प्राणायामशतञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । अकामतः पशुक्रिमिहिंसायां कृच्छ्राति-कृच्छ्रम् । ६ धेनवः । १८ कार्षापणाः । यथाशक्ति । चान्द्रायणं वा ।इन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रीदर्शनात् स्कन्दनेषोडशप्राणायामाः । स्त्रियं विना का-मतो दिवास्कन्दने त्रिरात्रोपवासःप्राणायामशताचरणञ्च । रात्रौ स्कन्दनेस्नानपूर्व्वकद्बादशप्राणायामाः । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । एकान्नमधुमांसामश्राद्धप्रत्यक्षलवणानाम-भोन्यानामेकैकस्य भोजने प्राजापत्यम् ।योगिनां प्रमादे योगेन शुद्धिः ।ज्ञानिनां ज्ञानमेव शुद्धिकारणम् ।ब्रह्मचारिणोऽकामतः स्वप्ने रेतस्खलनेस्नानम् । अर्कार्च्चनम् । त्रिः पुनर्मामि-त्यृचो जपश्च । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथोपपातकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।व्रतभङ्गः । लोभान्मोहात् प्रमादाद्वा व्रतभङ्गे उप-वासत्रयं केशमुण्डनञ्च । १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।उष्ट्ररासभयानम् । कामतः सकृदारोहणे नग्नस्नाने च प्राणा-यामः । अभ्यासे त्रिरात्रोपवासः ।अव्यवधानेनारोहणे नग्नस्य ईषदभ्य-स्तस्नानभोजने च प्राणायामशतम् ।अत्र उपपातकगणपठितेषु यत्र प्राय-श्चित्तं नोक्तं तत्रोपपातकसामान्यप्राय-श्चित्तमेव ग्राह्यम् । तत्तु मनूक्तं त्रैमा-सिकं गोव्रतं चान्द्रायणं वा । याज्ञव-ल्क्योक्तं मासं पयःपानं पराको वा ।एतान्येव प्रायश्चित्तानि पापस्य गुरु-लाघवमवगम्य व्यवस्थेयानि ॥
* ॥
१ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।अथ जातिभ्रंशकरपापानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।ब्राह्मणपीडाकरणम् । कामतः सान्तपनम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।लशुनादिमद्ययोर्घ्राणम् । मित्रेकौटिल्यम् । पुंसि मैथुनञ्च । अकामतः प्राजापत्यम् ।एतच्चाभ्यासे ।अत्रायं विशेषः । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । ब्राह्मणावगोरणे प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । ब्राह्मणे दण्डादिनिपातने अतिकृच्छ्रम् । ३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । यथाशक्ति । ब्राह्मणस्य शोणितोत्पादने कृच्छ्रातिकृ-च्छ्रम् । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । ब्राह्मणाङ्गच्छेदने कृच्छ्रातिकृच्छ्रम् । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । चान्द्रायणम् ।दशगोदानञ्च । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।अथ सङ्करीकरणपापानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।खराश्वोष्ट्रमृगहस्तिच्छागमेष-मीनाहिमहिषाणां वध-रूपाणि । सकृत्करणे मासं यावकपानम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अभ्यासे कृच्छ्रातिकृच्छ्रम् । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अत्यन्ताभ्यासे चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।अथापात्रीकरणपापानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।निन्दितेभ्यो धनादानम् । बा-णिज्यम् । शूद्रसेवनम् । अ-सत्यभाषणञ्च । सकृत्करणे चतुरहसाध्यं तप्तकृच्छ्रं शीत-कृच्छ्रं वा । सपादधेन्वसम्भ-वात् २ धेनू । ३ ॥
। ० कार्षापणाः । यथाशक्ति । अभ्यासे महासान्तपनम् । ६ धेनवः । १८ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अत्यन्ताभ्यासे चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति ।अथ मलावहपापानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।कृमिकीटपक्षिणां हननम् ।मद्या नुगतद्रव्यभोजनम् । फ-लकाष्ठपुष्पाणां स्तेयम् ।अधैर्य्यम् । तच्च गीतश्रव-णादि । अल्पेऽपचये अत्यन्त-वैकृत्यञ्च । सकृदाचरणे त्र्यहयावकपानम् । ० ॥
/ १२ यथाशक्ति । अभ्यासे तप्तकृच्छ्रम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अत्यन्ताभ्यासे कृच्छ्रातिकृच्छ्रम् ।एषु चतुर्षु यत्र यत्र प्रायश्चित्तविशेषोनोक्तस्तत्रैव बोध्यम् । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथ प्रकीर्णकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।यदनुक्तं तत्प्रकीर्णकम् । इति-वचनात् अतिपातकाद्यष्टा-न्यतमत्वेन विशेषतोऽनुक्तानिपापानि । चान्द्रायणम् । पराकः । तुलापुरुषः ।गवानुगमनम् । प्राजापत्यम् । एतानिसर्व्वपापप्रणाशकानि ।पापस्य गुरुलाघवं वीक्ष्य प्रायश्चित्ता-न्येतानि शिष्टैर्व्यवस्थेयानि ।अथास्पृ श्यस्पर्शनम् ।तच्च चाण्डालरजस्वला-पतितसूतिकाशवशवस्पृ ष्टि-व्यङ्गोन्मत्तासूयिकग्राम्याश्व-कुक्कुटवराहादीनां स्पर्श-नम् । अनुच्छिष्टस्य चाण्डालादिस्पर्शे अकामतःसचेलं सशिरस्कं स्नानम् । कामतः सचे-लस्नानम् । महाव्याहृतिभिर्होमः । घृत-प्राशनञ्च । चिताधूमस्पर्शे ऋतुकालीन-मैथुने दुःस्वप्ने वमने विरेके श्मश्रु-कर्म्मणि यूपभक्ष्यपञ्चनखशवसस्नेहत-दस्थ्नां स्पर्शे स्नानपूर्व्वकं प्रक्षालितवस्त्र-परिधानम् । अनृतौ मैथुने मूत्रपुरीष-त्यागवच्छुद्धिः । सर्व्वाङ्गस्पर्शे त्रिरात्रोपवासः ।रात्रौ शववर्जास्पृ श्यस्पर्शने सुवर्णं प्र-क्षिप्य अग्निं सन्निधाप्य दिवाहृतजलैःस्नानम् । सर्व्वत्र प्रागन्नप्राशनात्शिशोरभ्युक्षणम् ।प्राक् चूडाकरणात् बालस्याचमनम् ।प्रागुपनयनात् कुमारस्य स्नानम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।अथोच्छिष्टस्य चाण्डालादि-स्पर्शः । आदिना पतित-रजस्वलान्त्यजश्वशूकरमद्य-भाण्डानां ग्रहणम् । सद्यः स्नात्वा परदिने प्रायश्चित्तं करणीयम् । ऊर्द्ध्वोच्छिष्टस्य प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । कामाभ्यासे सान्तपनम् । ४ धेनवः । १२ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अज्ञाने त्रिरात्रोपवासः । पञ्चगव्यपानञ्च । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । अर्द्धोच्छिष्टस्य अर्थादनिगीर्णग्रासस्य आ-माशनोच्छिष्टस्य च प्राजापत्यपादः । ० ॥
। ० पणाः । यथाशक्ति । आपदि ज्ञानात् विशेषो यथा । मूत्रत्यागाशौचिनः शवादिस्पर्शे एकोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । पुरीषत्यागाशौचिनः शवादिस्पर्शे दिनद्वय-मुपवासः । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति । मैथुनाशौचिनः शवादिस्तर्शे दिनत्रयमुप-वासः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । पानाशुचीनां शवादिस्पर्शे दिनचतुष्टयमुप-वासः । ० २ कार्षापणौ । यथाशक्ति ।अथ तलाभ्यक्तस्य चाण्डा-लादिस्पर्शः । उपवासः ।पञ्चगव्यपानञ्च ।चाण्डालोदकसंस्पृ ष्टस्य स्नानम् । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । उच्छिष्टस्य चाण्डालोदकस्पर्शे त्रिरात्रोप-वासः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।अथ प्रकीर्णकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा ।अथरजकादिस्पर्शः । आदिनाचर्म्मारवेणधीवरनटानां ग्र-हणम् । अनुच्छिष्टस्य द्बिजस्य रजकादिभिरकामतःस्पर्शे आचमनम् ।कामतः शिरोव्यतिरिक्ताङ्गस्पर्शे तदङ्ग-प्रक्षालनपूर्व्वकमाचमनम् ।शिरःस्पर्शे स्नानम् ।उच्छिष्टस्य तु ब्राह्मणस्यानुच्छिष्टचर्म्म-कारादिस्पर्शे एकरात्रं पयःपानम् । उच्छिष्टचर्म्मकारादिकर्त्तृकस्पर्शे त्रिरात्रो-पवासान्ते घृतप्राशनम् । ज्ञानत ऊर्द्ध्वो-च्छिष्टविषयञ्चेदम् । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । अज्ञानतस्तदर्द्धम् । ० ॥
। ० पणाः । यथाशक्ति ।अथोच्छिष्टस्य ब्राह्मणस्योच्छि-ष्टसच्छूद्रस्पर्शः । एकोपवासानन्तरं पञ्चगव्यपानम् ।कामत इदम् । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । अकामेऽधोच्छिष्टे च नक्तम् ।शुनः स्पर्शेऽप्येवम् । ० २ रजतरक्तिके । यथाशक्ति ।अथोच्छिष्टोच्छिष्टसवर्णस्पर्शः । द्बयोरेवोच्छिष्टयोर्ब्राह्मणयोरन्योन्यस्पर्शे त-दन्नत्यागपूर्व्वकं स्नानम् ।अत उच्छिष्टस्य विप्रस्यानुच्छिष्टविप्र-स्पर्शे दोषाभाव एव । एतदकामतः । कामतो नक्तपूर्व्वं घृताशनम् । ० २ रजतरक्तिके । यथाशक्ति । उच्छिष्टब्राह्मणस्योच्छिष्टक्षत्त्रस्पर्शे नक्तम् । ० २ रजतरक्तिके । यथाशक्ति । तादृशवैश्यस्पर्शे उपवासः ।भुञ्जानयोः सवर्णयोः परस्परस्पर्शे तद-न्नत्यागपूर्व्वकं स्नानं प्राणायामश्च ।अज्ञानात्तदन्नभोजने परदिने नक्तं पञ्च-गव्यपानम् । तदन्ते भोजने न दोषः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । ज्ञानात् उपवासानन्तरं ब्रह्मकूर्च्चपानंहविष्यभोजनञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । शूद्रस्यापि विशेषाश्रवणादुच्छिष्टोच्छिष्ट-संस्पर्शे एतदेव । नक्ताशक्तौ रजत-रक्तिकाद्वयं देयम् ।अथ नीलीवस्त्रपरिधानम् । अहोरात्रोपवासानन्तरं पञ्चगव्यपानम् ।इदमज्ञाने ।ज्ञाने द्वैगुण्यम् । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । पालनाद्बिक्रयात्तद्वृत्तैरुपजीवनात् त्रीणिकृच्छ्राणि ।नीलीवस्त्रधारिणां स्नानदानतपोहोम-स्वाध्यायपितृतर्पणमहायज्ञानां वृथा-त्वम् । स्त्रीणां क्रीडार्थसंयोगे शयनीयेन दोषः । ३ धेनवः । ९ कार्षापणाः । यथाशक्ति ।अथ पलाण्डुलशुनादिस्पर्शः ।आदिना सुरामद्यशूद्रोच्छि-ष्टानां ग्रहणम् । ऊर्द्ध्वोच्छिष्टस्य द्बिजस्य कामतः स्पर्शे त्र्यहंकुशजलपानं सावित्रीशतजपश्च । ० १ ॥
० कार्षापण-लभ्यकाञ्चनम् । यथाशक्ति । मूत्रोच्छिष्टस्य स्पर्शे नक्तम् । ० २ रजतरक्तिके । यथाशक्ति । कृतपुरीषोत्सर्गस्य पलाण्डुलशुनादिस्पर्शेएकोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । ऊर्द्ध्वोच्छिष्टस्य द्ब्यहोपवासः । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति । एतत्त्रयमकामतः । अनुच्छिष्टस्य स्पर्शे केवलं स्नानम् ।अथ प्रकीर्णकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा । अधोच्छिष्टस्य कामतः सुरेतरमद्यस्पर्शे अ-कामतः शूद्रोच्छिष्टस्य लशुलादीनाञ्चस्पर्शे अहोरात्रोपवासः । पञ्चगव्यपानञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । कामतः सुराया दर्शने स्नानं प्राणायामत्रयंघृतप्राशनञ्च । अकामतः सुरायाः स्पर्शने घ्राणे चाप्येवम् । कामतस्तस्याः स्पर्शे घ्राणे च जातिभ्रंश-करपापस्य प्रायश्चित्तं ज्ञेयम् । असोम-पायिनां सुरापसम्बन्धिसुराघ्राणे उदक-मज्जनं त्रिरघमर्षणं घृतप्राशनञ्च ।अथोच्छिष्टस्य नरादिपुरीष-स्पर्शः । आदिना श्वकाक-कङ्कगृध्रादिग्रहणम् । अधोच्छिष्टस्य सचेलस्नानम् । ऊर्द्ध्वोच्छिष्टस्योपवासः । पञ्चगव्यपानञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।अथानुच्छिष्टस्य मलस्पर्शः ।मला यथा । “वसाशुक्रमसृङ्-मज्जामूत्रविट्कर्णविण्णखाः ।श्लेष्माश्रुदूषिका स्वेदो द्वाद-शैते नृणां मलाः ॥
” पूर्व्वेषां षण्णां नाभेरधः करद्वये च स्पर्शेमृज्जलाभ्यां क्षालनम् । उत्तरेषां षण्णांनाभेरधः करद्वये च स्पर्शे केवलजलेनक्षालनम् । नाभेरूर्द्ध्वं विण्मूत्रप्रभृतिस्पर्शेस्नानम् । चक्षुषि ओष्ठे बाहुकरयोश्चस्पर्शे मृत्तोयगोमयैस्तदङ्गक्षालनं स्नानंउपवासः पञ्चगव्यपानञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । भासवानरमार्जारखरोष्ट्रशूकराणाममेध्य-स्पर्शे सचेलं स्नानम् । एतदपि अनुच्छिष्टस्य नाभ्यूर्द्ध्वलेपोपहतविष-यम् । अध उच्छिष्टविषयञ्च । काकवलाहकाभ्यां विष्ठितस्य श्रोत्रमुखा-प्रविष्टामेध्यलिप्तशरीरस्य च तदङ्गक्षालनंस्नानञ्च । अमेध्यानि यथा । “मानुषास्थिशवं विष्ठा रेतो मूत्रार्त्तवं वसा । स्वेदाश्रु-दूषिका श्लेष्मा मद्यञ्चामेध्यमुच्यते ॥
”एषां देहात् प्रच्युतानामेवामेध्यत्वम् ।मद्यविण्मूत्रविप्रुषां मुखमण्डलस्पर्शे मृ-त्तिकागोमयैर्लेपनं स्नानं उपवासः ।तदन्ते पञ्चगव्यपानञ्च । अत्र विशेषोयथा । परस्य मानुषस्यास्थिवसाविष्ठा-र्त्तवमूत्ररेतोमज्जशोणितानां स्पर्शे लेप-मार्जनं स्नानं आचमनञ्च । आत्मसम्बन्धि-नामेतेषां स्पर्शे परिमार्ज्जनमाचमनञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।अथ मानुषास्थिस्पर्शः । सस्नेहमानुषास्थिस्पर्शे स्नानम् । कामतः स्पर्शे स्नानं गायत्त्र्यष्टशतजपः ।घृतप्राशनं त्रिराचमनञ्च । कामतोऽत्यन्ताभ्यासे त्रिरात्राशौचान्ते कृ-च्छ्रपादः । ० ॥
। ० पणाः । यथाशक्ति । निःस्नेहस्य स्पर्शे आचमनं गोस्पर्शः अर्क-दर्शनं वा । कामतोऽत्यन्ताभ्यासे अहो-रात्राशौचान्ते एतानि कार्य्याणि ।अथ रुद्रनिर्म्माल्यस्पर्शः । सचेलस्नानम् । ० ० ०अथ रजस्वलायाः सवर्णासवर्ण-रजस्वलास्पर्शः । रजस्वलाया ब्राह्मण्याः सवर्णरजस्वलास्पर्शेएकरात्रोपवासः । पञ्चगव्यपानञ्च ।एतत् कामतः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति ।अथ प्रकीर्णकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा । अकामतस्तदर्द्धं अर्थान्नक्तव्रतम् । ० । ० पणाः । यथाशक्ति । रजस्वलाया ब्राह्मण्याः शेषवर्णरजस्वलायाःअर्थात् क्षत्त्रियादिरजस्वलायाः स्पर्शेषड्रात्रोपवासः । एतच्च कामतः ।अकामतस्तदर्द्धम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । रजस्वलायाः शूद्रायाः सवर्णरजस्वलास्पर्शेएकरात्रोपवासः पञ्चगव्यपानञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । सवर्णयो रजस्वलयोरन्योन्यस्पर्शे एकोपवासःपञ्चगव्यपानञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । अत्यन्ताधमरजक्यादिरजस्वलास्पर्शे द्व्यह-साध्यं ब्रह्मकूर्च्चव्रतम् । ० १ कार्षापणलभ्य-काञ्चनम् । यथाशक्ति । एतच्च कामतः । अकामतस्तदर्द्धम् । एतत् सर्व्वं शुद्धिकालानन्तरं अर्थात् पञ्चमेऽहनि कार्य्यम् ।अथ रजस्वलायाः पतितचा-ण्डालादिस्पर्शः । आदिनाअन्त्यजवायसयोर्ग्रहणम् । प्रथमेऽह्नि स्पर्शे त्रिरात्रोपवासः । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । द्बितीयेऽह्नि द्व्यहोपवासः । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति । तृतीयेऽह्नि अहोरात्रोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । चतुर्थेऽह्नि विशुद्धिस्नानात् पूर्व्वं स्पर्शे नक्तम् । ० १ रौप्यमाषकम् । यथाशक्ति । एतच्चाकामतः । कामतः स्पर्शे सर्व्वत्र त्रिरात्रोपवासः । तदन्तेअजाघ्राता कारयितव्या च । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति ।अथ रजस्वलाया उच्छिष्टशूद्रा-श्वशूकरादिस्पर्शः । आदिनाजम्बूकखरग्राम्यकुक्कुटानांग्रहणम् । प्रथमद्वितीयदिनयोरुच्छिष्टशूद्रास्पर्शे द्ब्य-होपवासः । ० १ कार्षापणः । यथाशक्ति । तृतीयदिने स्पर्शे एकोपवासः । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । चतुर्थदिने स्पर्शे नक्तम् । ० २ रजतमाषकौ । यथाशक्ति । कुक्कुटादिस्पर्शे सर्व्वत्र नक्तमेव । ० २ रजतमाषकौ । यथाशक्ति । एतच्च प्रायश्चित्तं विशुद्धिस्नानानन्तरं कर्त्त-व्यम् । एकवृक्षादौ रजस्वलायाश्चाण्डालस्पर्शे अ-होरात्रोपवासः । पञ्चगव्यपानञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । रजस्वलाया उच्छिष्टचाण्डालादिस्पर्शे द्वि-जस्त्रीणां प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । शूद्राया धेनुदानम् । एषु प्रायश्चित्तेषु रजस्वलात्वमेव निमित्ततोन ब्राह्मण्यादिभ्यो विशेषः । अत्राप-वादः । “तीर्थे विवाहे यात्रायां संग्रामेदेशविप्लवे । नगरग्रामदाहे च स्पृष्टा-स्पृष्टि न दूष्यति ॥
”अथ चाण्डालादिसङ्करः । आ-दिना श्वपाकपुक्कसयोर्ग्रह-णम् । संवत्सरैकचाण्डालसङ्करे मासैकं गोमूत्र-यावकाहारः । एतत् प्रायश्चित्तं यौना-दिवर्जितसंसर्गविषयम् । १२ धेनवः । ३६ कार्षापणाः । १०० गावः । अशक्तौ १००कार्षापणाः । अभावे सर्व्व-स्वम् । बालवृद्धस्त्रीशूद्राणामर्द्धम् ।आषोडशाद्बालाः । सप्तत्यूर्द्ध्वं स्थविराः । ६ धेनवः । १८ कार्षापणाः । ५० गावः । अशक्तौ ५०कार्षापणाः । अभावे सर्व्व-स्वार्द्धम् । चीर्णे प्रायश्चित्ते ब्राह्मणभोजनम् । एतत् प्रायश्चित्तं ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां तुल्य-मेव ।अथ प्रकीर्णकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा । पूर्व्वोक्तकालादल्पकालसङ्करे चान्द्रायणम् । सार्द्धसप्तधेन्वसम्भ-वात् ८ धेनवः । २२ ॥
० कार्षा-पणाः । यथाशक्ति । स्वल्पतरे पराकः । ५ धेनवः । १५ कार्षापणाः । यथाशक्ति । अत्यन्तस्वल्पकाले कृच्छ्रद्वयम् । २ धेनू । ६ कार्षापणाः । यथाशक्ति । शूद्रस्यात्र प्राजापत्यम् । १ धेनुः । ३ कार्षापणाः । यथाशक्ति । चाण्डालादिसङ्करे गृहादिशुद्धिर्यथा । भवन-दहनं अर्थात् हुताशनज्वालासंस्पृष्टम् ।पवनं अर्थात् पूर्व्वमृत्तिकाकर्षणेन मृ-त्तिकान्तरदानम् । सर्व्वमृण्मयभाण्डमेद-नम् । दारवाणां तक्षणम् । शङ्खशुक्ति-रजतसुवर्णचेलानामद्भिः प्रक्षालनम् ।कांस्यताम्राणामाकरे अर्थादग्नौ शुद्धिः ।सौवीरपयोदधितक्राणां परित्यागः ।लाक्षादिरसधान्यादिद्रव्याणां रक्षणम् ।घृतादीनां तापनञ्च । एकस्मिन्नेव कूपे द्विजानां चाण्डालानाञ्चसह जलपानं कुर्व्वतां संसर्गदुष्टानांउपवासः । पञ्चगव्यपानञ्च । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । बालापत्यारोगिगर्भिणीवृद्धानां नक्तम् । ० २ रजतरक्तिके । यथाशक्ति । बालानां प्रहरद्बयमभोजनम् । ० १ रजतरक्तिका । यथाशक्ति । चर्म्मकारादीनामविज्ञातसङ्करे तु चाण्डाल-सङ्करप्रायश्चित्तस्य षष्ठो भागः कर्त्तव्यः ।संहतानां एकस्मिन्नुपहते तस्यैव शोध-नम् । न तु तत्स्पृष्टिनां सर्व्वेषां शोध-नम् । एकशाखापाषाणादौ चाण्डाला-दिभिः सहारोहणे ब्राह्मणस्य स्नान-मात्रम् ।तत्र फलभोजने ब्राह्मणानुज्ञापनं सचेल-स्नानं अहोरात्रोपवासः पञ्चगव्यपानञ्च ।एतद्व्यवधाने । ० ॥
० पणाः । यथाशक्ति । सन्निधाने त्रिरात्रोपवासः । पञ्चगव्यपानञ्च । ० १ ॥
० कार्षापणः । यथाशक्ति । एतदुभयं ज्ञानविषयम् । अज्ञाने एक-वृक्षादौ चाण्डालादिभिः सह फल-भोजने अघमर्षणम् । एकावयविद्वारापरम्परास्पर्शेऽपि स्नानादिकम् । अत्राप-वादः । “रथ्याकर्द्दमतोयानि नाबः पन्था-स्तृणानि च । स्पर्शनान्न प्रदूष्यन्ति पक्वेष्ट-रचितानि च ॥
” तृणानि तृणसमूहः ।पक्वेष्टरचितानि मठादीनि । द्बितीय-संसर्गितृतीयसंसर्गिणोर्हस्तपादप्रक्षाल-नपूर्व्वकमाचमनम् । चतुर्थसंसर्गे दोषा-भावः ।इत्यस्पृ श्यस्पर्शप्रायश्चित्तम् ॥
* ॥
अथ रहस्यपापानि । रहस्यकृते पापे रहस्यप्रायश्चित्तं करणी-यम् । अन्येनावेदितमित्यर्थः । तत्र यदिकर्त्ता स्वयं प्रायश्चित्तानभिज्ञस्तदा कस्य-चिद्रहस्यपापस्य किं रहस्यप्रायश्चित्त-मिति सामान्येन प्रायश्चित्ताभिज्ञं स्पृष्ट्वारहस्यं प्रायश्चित्तं कुर्य्यात् । तत्र यदिअथ प्रकीर्णकानि । प्रायश्चित्तानि । तदशक्तौधेनुदानम् । तदशक्तौचूर्णीदानम् । दक्षिणा । मरणान्तिकं प्रायश्चित्तं तत्र रहस्यकृते-ऽपि मरणमेव कर्त्तव्यम् । यत्र तु व्रता-दिकं तत्र जातिशक्तिगुणसकृद्बुद्ध्याद्यपे-क्षया प्रकाशकृतपापोक्तप्रायश्चित्तस्य विं-शतिभागत्रिंशद्भागषष्टिभागाः कल्प्याः । अथवा महापातकेष्वकामतो मनूक्तमा-ब्दिकं व्रतं करणीयम् । १५ धेनवः । ४५ कार्षापणाः । ९ गावः । अशक्तौ ८ । / ६ ॥
।कार्षापणाः । कामतो द्वैगुण्यम् । ३० धेनवः । ९० कार्षापणाः । १७ गावः । अशक्तौ १६ ॥
/꣡ १३ ॥
कार्षापणाः । अन्येषु पापेषु गुरुलाघवापेक्षया प्राणा-यामशतमेव एकाहद्व्यहत्र्यहक्रमेणमासं षण्मासं संवत्सरं वाभ्यसनीयम् ।व्रतकरणाशक्तेनापि जपहोमध्यानतीर्थ-सेवादानवेदाभ्यासादयः कार्य्याः । इतिरहस्यप्रायश्चित्तम् ॥
इति शूलपाणिकृतप्रायश्चित्तविवेकोक्तनवविधपापानां प्रायश्चित्तानि समाप्तानि ॥
* ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritप्रायश्चित्त पापक्षयमात्रसाधनत्वेन विधिवोधिते कर्म-भेदे यघोक्तं प्रा० वि०तत्राङ्गिराः “पायो नाम तपः पोक्तं चिर्त्तः” निश्चयउच्यते । तपो निश्चयसंयुक्तं प्रायश्चित्तमिति स्मृतम् ।निश्चयसंयुक्तं पापक्षयसाधनत्वेन निश्चितमित्यर्थः । तथाहारीतः “प्रयतत्वाद्वापचितमशुभं नाशयतीति प्राय-श्चित्तम्” । एतेन पापक्षयमात्रसाधनं कर्म प्रायश्चित्त-मिति तल्लक्षणम् । मात्रशब्दात् तुलापुरुषाश्वमेधादिव्या-वृत्तिः । तत्र पापविशेषस्यैव कामाकामकृतस्य शक्तिविशेषस्यततो नाशः मतभेदेन अव्यवहार्य्यशब्दे ४७० । ७१ दर्शितः ।“प्रायश्चित्तैरपेत्येनो यदज्ञानं कृतं भवेत् । कामतो व्य-वहार्य्यस्तु वचनादिह जायते” याज्ञ० वचनस्य प्रा० वि०व्याख्यानं मतभेदेन दर्शितं यथा“कामत इति अज्ञानकृतपापप्रायश्चित्तेन कामकृतपापाप-गमो न भवति । किन्तु व्यवहार्य्य तामात्रम् । ननु सतिपापे कथं व्यवहर्य्यतामात्रम् अत्राह वचनादिति । अय-मभिप्रायः अर्द्धप्रायश्चित्तानुष्ठानेनार्द्धपापक्षयात् सम्भा-षणस्पर्शनदर्शनादिलघुव्यवहारो न दुष्टः न तु भोजन-परिणयनव्यवहारोऽपि वचनादेव यथा कुनखित्वादि-सूचितमहापापशेषसद्भावे व्यवहार्य्यतेति । अथ वाअकारप्रश्लेषादुयथोक्तेन प्रायश्चित्तेन कामतोऽषि पापक्षयोभवत्येव किन्त्वव्यवहार्य्यः पापाभावेऽपि वचनात् । अतएव मनुः “बालघ्नांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धानपि धर्मतः ।शरणागतहन्तृंश्च स्त्रीहन्तृंश्च न संवसेत्” । याज्ञवल्क्यः“शरणागतबालस्त्रीहिंसकान् संवसेन्न तु । चीर्णव्रतानपिसदा कृतघ्नसहितानिमान् । कृतनिर्णेजनांश्चैव न जुगु-पसेत कर्हिचित्” इति मनुवचनं त्वज्ञानकृतमहापापे बो-द्धव्यमिति । भवदेवस्तु सर्वत्र “मृतः शुद्धिमवाप्नुयादिति”दर्शनादत्राव्यवहार्य्यतावचन निन्दार्थनित्याह । जिक-नस्तु पापकर्मणा हि द्वयं जन्यते शरीरततमप्रायत्यमात्म-मतञ्च पापं तच्च स्पर्शादौ वैटिककर्मणि चानर्हत्वलक्षणंतेनात्र कामनाकृते केवलशरीरदोषः प्रायश्चित्तेनापनीयतेजन्मान्तरकृतदुरितस्येवात्मनः शरीरान्तरस्य व्यवहारा-धिकारित्वम् आत्मगतञ्च पापं भोगादेव क्षीयते” तन्न काम-कारकृतेऽप्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात् इति मनुवचनादुक्त-श्रुतिविरोधाच्च” । मिताक्षरामतन्तु अवहार्य्य शब्दे दर्शितम् ।प्रायत्तिश्चस्य काम्यत्वं नैमित्तिकत्वं नित्यत्वञ्च यथाहजावालः “काम्यानां सफलार्थञ्च दोषधातार्थमेव च ।अतः काम्यं नैमित्तिकञ्च प्रायश्चित्तमिति स्थितिः । च-रितव्यमतो नित्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये । निन्द्यैश्च ल-क्षणैर्युक्ता जाथन्तेऽनिष्क्रतैनसः” । ज्ञानाज्ञानन्नत-पापयोः प्रायश्चित्तभेदो यथा अङ्गिराः “अकामतः कृतेपापे प्रायश्चित्तं, न कामतः । स्यात्त्वकामकृते यत्तु द्वि-गुणं बुद्धिपूर्वके” । प्रायश्चित्ताकथने दोषो यथा“आर्त्तानां मार्गमाणानां प्रायश्चित्तानि ये द्विजाः । जा-नन्तो न प्रयच्छन्ति तेऽपि तद्दोषभागिनः । अनर्च्चितै-रनाहुतैरपृष्टैश्चैव संसदि । प्रायश्चित्तं न वक्तव्यं जा-नद्भिरपि जल्पतः । न्यायतो मार्गमाणस्य क्षत्रियादेःप्रणामिनः । अन्तरा ब्राह्मणं कृत्वा व्रतमेतत् समादिशेत्”हारोतः “यथावयो यथाकालं यथाप्राणञ्च ब्राह्मणे ।प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं ब्राह्मणैर्धर्मपाठकैः । तस्मात् कृच्छ्रम-थाप्यर्द्धं पादं वापि (पादमेव नातो न्थूनम्) विधानतः ।ज्ञात्वा बलाबलं कालं प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् । अशक्ता-वनुग्रहमाह पराशरः । “दुर्वलेऽनुग्रहः कार्य्यस्तथा वैशिशुवृद्धयोः । अतोऽन्यथा भवेद्दोषस्तस्यान्नानुग्रही भवेत्” ।स्नेहादिनानुग्रहे दोषो यथा “स्नेहाद्वा यदि वा लो-भात् मोहादज्ञानतोऽपि वा । कुर्वन्त्यनुग्रहं ये तु तत्पापं तेषु गच्छति । शास्त्रीयप्रायश्चित्तमुदाहृत्य पश्चा-दनुग्रहः कार्य्य इत्याहाङ्गिराः “कृत्वा पूर्वमुदाहारंयथोक्तं धर्मवक्तृभिः । पश्चात् कार्य्यानुसारेण शक्त्याकुर्वन्त्यनुग्रहम्” । वृद्धत्वादिभेदात् प्रायश्चित्तं यथा “अ-शीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनषोडशः । प्रायश्चित्तार्द्ध-मर्हन्ति स्त्रियो रोगिण एव च” । पापनिष्क्रमणोपाया-नाह मनुः “ख्यापनेनानुतापेन तपसाऽध्ययनेनच । पापकृन्मुच्यते पापात्तथा दानेन चापदि” । आप-दीत्यनेन अध्ययनतपसोर्दानमनुकल्प इत्युक्तम् । एत-द्धिंसाव्यतिरिक्तविषयम् । हिंसायान्तु दानं मुख्यम् ।यथा भविष्ये “हिंसात्मकानां सर्वेषां कीर्त्तितानां मनी-षिभिः । प्रायश्चित्तकदम्बानां दानं प्रथममुच्यते” । तथामनुः “दानेन ब्रधनिर्णेकं सर्पादीनामशक्नुवन् । एकैकश-श्चरेत् कृच्छ्रं द्विजः पापापनुत्तये” । समान्यप्रायश्चित्ता-न्याह संवर्त्तः “हिरण्यदानं गोदानं भूमिदानं तथैव च ।नाशयन्त्याशु पापानि भहापातकजान्यपि” । यमः“शोषणेन शरीरस्य तपसाऽध्ययनेन च । पापकृन्मुच्यतेधावात् दानेन च दमनेच” । मनुः “कृत्वा पापं हिसन्तप्य तस्मात् पापात् प्रमुच्यते । नैतत् कुर्य्यां पुनरितिनिवृत्त्या पूयते नरः” । विष्णुपुराणम् “प्रायश्चित्तान्यशे-षाणां कृष्णानुस्मरणं परम्” । यमः “गवाह्निकं देवपूजावैदभ्यासः सरित्प्लवः । नाशयन्माशु० पापानि महा-पातकजान्यपि” । गोतमः “हिरण्यं गौर्वासोऽश्वो भूमि-स्तिला घृतमन्नमिति देयानि” । एनान्येवानादेशे विक-ल्पेन क्रियेरन् एनसि लघुनि लघूनि गुरुणि गुरूणि” ।विष्णुपुराणम् “एवं विषयभेदाद्वैव्यवस्थाप्यानि पुत्रक! ।प्रायश्चित्तानि सर्वाणि गुरूणि च लथूनि च । अ-न्यथा हि महावाहो! लघूनामुपदेशतः । गुरूणा-मुपदेशो हि निषप्रयोजनतां व्रजेत्” । महाभारते“यद्यकार्य्यशतं कृत्वा कृतं गङ्गाभिषेचनम् । सर्वंदहति गङ्गाम्भस्तूलराशिमिवानलः” । शुद्धिकारणानिव्रतान्याह विश्वामित्रः “कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि शुद्ध्यभ्यु-दयकारणम् । प्रकाशे वा रहस्ये वा संशयेऽनुक्तकेस्फुटे । प्राजापत्यं सान्तपनं शिशुकृच्छ्रं पराककः ।अतिकृच्छ्रः पर्णकृच्छ्रः सौम्यकृच्छोऽतिकृच्छ्रकः ।भहासान्तपनः शुद्ध्यै तप्तकृच्छ्रस्तु पावनः । जलोपवासकृच्छ्रश्च ब्रह्मकूर्चस्तु शोधकः । एते समस्ता व्यस्ता वाप्रत्येकमेकशोऽपि वा । पातकादिषु सर्वेषु पापकेषु प्रय-त्नतः । कार्य्याश्चान्द्रायणैर्युक्ताः केवला वा विशुद्धये ।शिशुचान्द्रायणं प्रोक्तं यतिचान्द्रायणं तथा । यवमध्यंतथा प्रोक्तं तथा पिपीलिकाकृति । उपवासस्त्रिरात्रंवा मासं पक्ष तदर्द्धकम् । षडहद्वादशाहादि कार्य्यंशुद्धिफलार्थिना । उपपातकयुक्तानामनादिष्टेषु चैवहि । प्रकाशे च रहस्ये च अभिसन्ध्याद्यपेक्षया । जाति-शक्तिगुणान् दृष्ट्वा सकृदुबुद्धिकृतं तथा । अनुबन्धादिकंदृष्ट्वा सर्वं कार्य्यं यथाक्रमम्” । प्रकाशकृते पापे व्रतानिमुख्यानि रहस्यकृते जपादीनि यथा प्राजापत्या-दीन्यभिधाय मनुः “एतैर्द्विजातयः शोध्या व्रतैरावि-ष्कृतैनसः । अनाविष्कृतपापांस्तु मन्त्रैर्होमैस्तु शोध-येत्” । देवलः “प्रकाश उक्तं यत्किञ्चित् विंशभागोरहस्यके । त्रिंशभागः षष्टिभागः कल्प्यो जात्याद्य-पेक्षया” प्रा० वि० । क्वचिद्विषयभेदे प्रायश्चित्ताभावःयथोक्तं प्रा० त०अथ गोवधाद्यपवादः । पराशरः “धूर्य्येषु वहमानेषुदण्डेनाभिहतस्य च । काष्ठेन लेष्टुना वापि पाषाणेनतु ताडितः । मूर्च्छितः पतितश्चैव मृतो वा सद्य एवच । एवं गतानां धूर्य्याणां प्रवक्ष्यामि यथाविधि । उ-त्थितस्तु पदं गच्छेत् पञ्च सप्त दशाथ वा । ग्रासं वा यदिगृह्णाति तोयं वा पिनति स्वयम् । पूर्वव्याधिविनष्टानांप्रायश्चित्तं न विद्यते” यदि व्याधिप्रयुक्तानां वृषाणांहलयोजनमात्रेण स्वल्पतरदण्डाघातेन वा मूर्च्छयापतनं भवति अनन्तरं गमनं ग्रासादौ कृते मरणं भवतितदा गमनग्रासग्रहणतोयपानैस्तदानीन्तनमरणे हेत्वभावंनिश्चित्य पूर्वव्याधिविनष्टत्वं ज्ञायते । यदि तु पूर्व-व्याधिरहित एव प्रहारजनितव्याधिना ग्रासादि कृत्वापिम्रियते तदा प्रायश्चित्तमस्त्येव । संवर्त्तः “यन्त्रणे गो-चिकित्सायां मूढगर्भविमोचने । यत्ने कृते विपत्तिःस्यात् प्रायश्चित्तं न विद्यते । औषधं स्नेहमाहारान्दद्याद् गोब्राह्मणेषु च । प्राणिनां प्राणवृत्त्यर्थं प्राय-श्चित्तं न विद्यते । दाहच्छेदशिराभेदप्रयत्नैरुपकुवताम् ।द्विजानां गोहितार्थं वा प्रायश्चित्तं न विद्यते” मूढगर्भःअन्तर्मृतगर्भः मुह वैचित्त्ये इत्थनेन तथार्थत्वात् ।याज्ञवल्क्यः “क्रियमाणोपकारे तु मृते विप्रे न पात-कम् । विपाके गोवृषाणाञ्च भेषजाग्निक्रियासु च” ।विशेषमाहाङ्गिराः “शृङ्गभङ्गेऽस्थिभङ्गे च चर्मनिर्मो-चनेऽपि वा । दशरात्रं चरेत् कृच्छ्रं सुस्था सा यदिगौर्भवेत्” । द्विजानां गवाञ्च हितार्थमित्यर्थः । अत्रप्राणरक्षार्थमाहारादिदानैर्मरणे दोषाभावस्य वाचनिक-त्वात् गललग्नान्न मरणे नात्मघातादि । एवं “गोपालकोगवां गोष्ठे धूमं यस्तु न कारयेत् । मक्षिकालीननरकेमक्षिकाभिः स भक्ष्यते” इति देवीपुराणानुसारादग्निंप्रज्वाल्य तत्रैव स्थितस्य दैवात्तदग्निना मरणे दोषा-भावः । तत्रास्थितस्य तु अपालननिमित्तगोबधजन्य-दोषः । मिताक्षरायां पराशरः “कूपे स्वाते चधर्मार्थे गृहदाहे च ये मृताः । ग्रामदाहे तथा घोरेप्रायश्चित्तं न विद्यते” इदन्तु बन्धनरहितस्य पशोः कदा-चित् दाहादिना मृतविषयम् । इतरत्रापस्तम्बोक्तं“कान्तारेष्वथ वा दुर्गे गृहदाहावटादिषु । यदि तत्रविपत्तिः स्यात् पाद एको विधीयते” । इति ज्ञेयम् । एत-दुवचनं यमस्येति भवदेवभट्टः । चिकित्सायां पापाभावोयथावदुपचारे बोध्यः । न पुनः सन्निपाताभिभूतस्योदक-पानादिना । णतएव मनुः “चिकित्सायाञ्च सर्वेषांमिथ्याप्रचरतां दमः” । काश्यपोऽप्यत्र प्रायश्चित्तमाह“दोग्ध्री दमनातिदोहान्नासापाशदामघण्टाभरणयोज-नात् तेलपानौषधविनियोगाद्व्यापन्नानां प्रायश्चित्तंब्राह्मणेभ्यो विनिवेद्य सशिखवपनं कृत्वा प्राजापत्यकृच्छ्र-माचरेत् । चोर्णान्ते गां दक्षिणां ब्राह्मणाय दद्यात्धेनुं तिलधेनुं वेति” ।प्रायश्चित्तपूर्वाहकृत्यम् । शङ्खलिखितौ “वाप्य केशन-खान् पूर्वं घृतं प्राश्य बहिनिशि । प्रत्येकं नियतं का-लमात्मनो ब्रतमादिशेत् । प्रायश्चित्तमुपासीनो वाग्-यतस्त्रिसवनं स्पृशेत्” । केशधारणेच्छायां द्विगुणव्र-तांदिकमाह हारीतः “राजा वा राजपुत्रो वा ब्रा-ह्मणो वा बहुश्रुतः । केशानां वपनं कृत्वा प्राय-श्चित्तं समाचरेत् । केशानां धारणार्थं तु द्विगुणंव्रतमाचरेत् । द्विगुणे तु व्रते चीर्णे द्विगुणा दक्षिणाभवेत् । विद्वद्विप्रनृपस्त्रीणां नेष्यते केशवापनम् ।ऋते महापातकिनो गोहन्तुश्चापकीर्णिनः” । सधवा-स्त्रीणां विशेषमाह भवदेवभट्टधृतं वचनम । “वपनंनैव नारीणां नानुव्रज्या जप्राद्रिकम् । न गोष्ठे शयनंतासां न च दध्याद्गवाजिनम् । सर्वान् केशान् समु-द्धृत्य छेदयेदङ्गुलिद्वयम् । सर्वत्रैवं हि नारीणां शिरसोमुण्डनं स्मृतम्” । पापभेदेषु प्रायश्चित्तभेदाः प्रायश्चित्तवि-वेविवेकादौ दृश्याः विस्तरभयान्नोक्ताः । तस्येदं छ ।प्रायश्चित्तीय तदाचरणे ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.