धातुः: जन्
मूलधातुः: जनी
धात्वर्थः: प्रादुर्भावे
गणः: दिवादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: जायते


धातुः: जन्
मूलधातुः: जन
धात्वर्थः: जनने
गणः: जुहोत्यादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: जजन्ति
अनुबन्धादिविशेषः: छान्दसः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

जनीँ जनी (अर्थः)  प्रादुर्भावे
इतः प्रभृति वाश्यन्ता उदात्ता अनुदात्तेतः प्रादुर्भाव उत्पत्तिरभिव्यञ्जनायां अत्रायमकर्मकः यदा त्वन्तर्भांंवितण्यर्थ उत्पादनायामभिव्यञ्जनायां वा वर्तते तदासकर्मकः दृश्यते "दाशतये अज्ञा ह्यग्नेरजनिष्ट गर्भंम्' तथा "अचः कर्तृयकि'' इत्यत्रभाष्यमपि "जायते स्वयमेव' इति अत्र ह्यन्तर्भावितण्यर्थत्वेन कर्मस्थाभावकत्वात् कर्मकर्तृत्वम् तथा ऽनुपूर्वोऽयं यदाऽऽत्मजन्मपूर्वके प्रापणे वर्तते तदापि सकर्मकः "असौ कुमारस्तमजोऽनुजात' इति जननेन तं प्राप्त इत्यर्थः शृङ्गाच्छरो जायते "ज्ञाजनोर्जा' इति जादेशइत्संज्ञकशकारादौ प्रत्यये "जनिकर्तुः प्रकृतिः'' इति जायमानस्य कारणं शृङ्गम् अपादानम् ( जज्ञे, जज्ञाते, जज्ञिषे, जज्ञिवहे ) "गमहन'' इत्युपधालोपः तस्य स्थानिवत्त्वाद् द्विर्ववनम् "स्तोश्चुः'' इति श्चुत्वम् ( जनिता जनिष्यते जायतां, जानस्व, जायै अजायत जायेत जनिषीष्ठ, ) लिङौ (अजनि, अजनिष्ट, अजनिषातां) "दीपजन'' इति कर्तरि तशब्दे च्लेर्वा चिण् "जनिवध्योश्च'' इति वृद्धिनिषेधः अन्तर्भावितण्यर्थादस्मात् कर्मकर्तरि कर्मवद्भावाद् नित्यश्चिण्' (जिजनिषते) "जनसनखनां सन्झलोः'' इत्यात्वं सन इटि ज्झलादित्वाभावान्न भवति झलादिश्च सन् सनोतेरेव सम्भवतीति तदर्थमेव सन्ग्रहणम् ( जाजायते, जञ्जन्यते, ) "ये विभाषा'' इति जनादीनां वा यकारादौ ङ्कित्यात्वम् ( जञ्जनीति जञ्जन्ति जनयति,) "बुधयुधनशजन'' इति कर्त्रभिप्रायेऽपि क्रियाले परस्मैपदम् "जनिजॄष्'' इति मित्त्वाद्ध्रस्वत्वम् ण्यन्तात्कर्मणि "चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्'' इति वा ह्रस्वत्वे (अजनि अजानि) इति (जन्यो घटः, जन्यं घटेन,)"तकिशसिचतियतिजनीनाम्'' इति यत् स च "भव्यगेय'' इत्यादिना कर्तृभावयोः "ये विभाषा'' इति नात्वमकित्वात्  ( जनः,) पचाद्यच् घञ्यपि "जनिवध्योश्च'' इतिवृद्धिनिषेधात् ( जनः ) जनानां समूहो (जनता) "ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तल्'' इति तल्जनस्य जल्पो ( जन्यः ) "मतजनहलात् करणजल्पकर्षेषु'' इति जल्पे यत्प्रत्ययः जनेषु साधुः जनंजनं प्रति वा ( प्रतिजनं, ) सप्तम्यर्थे वीप्सायां वा ऽव्ययीभावः ( प्रातिजनीनः ) "प्रतिजनादिभ्यः खञ्'' इति "तत्र साधुः'' इति विषये खञ् विश्वजनाय हितं ( विश्वजनीनम् ) "आत्मन्विश्वजन'' इति खः ( पञ्चजनीनम् ) [पञ्चजनादुपसङ्ख्यानम्] इति खः (सार्वजनिकः, सर्वजनीनः,) "सर्वजनाट्वञ्च'' इति ठञ्खौ, त्रय एते कर्मधारयादेवेष्यन्ते षष्ठीतत्पुरुषे बहुव्रीहौ च "तस्मै हितम्'' इति छो भवति, ( विश्वजनीयः, पञ्चजनीयः, सर्वजनीयः ) इति महाजनाय हितं ( माहाजनिकम्, [ महाजनाचित्यं ठञ्वक्तव्यः ] इति ठञ्.अयं तत्पुरुषादेवेष्यते बहुव्रीहौ तु छो भवति ( महाजनीयः ) इति पञ्चजनेषु भवं ( पाञ्चजन्यम्, ) "बहिर्देवपञ्चजनेभ्यश्च'' इति ञ्यः ( प्रावृषिजः) "सप्तम्यां जनेर्डः'' इति डः "प्रावृट्छरत्कालदिवां जे'' इति सप्तम्या अलुक् एवं ( शरदिजः ) इत्यादि ( वर्षेजः, वर्षजः क्षरेजः, क्षरजः शरेजः शरजः वरेजः,  वरजः ) "विभाषा वर्षक्षराशरवरात्'' इति जे परे सप्तम्या वा ऽलुक् बुद्धेर्जातो ( बुद्धिजः ) "पञ्चम्यामजातौ'' इति डः ( अनुजः, प्रजा ) "उपसर्गे च संज्ञायाम्'' इति डः ( अप्रजाः, दुष्प्रजाः सुप्रजाः ) "नित्यमसिच्प्रजामेधयोः'' इति नञ्दुस्सुभ्यः परस्य प्रजाशब्दस्यासिच् प्रत्ययो बहुव्रीहौ स्त्रियमनुजातः ( स्त्र्यनुजः ) "अनौ कर्मणि'' इति डः आत्मनो जननेनाग्रजां स्त्रियामवरत्वेन प्राप्त इत्यर्थः अपरे त्वनुना रुधिराक्षिप्यते, तदपेक्षं स्त्रियाः कर्मत्वमिति स्त्रियमनुरुध्य जातइत्यर्थ इति विवृण्वते न जायत इति ( अजः ) द्विर्जायतइति ( द्विजः, ) द्वितीयजननम् उपनयनम् ( ब्राह्मजो ) धर्मः ( क्षत्रियजं ) युद्धम् ( अभिजाः ) केशाः "अन्येष्वपि दृश्यते'' इति डः ( बीजम्, ) पूर्ववत् डः बीजाकरोति बीजेन सह कषतीत्यर्थः बीजशब्दो बीजावापसहिते विलेखने वर्तत इति हरदत्तः  ( सूत्रम्) कृञो द्वितीयतृतीयशम्बबीजात्कृषौ (इति सूत्रम्) इति कृञो योगे कृषावभिधेयायां द्वितीयादिभ्यो डाच् "ऊर्यादिच्विडाचश्च'' इति निपातो "गतिश्च'' इत्यव्ययत्वं पूर्वप्रयोगश्च बीजादिति निर्देशात् दीर्घो बत्वं चोपसर्गस्य ( प्रजनिष्णुः ) "अलंकृञ्'' इत्यादिना इष्णुच् ( अनुजातो ) माणवको माणविकाम्, ( अनुजाता ) माणविका माणवकेन "गत्यर्थाकर्मक'' इति कर्तृकर्मणोः क्तः (जनिः) "भाषायां धाञ्'' इत्यादिना किकिनोरन्यतरः लिड्वद्भावाद् द्वित्वं च (जनुः) "जनेरुसिः'' इत्युसिप्रत्ययः ( पुंसानुजः जनुषान्धः ) [ पुंजानुजो जनुषान्ध उपसङ्ख्यानम् ] इति तृतीयाया अलुक् "तृतीया'' इति योगविभागात्समासः पुंसा जन्मना च हेतुना ऽनुजो ऽन्धश्चेत्यर्थः  ( जन्म ) मनिम् ( जन्मी ) व्रीह्मादित्वादिनिः ( जन्तुः ) "कमिममि'' इत्यादिना तुप्रत्ययः ( जानुः ) "दृसनि'' इत्यादिनाऽ ञुणनुबन्धठ्ठयसामर्थ्यात् "जनिवध्योश्च'' इति वृद्धिनिषेधो बाध्यते प्रगता जानुः  ( प्रज्ञुः ) सङ्गताजानुः ( संज्ञुः ) "प्रसंभ्यां जानुनोर्जुः'' इति जुः समासान्तो बहुव्रीहौ ( ऊर्ध्वजुः, ऊर्ध्वजानुः) "ऊर्ध्वाद्विभाषा'' इति जुविकल्पः ( उपजानुः ) समीपे ऽव्ययीभावः तत्र भवम् ( औपजानुकम् ) "उपजानूपकर्णोपनीवेष्ठक्''  इति ठक् "इसुसुक्तान्तात्कः'' इति  कादेशः ( जाया ) "जनेर्यक्'' इति यक् "ये विभाषा'' इत्यस्य व्यवस्थितविभाषात्वाद् नित्यमात्वम् ( युवजानिः ) "जायाया निङ्'' इति बहुव्रीहौ निङादेशोऽन्त्यस्यसमासान्तः "लोपो व्योर्वलि'' इति यलोपः ( जनिः ) "जनिघसिम्यामिण्'' इतीण् कृदिकारत्वान् ङीषि ( जनी ) तां वहन्तीति ( जन्या, ) जामातुर्वयस्याः, "संज्ञायां जन्या'' इति द्वितीयान्तात् जनीशब्दाद् वहतीत्यर्थे यत्प्रत्ययः संज्ञायाम् 41

जनीँ जनी  प्रादुर्भावे 
- जायते  जज्ञे  जनिता  अजनि अजनिष्ट  जाजायते जञ्जन्यते  जिजनिषते  जनयति  जातः  जातिः  जनः  जनता  जन्यो घटः  जन्यं घटेन  जन्या  जन्तुः  प्रजनः प्रजनिष्णुः  प्रजा  सुप्रजाः  सुप्रजसौ  वीजम्  43

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

जन् (ज꣡नीँ॒ प्रादुर्भावे मित् १९३७ - दिवादिः - सेट्)
ल्युट् = जननम्
अनीयर् = जननीयः - जननीया
ण्वुल् = जनकः - जनिका
तुमुँन् = जनितुम्
तव्य = जनितव्यः - जनितव्या
तृच् = जनिता - जनित्री
क्त्वा = जनित्वा
ल्यप् = प्रजाय / प्रजन्य
क्तवतुँ = जातवान् - जातवती
क्त = जातः - जाता
शानच् = जायमानः - जायमाना

जन् (ज꣡नँ꣡ जनने मित् १९३७ - जुहोत्यादिः - सेट्)
ल्युट् = जननम्
अनीयर् = जननीयः - जननीया
ण्वुल् = जनकः - जनिका
तुमुँन् = जनितुम्
तव्य = जनितव्यः - जनितव्या
तृच् = जनिता - जनित्री
क्त्वा = जनित्वा
ल्यप् = प्रजाय / प्रजन्य
क्तवतुँ = जनितवान् - जनितवती
क्त = जनितः - जनिता
शतृँ = जज्ञत् / जज्ञद् - जज्ञती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

जनीँ जनी  प्रादुर्भावे
-(अर्थविवरणम्) प्रादुर्भाव उत्पत्तिः 
इतो वाश्रन्ताः (52) चतुर्दश सेट आत्मनेपदिनश्च  ज्ञाजनोर्जा (7379) जायते  ये विभाषा (6443)-जायते जन्यते, जाजायते जञ्जन्यते  जनिता  जनः  अभिजायतेऽनेनेत्यभिजनः  ईडजनोर्ध्वे च (7278) इतीट्-जनिषे, जनिध्वे  गमहनजन (6498) इत्युपधालोपः-जज्ञे  दीपजनबुध (3161) इति कर्तरि चिण् वा-अजनि अजनिष्ट  जनिवध्योश्च (7335) इति वृद्धिर्नास्ति  जनखनसनां सञ्झलोः (तु0 6448) लोपः-जातः  जनीजॄष् (1554) इति मित्-जनयति भव्यगेय (3468) इति कर्तरि-चैत्रो जन्यः  मनिन् (दश0 उ0 673) जन्म  जनेरुसिः (उ0 2115)-जनुस्  जनेरठरः जठरम्  जनेः को जङ्घ च (द0 उ0 370)-जङ्घा  जनिघसिभ्यामिण् (उ0 4130), जनिवध्योश्च (7335) इति वृद्धिनिषेधः-जनिः  दॄसनि (उ0 13) इति ञुण्-जानुः  फलिपाटि (उ0 118) इति जतु  कमिमनिजनि (उ0173) इति तुन्-जन्तुः  यजमनि (उ0 320) इति युच्-जन्यु  जनेर्यक् (उ0 4111)-जाया  जनेस्तोरश्च (द0 उ0 625) जर्तः  स्तनिहृषिपुषिगदिमदिघुषिगडिमण्डिजनिनन्दिभ्यो णेरिलुच् (द0 उ0 1140 कपाठः) जनयित्नुः  जनेष्टो लोपश्च (द0 उ0 54)-जटा  जत्र्वादयश्च (उ0 4102) इति जत्रुः  अन्दूदृन्भू (तु0 उ0 13) इति जम्बूः  कृञादिभ्यः संज्ञायां वुन् (उ0 535)-जनकः, जायतेऽस्याम् (द्र0 33117) इति जननी  उपसर्गे च संज्ञायां ( 3399) डः-प्रजा  अनौ कर्मणः (तु0 32100)-स्त्रीम् अनुजातः स्त्र्यनुजः  अन्येष्वपि (32101)-पूर्वजः  गत्यर्थाकर्मक (3472) इति क्तः-पुमांसमनुजातः जनः, सकर्मकार्थम्  अलंकृञ् (32136) इतीष्णुच्-प्रजनिष्णुः  जनसन (3267) इति विट्, विड्वनोरनुनासिकस्यात् (6441)-अब्जाः, गोजाः, ऋतजाः अद्रिजाः  40

जनी - प्रादुर्भावे (दिवा० आत्म० अक० से०) जायते ।

पदविभागः - >धातुः
कन्नडार्थः - >ಹುಟ್ಟು /ಜನ್ಮಪಡೆ /ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹೊಂದು

प्रादुर्भावे (prAdurbhAve)

Shabdartha Kaustubha

धातुपाठः (Krishnacharya)