| YouTube Channel

प्रातिपदिक (prAtipadika)

 
शब्दसागरः
English
प्रातिपदिक
n.
 (-कं) A crude noun, a noun before any of its inflections are
formed with appropriate affixes.
m.
 (-कः) Fire.
E.
 प्र and अति before,
पद an inflected word, ठञ्
aff.
Capeller Eng
English
प्रातिपदिक
a.
 explicit
n.
 the crude form or base of
a noun,
abstr.
 °त्व
n.
Yates
English
प्रा_ति-पदिक (कं) 1.
n.
 A noun in its
crude state.
m.
 Fire.
Spoken Sanskrit
English
प्रातिपदिक prAtipadika
adj.
 explicit
प्रातिपदिक prAtipadika
adj.
 express
प्रातिपदिक prAtipadika
m.
 fire
प्रातिपदिक prAtipadika
n.
 noun in its uninflected state
प्रातिपदिक prAtipadika
n.
 crude form or base of a noun
प्रातिपदिक prAtipadika
n.
 uninflected noun
Wilson
English
प्रातिपदिक
n.
 (-कं) A crude noun, a noun before any of its
inflections are formed with appropriate affixes.
m.
 (-कः) Fire.
E.
 प्र and अति before पद an inflected word, ठक्
aff.
Apte
English
प्रातिपदिक [prātipadika],
a.
 Express, explicit. -कः Fire. -कम् The crude form of a substantive, a noun in its uninflected state (before receiving the case-terminations)
अर्थवद- धातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
P.
 I.2.45.
Apte 1890
English
प्रातिपदिक a. Express, explicit.
कः Fire.
कं The crude form of a substantive, a noun in its uninflected state (before receiving the case-terminations)
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकं P. I. 2. 45.
Monier Williams Cologne
English
प्राति—पदिक mf(ई)n. (fr. -पदम्) express, explicit (°कानुरोधात्
ind.
 in conformity with express terms, expressly),
Nīlak.
प्राति—पदिक
n.
 the crude form or base of a noun, a n° in its uninflected state,
Pāṇ.
 i, 2, 45
&c.
APrāt.
Sāh.
 (-त्व
n.
 ,
Pāṇ.
 i, 2, 45, Sch.)
प्राति—पदिक
m.
 fire,
L.
Monier Williams 1872
English
प्रातिपदिक, अम्, n. the crude form or base of a
noun, a crude word or noun as formed by either Kṛt or
Taddhita affix before receiving a case-termination, a
noun in its uninflected state, (when the case-termina-
tion is added, the प्रातिपदिक becomes a पद or
real word)
(अस्), m. an epithet of fire
(अस्, ई, अम्),
in express terms, express, explicit
[cf. प्रति-प-
दम्।]
—प्रातिपदिकानुरोध (°क-अन्°), अस्, m.
conformity with the words or express terms of any
statement
(आत्), ind. in conformity with express
terms, expressly.
Apte Hindi
Hindi
प्रातिपदिकः
पुं*
 - प्रतिपदा + ठञ्
अग्नि
प्रातिपदिकम्
नपुं*
 - प्रतिपदा + ठञ्
"नाम शब्द का परिपक्व रूप, विभक्ति चिह्न के जुड़ने से पूर्व संज्ञा शब्द "
Shabdartha Kaustubha
Kannada
प्रातिपदिक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅಗ್ನಿ
निष्पत्तिः - > "ठञ्" (४-३-११)
व्युत्पत्तिः - > प्रतिपत्तिथौ भवः
प्रातिपदिक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಸಂಜ್ಞೆ
व्युत्पत्तिः - > प्रतिपदे धातुभिन्नपदे भवः
विस्तारः - > ಧಾತು ಪ್ರತ್ಯಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಅರ್ಥವತ್ತಾದ ಶಬ್ದಸ್ವರೂಪವು ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಸಂಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದು. "अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्" पा० सू० १-२-४५
L R Vaidya
English
prAtipadika {% (I) n. %} The crude form of a substantive, a substantive in its uninflected state, (अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् Pan.)
prAtipadika {% (II) m. %} An epithet of fire.
Abhyankara Grammar
English
प्रातिपदिक lit.available in every word. The term प्रातिपादिक can be explain- ed as प्रतिपदं गृह्णाति तत् प्रातिपदिकम् cf P.IV. 4. 39. The term प्रातिपदिक, although mentioned in the Brah- mana works, is not found in the Pratisakhya works probably be- cause those works were concerned with formed words which had been actually in use. The regular division of a word into the base ( प्रकृति ) and the affix ( प्रत्यय ) is available, first in the grammar of Panini, who has given two kinds of bases, the noun-base and the verb-base. The noun-base is named Pratipadika by him while the verb-base is named Dhatu. The definition of Pratipadika is given by him as a word which is possessed of sense, but which is neither a root nor a suffix: cf. अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् . P.I. 2.45. Although his definition includes, the krdanta words, the taddhitanta words and the compound words, still, Panini has mentioned them separately in the rule कृत्तद्धितसमासाश्च P. I. 2.45 to distinguish them as secondary noun-bases as compared with the primary noun-bases which are mentioned in the rule अर्थवदधातुर- प्रत्ययः प्रातिपदिकम्, Thus, Panini implies four kinds of Pratipadikas मूलभूत, कृदन्त, तद्धितान्त and समास, The Vartti- kakra appears to have given nine kinds-गुणवचन, सर्वनाम, अव्यय, तद्धितान्त, कृदन्त, समास, जाति, संख्या and संज्ञा. See Varttikas 39 to 44 on P. I. 4. 1. Later on, Bhojaraja in his Sringara- Prakasa has quoted the definition अर्थवदधातु given by Panini, and has given six subdivisions.: cf. नामा- व्ययानुकरणकृत्तद्धितसमासाः प्रातिपदिकानि Sr. Prak. I. page 6. For the sense con- veyed by a Pratipadika or noun- base, see प्रातिपदिकार्थ.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रातिपदिकः,
पुं,
 (प्रतिपदि तिथौ भव इति ।प्रतिपद् + “कालात् ठञ् ।” ४ । ३ । ११ ।इति ठञ् ।) अग्निः । यथा, --“इत्थम्भूतो महानग्निर्ब्रह्मक्रोधोद्भवो महान् ।उवाच देवं ब्रह्माणं तिथिर्मे दीयतां प्रभो ! ॥
यस्यामहं समस्तस्य जगतः ख्यातिमाप्नुयाम् ॥
ब्रह्मोवाच ।देवानामथ यक्षाणां गन्धर्व्वाणाञ्च सत्तम ! ।आदौ प्रतिपदा येन त्वमुत्पन्नोऽसि पावक ! ॥
त्वत्पदात् प्रातिपदिकं सम्भविष्यन्ति देवताः ।अतस्ते प्रतिपन्नाम तिथिरेषा भविष्यति ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
(प्रतिपदे धातुभिन्नपदे भव इति । प्रति-पद + ठक् ।) नाम्नि, क्ली । यथा । अधातुविभ-क्त्यर्थवत् प्रातिपदिकम् । इति सुपद्मव्याकरणम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
प्रातिपदिक
त्रि०
 प्रतिपदायां तिथौ भवः “कालाट् ठञ्”पा० ठञ् । १ प्रतिपदायां तिथौ भवे २ तत्राविर्भूते वह्नौ
पु०
 “आदौ प्रतिपदा येन त्वमुत्पन्नोऽसि पावक! । त्वत्पदात्प्रातिपदिकं संभविष्यन्ति देवताः” वराहपु० । ३ नाम्निशब्दभेदे “यत् प्रातिपदिकं नाम तन्नाम्नो नातिरिच्यते”शब्दश० । तल्लक्षणन्तु “अर्थवदघातरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्”“कृत्तद्धितससासाश्च” पा० व्याख्याते चैते सरलायामस्माभिः“अधातुरप्रत्यय इति पुंलिङ्गनिर्देशस्त परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोरित्यभिधानात् । एतत्सूत्रे परसूत्रे चार्थव-त्त्वमेतत्सज्ञाफलीभूतबिभक्तीतरसमभिव्याहारानपेक्षयालोकेऽर्थबोधजनकत्वम् अन्थथाऽधातुरिति पर्युदासेनव्याख्यानाद्वाऽर्थवत्त्वे सादृश्यग्रहणेन सिद्धे उत्तरसूत्रेकृदादीनामनर्थकानामसिद्धेश्चार्थवत्त्वग्रहणं व्यर्थं स्यात् ।अहन्निति धातौ काण्डे इत्यादि प्रत्ययान्ते च एतत्-साद्यविभक्त्यनपेक्षत्वेऽपि तदितरानपेक्षत्वसत्त्वेऽपिअधातुरप्रत्यय इति तत्पर्युदासः । एकदेशवर्णेऽर्थबोध-जनकत्वाबावान्नातिप्रसङ्गः । अत्र प्रत्ययपदं प्रत्ययप्रत्य-यान्तपरं तन्त्रावृत्त्यैवोभयग्रहणादित्याह (प्रत्ययं प्रत्य-यान्तञ्चेति) सि० कौ०) । अतएव भाष्ये “न लोके केवलेनप्रत्ययेनार्थोऽवगम्यते केन तर्हि सप्रकृतिकेन” इत्युक्तम् ह-रिणाप्युक्तम् । “धात्वादीनां विशुद्धानां लौकिकार्थो नविद्यते । कृत्तद्धितानामर्थश्च केवलानामलौकिकः । प्रा-ग्विभक्तेस्तदन्तस्य तथैवार्थो न विद्यते” इति । भू सत्ता-यामित्यादौ कर्मण्यणित्यादौ चार्थकथनन्तु अलौकिकार्थ-कथनमात्रं प्रक्रियादशायामिति वेदितव्यम् “ब्राह्मणार्थोयथा नास्ति कश्चिद् ब्राह्मणकम्बले । देवदत्तादयो वाक्येतथैव स्युर्निरर्थकाः” इत्युक्तेरखण्डवाक्यस्यापि बोधकत्वा-त्तस्यापि प्रातिपदिकत्वापत्त्या तदुत्तरं स्वादिप्रसङ्ग इतितन्निवारणायेदं नियमसूत्रमित्याह “पूर्वसूत्रेणेति” सि० कौ० ।प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणमितिन्यायादेव प्रत्ययान्तत्वलाभात् कृत्तद्धितादीनामपि प्रत्यय-त्वात् पूर्वसूत्रेण संज्ञासिद्धेरिति भावः । पदमिति स्वा-तन्त्र्येण प्रयोगार्हमर्थवदित्यर्थः । अनुकरणस्य शब्दमात्रपरतया न प्रातिपदिकत्वमनुकरणस्यानितिपरस्य प्रयोगा-सत्त्वेऽपि इतिपरस्य पृथक् प्रयोगार्हत्वादिति गवि-त्ययमाहेत्यादौ न प्रसङ्गः” हरिणाप्युक्तम् । अतएव“गवित्याह भू सत्तायामितीदृशम् । न प्रातिपदिकं नापिपदं साधु तु तत् स्मृतम्” । प्रातिपदिकार्थे द्योत्ये प्रथ-मेव । तदर्थश्च नामार्थाः “स्वार्थो द्रव्यञ्च लिङ्गञ्च संख्याकर्मादिरेव च । अमी पञ्चैव नामार्थास्त्रवः कोषाञ्चिद-ग्निमाः” इत्युक्ताः । तत्र अलिङ्गा, नियतलिङ्गाश्च प्राति-पदिकार्थे प्रथमाया उदाहरणम्” सि० कौ० ।
Capeller
German
प्रातिपदिक ausdrücklich.
n.
 Nominalthema
(g.), Abstr.
°त्व
n.
Stchoupak
French
प्राति-पदिक-
nt. thème nominal (gramm. ).