| YouTube Channel

प्राणाः (prANAH)

 
Spoken Sanskrit
English
प्राणाः prANAH
m.
 pl. life
Shabdartha Kaustubha
Kannada
प्राणाः
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹದೊಳಗಿರುವ ಪಂಚ ಪ್ರಾಣಗಳು
निष्पत्तिः - > प्र + अन (प्राणने) - कर० "घञ्" (३-३-१२१)
व्युत्पत्तिः - > प्राणित्येभिः
प्रयोगाः - > "प्राणैः पणैः स्वं निपुणं भणन्तः"
उल्लेखाः - > नैष० ३-८८
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पञ्च, पाण्डवः, शिवास्यम्, इन्द्रियम्, स्वर्गः, व्रताग्निः, महापापम्, महाभूतम्, महाकाव्यम्, महामखः, पुराणलक्षणम्, अङ्गम्, प्राणाः, वर्गः, इन्द्रियार्थः, बाणः
noun
एकाधिकं चत्वारि।
"पञ्चाधिकं पञ्च आहत्य दश भवन्ति।"
Synonyms:
 प्राणाः, आत्मा, असवः
noun
सा चेतना यया सजीवाः जीवन्ति।
"यदा शरीरात् प्राणाः निर्गच्छन्ति तदा मृत्युः भवति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
sku srog
प्राणाः
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
जीवेऽसुजीवितप्राणा जीवातुर्जीवनौषधम् ॥ १३६७ ॥
-wordlist-
जीव (त्रि), असवः (पुंब), जीवित (क्ली), प्राणाः (पुंब), जीवातु (पुंक्ली), जीवनौषध (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
असवः
असवः, जीवित, प्राणाः, जीव, जीवाः
असवो जीवितं प्राणा जीवो जीवा च कथ्यते ।
verse 1.1.1.134
page 0016
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्राणाः,
पुं,
 (प्राणित्येभिरिति । प्र + अन + करणेघञ् ।) असवः । इत्यमरः । २ । ९ । ११९ ॥
“द्वे अङ्गसन्निहितेषु पञ्चवायुषु । अस्यन्ते असवःनाम्नीति उः । प्राणिति एभिः प्राणाः घञ् ।एवमिति असुवत् प्राणा अपि पुं बहुत्वे इत्यर्थः ।असुप्राणशब्दाभ्यां बहुवचनान्ताभ्यां पञ्चप्राणा-दय उच्यन्ते न पुनरेकैकाभिधाने बहुवचनम्अतएव प्राणोऽपान इत्युक्तं हृदि प्राणो गुदे-ऽपान इत्यादि च दृश्यते ।” इति तट्टीकायांभरतः ॥
(यथा हितोपदेशे । १ । ७३ ।“प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा ।आत्मौपम्येन भूतानां दयां कुर्व्वन्ति साधवः ॥
”शरीरस्थपञ्चप्राणा यथा, --“प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ॥
”शरीरस्था इमे -- ॥
”इत्यमरः । १ । १ । ६७ ॥
“इमे प्राणादयः पञ्च वायवः शरीरे तिष्ठन्ति तेच नियतस्थानस्थाः ॥
यदाहुः ।‘हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभि-संस्थितः ।उदानः कण्ठदेशे च व्यानः सर्व्वशरीरगः ॥
’एवं तद्व्यापाराश्च यथा, --अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादिनिमेषादितद्ब्यापाराः क्रमादमी ॥
”इति च भरतः ॥
प्राणकराणि यथा, --“सद्योमांसं नवान्नञ्च बालास्त्री क्षीरभोजनम् ।घृतमुष्णोदकञ्चैव सद्यः प्राणकराणि षट् ॥
”प्राणहराणि यथा, --“शुष्कं मांसं स्त्रियो वृद्धा बालार्कस्तरुणं दधि ।प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्यःप्राणहराणि षट् ॥
”इति चाणक्यकर्म्मलोचने ॥
प्राणवियोगकालकर्त्तव्यं यथा, --“कण्ठस्थानं गते जीवे भीतिविभ्रान्तमानसः ।ज्ञात्वा च विह्वलं तत्र शीघ्रं निःसारयेद्गृहात् ॥
कुशास्तरणशायी च दिशः सर्व्वा न पश्यति ।लब्धस्मृतिर्मुहूर्त्तात्तु यावज्जीवो न नश्यति ॥
वाचयेत् स्नेहभावेन भूमे देवा द्विजातयः ।सुवर्णञ्च हिरण्यञ्च यथोत्पन्नेन माधवि ॥
परलोकहितार्थाय गोप्रदानं विशिष्यते ।सर्व्वदेवमया गाव ईश्वरेणावतारिताः ॥
अमृतं क्षरयन्त्यश्च प्रचरन्ति महीतले ।एतासाञ्चैव दानेन शीघ्रं मुच्येत किल्विषात् ॥
पश्चात् श्रुतिपथं दिव्यमुत्कर्णेन च श्रावयेत् ॥
यावत्प्राणान् प्रमुच्येत कृत्वा कर्म्म सुदुष्करम् ॥
दृष्ट्वा सुविह्वलं ह्येनं मम मार्गानुसारिणम् ।प्रयाणकाले तु नरो मन्त्रेण विधिपूर्व्वकम् ॥
मन्त्रेणानेन कर्त्तव्यं सर्व्वसंसारमोक्षणम् ।मधुपर्कं त्वरन् गृह्य इदं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
”मन्त्रः ।“गृहाण चेमं मधुपर्कमाद्यंसंसारनाशनकरं त्वमृतेन तुल्यम् ।नारायणेन रचितं भगवत्-प्रियाणांदाहे च शान्तिकरणं सुरलोकपूज्यम् ॥
तत एतेन मन्त्रेण दद्याद्बै मधुपर्ककम् ।पुरुषो मृत्युकाले तु परलोकसुखावहम् ॥
एवं विनिःसृतात् प्राणात् संसारञ्च न गच्छति ।नष्टसंज्ञं समुद्दिश्य ज्ञात्वा मृत्युवशं गतम् ॥
महावनस्पतिं गत्वा गन्धांश्च विविधानपि ॥
घृततैलसमायुक्तं कृत्वा वै देहशोधनम् ॥
तेजोव्ययकरं वास्य तत्सर्व्वं परिकल्प्य च ।दक्षिणायां शिरः कृत्वा सलिले तं निधाय च ॥
तीर्थाद्यावाहनं कृत्वा स्नापनं तस्य कारयेत् ॥
गयादीनि च तीर्थानि ये च पुण्याः शिलो-च्चयाः ।कुरुक्षेत्रञ्च गङ्गा च यमुना च सरिद्बरा ॥
कौशिकी च पयोष्णी च सर्व्वपापप्रणाशिनी ।गण्डकी भद्रनामा च सरयूर्बलदा तथा ॥
वनानि नववाराहं तीर्थं पिण्डारकं तथा ।पृथिव्यां यानि तीर्थानि चत्वारः सागरास्तथा ।सर्व्वाणि मनसा ध्यात्वा स्नानमेवन्तु कारयेत् ॥
प्राणाद्गतन्तु तं ज्ञात्वा चितां कृत्वा विधानतः ।तस्या उपरि तं स्थाप्य दक्षिणाग्रं शिरस्तथा ॥
देवानग्निमुखान् ध्यात्वा गृह्य हस्ते हुताशनम् ।प्रज्वाल्य विधिवत्तत्र मन्त्रमेतदुदाहरेत् ॥
”मन्त्रः ।“कृत्वा तु दुष्करं कर्म्म जानता वाप्यजानता ।मृत्युकालवशं प्राप्य नरः पञ्चत्वमागतः ॥
धर्म्माधर्म्मसमायुक्तो लोभमोहसमावृतः ।दहेयं तस्य गात्राणि दैवलोकाय गच्छतु ॥
एवमुक्त्वा ततः शीघ्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।ज्वलमानं तदा वह्निं शिरःस्थाने प्रदापयेत् ॥
चातुर्व्वर्ण्येषु संस्कारमेवम्भवति पुत्त्रक ! ।गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य विनिवर्त्तयेत् ॥
मृतनाम तथोद्दिश्य दद्यात् पिण्डं महीतले ।तदाप्रभृति चाशौचं दैवकर्म्म न कारयेत् ॥
”इति वराहपुराणे श्राद्धोत्पत्तिनामाध्यायः ॥