प्राण (prANa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 प्राण mfn.
   (-णः-णा-णं) Full,  replete,  filled.
	 m.
  (-णः)
	 1. Air inhaled,  ins-
piration,  breath.
	 2. Air,  wind.
	 3. Life,  vitality.
	 4. A vital organ
or part.
	 5. Strength,  power.
	 6. Myrrh.
	 7. Poetical talent or ins-
piration. 
	 8. A name of BRAMHĀ.
	 9. A title of BRAMHĀ,  the Su-
preme spirit.
	 10. An aspiration in the articulation of letters.
	 m.
 
plu. (-णाः) The five vital airs or modes of inspiration and expira-
tion collectively.
 E.
  प्र before,  अन् to breathe,  aff.
   घञ् ।

Capeller Eng

English

 प्राण॑ m.
  breath,  esp.
    vital breath,  vitality
 wind,  esp.
   
one of the winds in the human body
 pl.
  life,  the vital organs or organs
of sensation. 

Yates

English

 प्रा_ण (णः) 1.
m.
  Air inhaled
 life, 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	 breath
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	 breathoflife
प्राण 	-	 prANa 	-	 adj.
  	-	  filled
प्राण 	-	 prANa 	-	 adj.
  	-	  full
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  power
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  vital organ vital air
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  life
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  respiration spirit vitality
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  air inhaled
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  wind
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  myrrh
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  spirit
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  energy
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  name of the letter y
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  spirit identified with the totality of dreaming spirits
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  poetical inspiration
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  respiration
प्राण 	-	 prANa 	-	 m.
  	-	  vigour

 
   प्राण  prANa m.
   air inhaled   
   आहर  Ahara m.
   inhaled air   
   प्राणापान  prANApAna m.
   air inhaled and exhaled  
   नस्य  nasya n.
   medicinal powder to be inhaled      
            

Wilson

English

 प्राण
mfn.
   (-णः-णा-णं) Full,  replete,  filled.
m.
  (-णः)
1 Air inhaled,  inspiration,  breath.
2 Air,  wind.
3 Life,  vitality.
4 A vital organ or part.
5 Strength,  power.
6 Myrrh.
7 Poetical talent or inspiration. 
8 A name of BRAHMĀ.
9 A title of BRAHMĀ,  the supreme spirit.
10 An aspiration in the articulation of letters.
m.
  plu. (-णाः) The
five vital airs or modes of inspiration and expiration collectively.
E.
  प्र before अन to breathe,  aff.
   अच्.

Apte

English

प्राणः [prāṇḥ],  1 Breath,  respiration. 

The breath of life,  vitality,  life,  vital air,  principle of life (usually pl.
  in this sense,  the Prāṇas being five
 प्राण,  अपान,  समान,  व्यान and उदान)
 प्राणैरुपक्रोशमलीमसैर्वा R.*
  2.53
12.54
 (हृदि प्राणो गुदे$पानः समानो नाभिसंस्थितः । उदानः कण्ठदेशस्थो व्यानः सर्वशरीरगः ॥).

The first of the five life-winds or vital airs (which has its seat in the lungs)
 अपाने जुह्वति प्राणं प्राणे$पानं तथापरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायाम- परायणाः ॥ Bg.*
  4.29.

Wind,  air inhaled.

Energy,  vigour,  strength,  power
 as in प्राणसार q. v. 
 युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि यथाप्राणं निशाचर Rām.*
  3.5.28
 Bhāg.*
  8.2.29
 सर्वप्राणप्रवणमघवन्मुक्तमाहत्य वक्षः Mv.*
  1.45.

The spirit or soul (opp.  शरीर).

The Supreme Spirit
 इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति Bṛi. Up.*
   1.11.5.

An organ of sense
 स्पृष्ट्वैतानशुचिर्नित्यमद्भिः प्राणानुपस्पृशेत् । गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितलेन तु ॥ Ms.*
  4.143
 मरीचिमिश्रा ऋषयः प्राणेभ्यो$हं च जज्ञिरे Bhāg.*
  1.6.31.

Any person or thing as dear and necessary as life,  a beloved person or object
 कोशः कोशवतः प्राणाः प्राणाः प्राणा न भूपतेः H.*
  2.9
 अर्थपतेर्विमर्दको बहिश्चराः प्राणाः Dk.

The life or essence of poetry,  poetical talent or genius
 inspiration. 

Aspiration
 as in महाप्राण or अल्पप्राण q. v. 

Digestion. 

A breath as a measure of time.

Gum-myrrh.

Life,  living (जीवन)
 दैवं च दैवसंयुक्तं प्राणश्च प्राणदश्च ह । अपेक्षापूर्वकरणादशुभानां शुभं फलम् ॥ Mb.
 *  12.36.14.

Food (अन्न)
 अनस्तिकानां भूतानां प्राणदाः पितरश्च ये Mb.
 *  12.12.4.

N.
  of Brahmā,  Viṣṇu and other gods. Comp.
   -अतिपातः killing a living being,  taking away life. -अत्ययः loss of life. -अधिक a.
 

dearer than life.

superior in strength or vigour. -अधिनाथः a husband. -अधिपः the soul. -अन्तः death
 capital punishment
 अब्राह्मणः संग्रहणे प्राणान्तं दण्डमर्हति Ms.*
  8.359. -अन्तिक a.
 

fatal,  mortal.

lasting to the end of life,  ending with life.

dangerous.

capital (as a sentence)
 अज्ञानात् वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुद्ध्यति । मतिपूर्वमनिर्देश्यं प्राणान्तिकमिति स्थितिः ॥ Ms.*
  11.146. (-कम्) murder. -अपहारिन् a.
  fatal,  destructive to life. -अपानम्,  -नौ air inhaled and exhaled
 प्राणापाना- न्तरे देवी वाग्वै नित्यं प्रतिष्ठिता Mañjūṣā. -अयनम् an organ of sense
 (सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघाततः । नेहते$हमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि ॥ Bhāg.*
  4.29.72. -आघातः destruction of life,  killing a living being
 प्राणाघातान्निवृत्तिः Bh.*
  3.63.-आचार्यः a physician to a king. -आत्मन् m.
  the vital or animal soul. -आद a.
  fatal,  mortal,  causing death.-आबाधः injury to life
 प्राणाबाधयुक्तास्वापत्सु Kau. A.
 1.8.-आयामः restraining or suspending the breath during the mental recitation of the names or attributes of a deity. -आहुतिः f.
  an oblation to the five Prāṇas.

ईशः,  ईश्वरः a lover,  husband
 नीचैः शंस हृदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति Amaru.*
  67
 बाला लोलविलोचना शिव शिव प्राणेशमालोकते Bv.*
  2.57.

wind.  -ईशा,  -ईश्वरी a wife,  beloved,  mistress. -उत्क्रमणम्,  -उत्सर्गः departure of the soul,  death. -उपहारः food. -कर a.
  refreshing or reviving the spirits
 सद्यो मांसं नवान्नं च बाला स्त्री क्षीरभोजनम् । क्षीर- मुष्णोदकं चैव सद्यः प्राणकराणि षट् ॥ Chāṇakya.  -कर्मन् n.
  Vital function.  -कृच्छ्रम्,  -बाधा peril of life,  a danger to life.-ग्रहः the nose. -घातक a.
  destructive to life. -घोषः the sound from the ears when the fingers are put therein
 छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुतिः Bhāg.*
  1.42.29. -घ्नःa.  fatal,  life-destroying. -चयः increase of strength.-छिद् a.
 

murderous.

destructive. -छेदः murder.

त्यागः suicide
 वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येष्वभिरुचिः H.*
  1.

death. -द a.
  life-giving.

(दम्) water.

blood.

(दः) Viṣṇu.

Brahmā.

Terminalia Tomentosa (Mar.  ऐन). -दा Terminalia Chebula (Mar.  हिरडा).-दक्षिणा gift of life
 प्राणदक्षिणां दा 'to grant one his life'.-दण्डः capital punishment. -दयितः a husband. -दातृa.  'life-giver',  saviour,  deliverer.

दानम् resigning life.

the gift of life,  saving one's life. -दुरोदरम्,  -द्यूतम् fighting for life. -दृह् a.
  Sustaining or prolonging the breath. -द्रोहः an attempt upon any body's life.-धार a.
  living,  animate. (-रः) a living being.

धारणम् maintenance or support of life.

vitality.

a means of supporting life.

नाथः a lover,  husband.

an epithet of Yama.  -निग्रहः restraint of breath,  checking the breath.

पतिः a lover,  husband.

the soul
 बुद्धिं समाच्छाद्य च मे समान्युरुद्भूयते प्राणपतिः शरीरे Mb.
 *  3. 269.4.

a physician.  -पत्नी the voice. -परिक्रयः staking one's life. -परिक्षीण a.
  one whose life is drawing to a close. -परिग्रहः possession of life,  life,  existence. -प्रद,  -दायक,  -दायिन् a.
  restoring or saving life.-प्रयाणम् departure of life,  death. -प्रियः 'as dear as life',  a lover,  husband. -भक्ष a.
  feeding on air only.-भास्वत् m.
  the ocean.  -भृत् a.
  possessed of life,  living,  animate,  sentient. (m.  ) a living being
 अन्तर्गतं प्राणभृतां हि वेद R.*
  2.43.

N.
  of Viṣṇu.

मोक्षणम् departure of life,  death.

suicide. -यमः =
  प्राणायाम q. v. 

यात्रा support of life
 maintenance,  livelihood
 पिण्डपात- मात्रप्राणयात्रां भगवतीम् Māl.
 1.

the act of breathing.-यात्रिक requisite for subsistence
 प्राणयात्रिकमात्रः स्यात् Ms.*
  6.57.

योनिः the Supreme Being.

wind.  (f.  ) the source of life.

रन्ध्रम् the mouth.

a nostril.

रोधः suppressing the breath.

danger to life. -वल्लभा a mistress,  wife. -विद्या the science of breath or vital airs. -विनाशः,  -विप्लवः loss of life,  death. -वियोगः separation of the soul from the body,  death. -वृत्तिः f.
  a vital function.  -व्ययः cost or sacrifice of life. -शरीरः the Supreme Being
 स क्रतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीरः Ch. Up. -संयमः suspension of breath.-संशयः,  -संकटम्,  -संदेहः risk or danger to life,  peril of life,  a very great peril. -संहिता a manner of reciting the Vedic text. -सद्मन् n.
  the body. -सम a.
  as dear as life. (-मः) a husband,  lover. (-मा) a wife
 नूनं प्राणसमावियोगविधुरः स्तम्बेरमस्ताम्यति Māl.
 9.33. -सार a.
  'having life as the essence',  full of strength and vigour,  muscular
 गिरिचर इव नागः प्राणसारं (गात्रं) विभर्ति Ś.*
  2.4. -हर,  -हारिन् a.
  causing death,  taking away life,  fatal
 पुरो मम प्राणहरो भविष्यसि Gīt.*
  7.

capital.-हारक a.
  fatal. (-कम्) a kind of deadly poison. 

Apte 1890

English

 प्राणः 1 Breath,  respiration. 
2 The breath of life,  vitality,  life,  vital air,  principle of life (usually pl. in this sense,  the Prāṇas being five
 प्राण,  अपान,  समान,  व्यान and उदान)
 प्राणैरुपक्रोशमलमिसैर्वा R. 2. 53
 12. 54
 (हदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिसंस्थितः । उदानः कंठदेशस्थो व्यानः सर्वशरीरगः ॥). 
3 The first of the five life-winds or vital airs (which has its seat in the lungs)
 Bg. 4. 29. 
4 Wind,  air inhaled. 
5 Energy,  vigour,  strength,  power
 as in प्राणसार q. v. 
6 The spirit or soul (opp. शरीर). 
7 The Supreme Spirit. 
8 An organ of sense
 Ms. 4. 143. 
9 Any person or thing as dear and necessary as life,  a beloved person or object
 कोशः कोशवतः प्राणाः प्राणाः प्राणा न भूपतेः H. 2. 92
 अर्थपतेर्विमर्दको बहिश्चराः प्राणाः Dk. 
10 The life or essence of poetry,  poetical talent or genius
 inspiration. 
11 Aspiration
 as in महाप्राण or अल्पप्राण q. v. 
12 Digestion. 
13 A breath as a measure of time. 
14 Gum-myrrh. 
Comp. 
अतिपातः killing a living being,  taking away life. 
अत्ययः loss of life. 
अधिक a. {1} dearer than life. {2} superior in strength or vigour. 
अधिनाथः a husband. 
अधिपः the soul. 
अंतः death. 
अंतिक a. {1} fatal,  mortal. {2} lasting to the end of life,  ending with life. {3} dangerous. {4} capital (as a sentence). (
कं) murder. 
अपहारिन् a. fatal,  destructive to life. 
अपानं 
नौ air inhaled and exhaled. 
अयनं an organ of sense. 
आघातः destruction of life,  killing a living being
 Bh. 3. 63. 
आचार्यः a physician to a king. 
आत्मन् m. the vital or animal soul. 
आद a. fatal,  mortal,  causing death. 
आबाधः injury to life. 
आयामः restraining or suspending the breath during the mental recitation of the names or attributes of a deity. 
आहुतिः f. an oblation to the five Prāṇas. 
ईशः,  
ईश्वरः {1} a lover,  husband
 Amaru. 67
 Bv. 2. 57. {2} wind. 
ईशा,  
ईश्वरी a wife,  beloved,  mistress. 
उत्क्रमणं,  
उत्सर्गः departure of the soul,  death. 
उपहारः food. 
कर a. refreshing or reviving the spirits. 
कृच्छ्रं,  
बाधा peril of life,  a danger to life. 
ग्रहः the nose. 
घातक a. destructive to life. 
घ्न a. fatal,  lifedestroying. 
छिद् a. {1} murderous. {2} destructive. 
छेदः murder. 
त्यागः {1} suicide
 वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येष्वभिरुचिः H. 1. {2} death. 
द a. life-giving. (
दं) {1} water. {2} blood. (
दः) Viṣṇu. 
दक्षिणा gift of life
 प्राणदक्षिणां दा ‘to grant one his life’. 
दंडः capital punishment. 
दयितः a husband. 
दातृ a. ‘life-giver’,  saviour,  deliverer. 
दानं {1} resigning life. {2} the gift of life,  saving one's life. 
दुरोदरं,  
द्यूतं fighting for life. 
द्रोहः an attempt upon any body's life. 
धार a. living,  animate. (
रः) a living being. 
धारणं {1} maintenance or support of life. {2} vitality. {3} a means of supporting life. 
नाथः {1} a lover,  husband. {2} an epithet of Yama. 
निग्रहः restraint of breath,  checking the breath. 
पतिः {1} a lover,  husband. {2} the soul. 
पत्नी the voice. 
परिक्रयः staking one's life. 
परिग्रहः possession of life,  life,  existence. 
प्रद,  
दायक,  
दायिन् a. restoring or saving life. 
प्रयाणं departure of life,  death. 
प्रियः ‘as dear as life’,  a lover,  husband. 
भक्ष a. feeding on air only. 
भास्वत् m. the ocean. 
भृत् a. possessed of life,  living,  animate,  sentient. (
m.) a living being
 अंतर्गतं प्राणभृतां हि वेद R. 2. 43. {2} N. of Viṣṇu. 
मोक्षणं {1} departure of life,  death. {2} suicide. 
यमः = प्राणायाम q. v. 
यात्रा {1} support of life
 maintenance,  livelihood
 पिंडपातमात्रप्राणयात्रां भगवतीं Māl. 1. {2} the act of breathing. 
योनिः {1} the Supreme being. {2} wind. (
f.) the source of life. 
रंध्रं {1} the mouth. {2} a nostril. 
रोधः {1} suppressing the breath. {2} danger to life. 
विनाशः,  
विप्लवः loss of life,  death. 
वियोगः separation of the soul from the body,  death. 
वृत्तिः f. a vital function. 
व्ययः cost or sacrifice of life. 
शरीरः the Supreme being. 
संयमः suspension of breath. 
संशयः,  
संकटं,  
संदेहः risk or danger to life,  peril of life,  a very great peril. 
संहिता a manner of reciting the Vedic text. 
सद्मन् n. the body. 
सम a. as dear as life (
मः) a husband,  lover. (
मा) a wife. 
सार a. ‘having life as the essence’,  full of strength and vigour,  muscular
 गिरिचर इव नागः प्राणसारं (गात्रं) बिभर्ति Ś. 2. 4. 
हर 
हारिन् a. {1} causing death,  taking away life,  fatal
 पुरो मम प्राणहरो भविष्यसि Gīt. 7. {2} capital. 
हारक a. fatal. (
कं) a kind of deadly poison. 

Monier Williams Cologne

English

 1. प्राण mfn.
   (for 2. See p.
  705,  col. 1.) filled,  full,  L.
 

 2. प्राण॑ m.
  (ifc.  f(आ). 
 for 1. See under √ प्रा,  p.
  701) the breath of life,  breath,  respiration,  spirit,  vitality

 pl.
  life,  RV.
   &c.
   &c.
   (प्राणान् with √ मुच् or √ हा or परि-√ त्यज्,  ‘to resign or quit life’
 with √ रक्ष्,  ‘to save l°’
 with नि-√ हन्,  ‘to destroy l°’
 त्वम् मे प्राणः,  ‘thou art to me as dear as l°’
 often ifc. 
 cf.
   पति-,  मान-प्र्°)

 a vital organ vital air (3 in number,  viz. प्राण,  अपान and व्यान,  AitBr.
  
 TUp.
   
 Suśr.
 
 usually 5,  viz. the preceding with सम्-आन and उद्-आन,  ŚBr.
  
 MBh.
  
 Suśr.
  &c.
   cf.
   MWB.
  242
 or with the other vital organs 6 ŚBr.
  
 or 7 AV.
  
 Br.
 
 MuṇḍUp.
   
 or 9 AV.
  
 TS.
 
 Br.
 
 or 10 ŚBr.
  
 pl.
  the 5 organs of vitality or sensation,  viz. प्राण,  वाच्,  चक्षुस्,  श्रोत्र,  मनस्,  collectively,  ChUp.
    ii,  7,  i
 or =
  nose,  mouth,  eyes and ears,  GopBr.
  
 ŚrS.
 
 Mn.
   iv,  143)

 air inhaled,  wind,  AV.
  
 ŚBr.

 breath (as a sign of strength),  vigour,  energy,  power,  MBh.
  
 R.
  &c.
   (सर्वप्राणेन or -प्राणैः,  ‘with all one's strength’ or ‘all one's heart’
 cf.
   यथा-प्राणम्)

 a breath (as a measure of time,  or the t° requisite for the pronunciation of 10 long syllables =
  1/6 Vināḍikā),  Var.
 
 Āryabh.
 
 VP.

 N.
  of a Kalpa (the 6th day in the light half of Brahmā's month),  Pur.
 

 (in Sāṃkhya) the spirit (=  पुरुष),  Tattvas.
 

 (in Vedānta) the spirit identified with the totality of dreaming spirits,  Vedāntas.
 
 RTL.
   35 (cf.   प्राणात्मन्)

 poetical inspiration,  W.
 

 myrrh,  L.
 

 a N.
  of the letter य्,  Up.
  

 of a Sāman,  TāṇḍBr.
   (वसिष्ठस्य प्राणापानौ,  ĀrṣBr. )

 of Brahmā,  L.
 

 of Viṣṇu,  RTL.
   106

 of a Vasu,  BhP.
  

 of a son of the Vasu Dhara,  Hariv.
 

 of a Marut,  Yājñ.
 ,  Sch.

 of a son of Dhātṛ,  Pur.
 

 of a son of Vidhātṛ,  BhP.
  

 of a Ṛṣi in the 2nd Manv-antara,  Hariv.
 

Monier Williams 1872

English

 1. प्राण,  अस्,  आ,  अम् (for 2. see under 1. प्राण्, 
p. 654,  col. 3),  filled,  full,  replete.

 2. प्राण,  अस्,  m. (for 1. see under rt. 1. प्रा,  p. 652), 
breathing,  breath,  respiration,  inspiration and expira-
tion,  breath of life,  spirit,  vital action or life generally, 
vitality
 a vital organ,  organ of sense,  vital air,  (the
vital airs are variously enumerated as three,  viz.
प्राण,  अपान,  and व्य्-आन
 or five,  viz. प्राण, 
अपान,  सम्-आन,  व्य्-आन,  उद्-आन
 or with the
other vital organs six or seven,  or nine or ten,  or
thirteen
 the fivefold enumeration being however
the most usual
 and the first of the five or प्राण
being used from its seat in the lungs to express
pre-eminently life and vitality)
 air inhaled,  wind
circulation of nutriment,  digestion
 the place of
breathing,  the mouth and nose (?)
 any one as dear
as the breath of life,  any beloved object (e. g. त्वम्
मे प्राणः,  thou art as dear to me as the breath of
life
 cf. पति-प्राण)
 the spirit (as opposed to the
body)
 the spirit or life of a poem,  poetical talent, 
inspiration
 the soul (= पुरुष)
 vigorous action, 
energy,  strength,  power,  might [cf. यथा-प्राणाम्]
breathing,  aspiration (in the pronunciation of letters)
a breath as a measure of time,  viz. the time required for
the pronunciation of ten long syllables = (1/6) Vināḍikā
N. of a Kalpa,  the sixth day in the light half of a
month of Brahmā
 myrrh
 a mystical expression for
the letter य्
 an epithet of Brahma the Supreme
Spirit
 N. of a son of the Vasu,  Dhara
 of one of
the eight Vasus
 of a Marut
 of one of the seven
sages in the second Manv-antara
 of a son of Dhātṛ
of a son of Vi-dhātṛ the brother of Dhātṛ
 (आस्), 
m. pl. the five vital airs or modes of inspiration and
expiration collectively (see above)
 life,  vitality,  the vital
organs or organs of sense,  (according to Kullūka,  Manu
IV. 143,  प्राणाः = चक्षुर्-आदीनीन्द्रियाणि)
 (प्रा-
णान् मुच्,  to resign or lay down one's life
 प्राणान्
हा or परि-त्यज्,  to quit life
 प्राणान् रक्ष्,  to
save life
 प्राणान् नि-हन्,  to destroy life)
 प्रा-
णैस्,  ind. with all the soul,  with all the strength, 
with might and main
 [cf. Gr. φρήν,  ὀσ-φραίνομαι
Cambro-Brit. fion,  ‘the breath or respiration,  a
puff of breath,  a sigh.’]
—प्राण-कर,  अस्,  ई, 
अम्,  ‘life-making, ’ refreshing the spirits
 (अस्),  m., 
N. of the father of the author of the Medinī.
—प्रा-
ण-कर्मन्,  अ,  n. a vital function.
—प्राण-कृच्-
छ्र,  अम्,  n. danger to life,  peril of life.
—प्राण-
कृष्ण,  अस्,  m.,  N. of an author of various works.
—प्राण-ग्रह,  अस्,  m.,  N. of a particular Soma vessel.
—प्राण-घातक,  अस्,  ई,  अम्,  life-destroying,  de-
structive to life,  killing.
—प्राण-घ्न,  अस्,  ई,  अम्, 
life-destroying,  deadly,  mortal.
—प्राण-च्छिद्,  त्,  त्, 
त्,  cutting off life,  shortening life,  murderous.
—प्रा-
ण-च्छेद,  अस्,  m. the cutting off of life,  murder.
—प्राण-तोषणी,  f.,  N. of a compendium of Tantra
works.
—प्राण-त्याग,  अस्,  m. abandonment of
life,  expiring,  death,  suicide.
—प्राण-द,  अस्,  आ,  अम्, 
life-giving,  saving life
 (अस्),  m. a species of plant, 
= जीवक
 (आ),  f. the plant Terminalia Chebula (=
हरीतकी)
 a species of medicinal plant,  = ऋद्धि
(अम्),  n. water
 blood.
—प्राण-दक्षिणा,  f. the
gift of life
 प्राणदक्षिणां दा,  to grant any one
his life.
—प्राण-दण्ड,  अस्,  m. the punishment of
death.
—प्राण-दयित,  अस्,  आ,  अम्,  dear as life
(अस्),  m. a husband.
—प्राण-दातृ,  ता,  त्री,  तृ,  a
life-giver,  one who saves another's life.
—प्राण-
दान,  अम्,  n. the gift of life,  saving any one's life
resigning or laying down life
 anointing the Havis
with Ghṛta during the recitation of sacred texts
supposed to restore life (Ved.).
—प्राण-दावत्, 
आन्,  m.,  Ved. life-giving,  conferring life.
—प्राण-
दुरोदर,  अम्,  n. playing or gambling for life, 
staking life.
—प्राण-द्यूत,  अम्,  n. staking life or
existence,  a battle for life,  fighting for life.
—प्राण-
द्यूताभिदेवन (°त-अभ्°),  अस्,  आ,  अम्,  played or
fought with life as a stake (said of a battle in which
life is as it were gambled with or staked,  see Mahā-
bh. Śalya-p. 760).
—प्राण-द्रोह,  अस्,  m. an attack
or attempt upon (any one's) life.
—प्राण-धर, 
अस्,  m.,  N. of a man.
—प्राण-धार,  अस्,  आ,  अम्, 
possessing life,  living,  animate
 (अस्),  m. a living
being.
—प्राण-धारण,  अम्,  n. the support or
maintenance of life,  prolongation of life,  suste-
nance
 a means of supporting life
 retaining life, 
vitality.
—प्राण-धृक्,  क्,  क्,  Ved. sustaining the
breath,  prolonging the act of inhaling the breath
[cf. धृक्,  p. 459,  col. 1.]
—प्राण-नाथ,  अस्,  m.
‘lord of life, ’ a husband,  lover
 an epithet of Yama
N. of a heresiarch who held a controversy with
Śaṅkara at Pra-yāga.
—प्राण-नाश,  अस्,  m. de-
struction or cessation of breath.
—प्राण-निग्रह, 
अस्,  m. checking or obstructing the breath.
—प्राण-
पत,  अस्,  ई,  अम् (fr. प्राण-पति),  see Gaṇa to Pāṇ.
IV. 1,  84.
—प्राण-पति,  इस्,  m. ‘lord of life, ’ the
soul
 a husband
 the heart (?).
—प्राण-पत्नी,  f.
‘wife of the vital breath, ’ the voice.
—प्राण-परि-
क्रय,  अस्,  m. the price of life,  staking one's life or
existence.
—प्राण-परिक्षीण,  अस्,  आ,  अम्,  one
whose life is drawing to a close.
—प्राण-परि-
ग्रह,  अस्,  m. possession of breath or life,  life, 
existence.
—प्राण-परित्याग,  अस्,  m. abandoning
or resigning life.
—प्राण-परीप्सा,  f. desire of sav-
ing life,  wish to escape.
—प्राण-पा,  आस्,  आस्,  अम्, 
Ved. life-protecting,  preserving life.
—प्राण-प्रद, 
अस्,  आ,  अम्,  life-bestowing,  restoring life,  saving life
(आ),  f. a species of medicinal plant (= ऋद्धि)।
—प्राण-प्रदायक,  अस्,  इका,  अम्,  or प्राण-
प्रदायिन्,  ई,  इनी,  इ,  life-bestowing,  restoring life, 
saving life.
—प्राण-प्रयाण,  अम्,  n. departure of
the breath of life,  end of life.
—प्राण-प्रिय,  अस्,  आ, 
अम्,  dear as life
 (अस्),  m. a lover.
—प्राण-बाध,  अस्, 
m. danger to life,  fear for life,  extreme peril.
—प्रा-
ण-बुद्धि,  इस्,  f. sing. (?),  life and intelligence.
—प्राण-भक्ष,  अस्,  आ,  अम्,  ‘breath-eating, ’
‘air-eating, ’ inhaling merely the odour of food or
drink.
—प्राण-भय,  अम्,  n. fear for one's life, 
danger to life.
—प्राण-भास्वत्,  वान्,  m. the
ocean (‘the light of life?’).
—प्राण-भूत,  अस्,  आ, 
अम्,  being the breath of life.
—प्राण-भृत्,  त्,  त्, 
त्,  supporting life (Ved.)
 containing life,  possessed
of life,  living,  sentient
 (त्),  m. a living being,  a
man
 an epithet of particular bricks used in the
erection of an altar.
—प्राण-मय,  अस्,  ई,  अम्,  Ved.
consisting of breath,  endowed with breath or life, 
living,  breathing.
—प्राणमय-कोष,  अस्,  m. one
of the cases or investitures of the soul,  the vital case.
—प्राण-मोक्षण,  अम्,  n. giving up the ghost, 
resigning life,  suicide.
—प्राण-यम,  अस्,  m. sus-
pending the breath (= प्राणायाम).
—प्राण-यात्रा, 
f. support of life,  subsistence.
—प्राणयात्रिक,  अस्,  आ, 
अम्,  necessary for the support of life.
—प्राणयात्रिक-
मात्र,  अस्,  ई,  अम्,  possessing only the necessaries
of life.
—प्राण-योनि,  इस्,  f. the source or spring of
life.
—प्राण-रक्षणार्थम् (°ण-अर्°),  ind. for
the preservation of life.
—प्राण-रक्षा,  f. protec-
tion or preservation of life.
—प्राण-रन्ध्र,  अम्, 
n. ‘breath-aperture, ’ the mouth
 nostril.
—प्राण-
रोध,  अस्,  m. checking or suppressing the breath
danger to life
 N. of a particular hell.
—प्राण-वत्, 
आन्,  अती,  अत्,  having breath or life,  breathing,  living, 
animated
 possessing power,  strong,  powerful.
—प्रा-
ण-विद्या,  f. the science of the breath or vital airs.
—प्राण-विनाश,  अस्,  m. destruction or loss of life.
—प्राण-विप्लव,  अस्,  आ,  अम्,  depriving of life.
—प्राण-वियोग,  अस्,  m. ‘the separation of breath
or life, ’ the departure of the spirit at the hour of
dissolution,  death.
—प्राण-वृत्ति,  इस्,  f. living,  acti-
vity,  vital function.
—प्राण-व्यय,  अस्,  m. ‘expen-
diture of life, ’ giving up the ghost,  death.
—प्राण-
शक्ति,  इस्,  f. a particular Śakti of Viṣṇu.
—प्राण-
शरीर,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. whose (only) body is the
breath of life or spirit.
—प्राण-संयम,  अस्,  m.
checking or suspending the breath (as a religious
exercise).
—प्राण-संरोध,  अस्,  m. checking or
obstructing the breath.
—प्राण-संवाद,  अस्,  m.
a controversy between the vital airs,  dispute between
the organs of sense (an imaginary contest or con-
troversy between the senses supposed to be disputing
for precedence).
—प्राण-संशय,  अस्,  m. danger
to life.
—प्राण-संहिता,  f. a manner of reciting
the Vedic texts,  pronouncing as many letters as
possible during one breath.
—प्राण-सङ्कट,  अम्, 
n. danger to life,  great peril.
—प्राण-सद्मन्,  अ, 
n. the abode of the vital airs,  the body.
—प्राण-
सन्त्याग,  अस्,  m. abandoning or resigning life.
—प्राण-सन्देह,  अस्,  m. danger to life,  risk of
life,  great peril.
—प्राण-सन्न्यास,  अस्,  m. giving
up the ghost,  dying.
—प्राण-सम,  अस्,  आ,  अम्, 
equal to or as dear as life
 (अस्),  m. a lover,  a
husband
 (आ),  f. a wife.
—प्राण-सम्भृत,  अस्,  m.
wind,  air
 (perhaps a wrong form for प्राण-सम्-
भूत।)
—प्राण-सम्मित,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. reaching
to the nose
 dear as life.
—प्राण-सार,  अस्,  आ,  अम्, 
whose whole essence consists of life,  spirited,  full of
strength,  vigorous.
—प्राण-सूत्र,  अम्,  n. the thread
of life.
—प्राण-हर,  अस्,  ई,  अम्,  taking away life, 
threatening life,  causing death,  destructive.
—प्राण-
हारक,  अस्,  इका,  अम्,  taking away life,  causing
death
 (अम्),  n. a kind of poison (= वत्स-नाभ)।
—प्राण-हारिन्,  ई,  इणी,  इ,  taking away life,  causing
death,  mortal,  deadly.
—प्राणाकर्षिन् (°ण-आक्°), 
ई,  इणी,  इ,  attracting the vital spirit.
—प्राणाग्निहोत्र
(°ण-अग्°),  अस् or अम्,  m. or n. (?),  N. of an Upaniṣad.
—प्राणाघात (°ण-आघ्°),  अस्,  m. destruction of
life,  killing a living being.
—प्राणाचार्य (°ण-आच्°), 
अस्,  m. a physician to a king.
—प्राणातिपात (°ण-
अत्°),  अस्,  m. an attack upon life,  taking away life,  kill-
ing a living being.
—प्राणात्मन् (°ण-आत्°),  आ,  m. the
vital or animal soul,  the lowest of the three souls of
a human being (the other two are called जीवात्मन्
and परमात्मन्,  q. q. v. v.).
—प्राणात्यय (°ण-
अत्°),  अस्,  m. the passing away of life
 (ए),  ind. at a
time when life is in danger of ceasing.
—प्राणाद
(°ण-आद),  अस्,  आ,  अम्,  ‘eating away life, ’ causing
death,  fatal.
—प्राणाधिक (°ण-अध्°),  अस्,  आ,  अम्, 
‘more than life, ’ dearer than life
 superior in vigour.
—प्राणाधिनाथ (°ण-अध्°),  अस्,  m. ‘lord of life, ’
a husband.
—प्राणाधिप (°ण-अध्°),  अस्,  m. ‘ruler
of the breath of life, ’ the soul.
—प्राणान्त (°ण-
अन्°),  अस् or अम्,  m. or n. (?),  the end of life,  death
प्राणान्तं दण्डम् अर्हति,  he deserves death as
a punishment,  i. e. he deserves the punishment of
death.
—प्राणान्तिक,  अस्,  ई,  अम्,  destructive to life, 
fatal,  mortal,  capital (as punishment)
 dangerous
 last-
ing to the end of life,  ending with life
 (अम्),  n. murder, 
assassination
 (अम्),  ind. until death.
—प्राणाप-
हारिन् (°ण-अप्°),  ई,  इणी,  इ,  taking away life,  fatal, 
deadly.
—प्राणापान (°ण-अप्°),  औ,  m. du. two of
the vital airs,  air inhaled and exhaled
 Inspiration
and Expiration personified and identified with the
Aśvins.
—प्राणाबाध (°ण-आब्°),  अस्,  m. injury or
danger to life,  any act injurious to life.
—१। प्राणायन
(°ण-अय्°),  अम्,  n. an organ of sense.
—प्राणायाम
(°ण-आय्°),  अस्,  m. restraining or suspending the
breath or breathing in a peculiar way through the
nostrils during the mental recitation of the names
or attributes of some deity,  (it is differently performed, 
cf. पूरक,  कुम्भक,  रेचक।)
—प्राणायामिन्
(°ण-आय्°),  ई,  इनी,  इ,  checking or suppressing the
breath.
—प्राणार्थ-वत् (°ण-अर्°),  आन्,  अती,  अत्, 
possessed of life and riches.
—प्राणेश (°ण-ईश), 
अस्,  m. ‘lord of life, ’ a lover,  husband
 ‘lord of
breath, ’ N. of a Marut
 (आ),  f. a wife.
—प्राणेश्-
वर (°ण-ईश्°),  अस्,  m. ‘lord of (my) life, ’ a hus-
band,  lover
 a particular formula
 (ई),  f. a wife.
—प्राणोत्क्रमण (°ण-उत्°),  अम्,  n. the departure
of the spirit,  flight of the soul,  death.
—प्राणोत्-
सर्ग (°ण-उत्°),  अस्,  m. giving up the ghost,  dying.
—प्राणोपहार (°ण-उप्°),  अस्,  m. food (regarded
as an oblation to life).

Macdonell

English

 प्राण pra‿aṇá,  m.
  breath
 vital spirit (pl.  🞄life)
 vital air (five are generally assumed
 🞄but three,  six,  seven,  nine,  and even ten are 🞄also spoken of)
 sp. inhaled air
 breath of 🞄air,  wind
 breath as a measure of time 🞄(requisite for pronouncing ten long syllables)
 🞄vigour,  energy,  power
 soul (in the 🞄Sāṃkhya phil.)
 intelligence associated with 🞄totality (Vedānta)
 sign of vitality (pl. )
 🞄organ of sense (mouth,  nose,  eyes,  and ears: 🞄pl. ) N.
 —°,  a.
  = loving — as dearly as life,  🞄or having oneʼs life dependent on —: -kara,  a.
  🞄invigorating
 -karman,  n.
  vital function
 🞄-kṛcchra,  n.
  danger to life
 -ghna,  a.
  life-destroying,  🞄deadly
 -chid,  a.
  cutting life 🞄short,  fatal
 -ccheda,  m.
  destruction of life,  🞄murder
 -tyāga,  m.
  abandonment of life,  🞄suicide
 death.

Benfey

English

 प्राण प्राण,  i. e. प्र-अन् + अ,  m.
 
 1.
Breath,  Vikr. d. 1.
 2. Air,  wind.
 3.
A vital organ,  Man.  4,  143.
 4. One of
the five vital airs,  Vedāntas. in Chr.
207,  9.
 5. The Supreme Spirit,  ib. 208, 
3.
 6. A name of Brahman. 
 7. pl. Life, 
Hit. i. d. 11,  M.M.
 -- Comp.
  अति-प्राण
+ म्,  adv. more than life,  Pañc. 220, 
24.
कृच्छ्र-,  adj.
  supporting life
with difficulty,  Rām.  4,  9,  30.
गत-, 
adj.
  dead. निष्प्र्°,  i. e.
निस्-,  adj.
  1.
dead. 2. exhausted.
पति-,  adj.
 ,  f.
  णा, 
living in,  or for,  one's husband,  Pañc.
iii. d. 151.
महा-,  m.
  a raven. 
यष्टि-, 
adj.
  out of breath,  Johns. Sel. 21,  105.
 -- Cf.  probably ϕρήν,  ϕρένες,  ϕρόνιμος,  ϕρόντις,  ϕρονέω.

Hindi

आत्मा

Apte Hindi

Hindi

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
"सांस,  श्वास"

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
"जीवन का सांस,  जीवनशक्ति,  जीवन,  जीवनदायी वायु,  जीवन का मूलतत्त्व"

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
जीवन के पाँच प्राणों में से पहला

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
"वायु,  अन्दर खींचा हुआ साँस"

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
"ऊर्जा,  बल,  सामर्थ्य,  शक्ति"

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
जीव या आत्मा

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
परमात्मा

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
ज्ञानेन्द्रिय

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
"प्राणों के समान आवश्यक या प्रिय,  प्रिय व्यक्ति या पदार्थ"

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
"कविता का सत्,  काव्यमयी प्रतिभा,  स्फूर्ति"

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
"महत्त्वाकांक्षा,  श्वासग्रहण"

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
पाचन

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
समय का मापक सांस

प्राणः
पुं*
  - "प्र +  अन् +  अच्,   घञ् वा"
"लोबान, गोंद"

प्राणः
पुं*
  - प्र+अन्+घञ्
"जीवन,  जान"

प्राणः
पुं*
  - प्र+अन्+घञ्
"आहार,  अन्न"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

प्राण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮ /ಚರುರ್ಮುಖ
निष्पत्तिः - > प्र + अन (प्राणने) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > प्राणिति चिरकालं जीवति
विस्तारः - > "कञ्जः प्राणश्च वेदीशवेदगर्भपुराणगाः" - त्रिकाण्ड०
प्राण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶರೀರದೊಳಗಿರುವ ಪಂಚವಾಯುಗಳಲ್ಲೊಂದು
निष्पत्तिः - > प्र + अन (प्राणने) - कर० "घञ्" (३-३-१२१)
व्युत्पत्तिः - > प्राणित्यनेन
विस्तारः - > ಈ ಪ್ರಾಣವಾಯುವು ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವುದು "हृदि प्राणो गुदे पानः समानो नाभिसंस्थितः" - अम०
प्राण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶರೀರದೊಳಗಿರುವ ಪಂಚ ವಾಯುಗಳು
विस्तारः - > प्राणः,  अपानः,  समानः,  उदानः,  व्यानः ಇವು ಪಂಚವಾಯುಗಳು.
प्राण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಾಣಂತಿ ಬೋಳ
प्राण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾವ್ಯದ ಜೀವ /ಕಾವ್ಯದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸಾರ
प्राण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಲ /ಸಾರ /ಶಕ್ತಿ
प्राण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾಯು /ಗಾಳಿ
प्राण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾದ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರನಾದ ಮನುಷ್ಯ
प्रयोगाः - > "अर्थाः बहिश्चराः प्राणाः"
प्राण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು
प्रयोगाः - > "स्पृष्ट्वैतान् अशुचिर्नित्यमद्भिः प्राणानुपस्पृशेत् । गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितलेन तु ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ४-१४३
प्राण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ತುಂಬಲ್ಪಟ್ಟ
विस्तारः - > "प्राणो हृन्मारुते बोले काव्यजीवेऽनिले बले । पुंलिङ्गः पूरिते वाच्यलिङ्गः पुम्भूम्नि चासुषु ॥" - मेदि०

L R Vaidya

English

 prARa {% m. %} 1. Breath of life,  vitality,  principle of life (generally used in the pl.),  प्राणैरुपक्रोशमलिमसैर्वा R.ii.53,  or प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता Sak.vii.
the first of the five bodily airs
 (they are प्राण,  अपान,  समान,  व्यान and उदान),  Bg.iv.29
 (it resides in the heart)
wind,  air
digestion
muscle,  strength,  power,  गिरिचर इव नागः प्राणसारं बिभर्ति Sak.ii.
the soul
the supreme spirit
an organ of sense,  M.iv.143
anything as dear as life
the life of poetry,  poetical talent,  inspiration
frank-incense.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

५,  अक्ष,  अनिल,  अनुत्तर,  अर्थ,  असु,  आशुग,  इन्द्रिय,  इषु,  कङ्कपत्री,  करणीय,  कलङ्क,  कामगुण,  कामदेव,  खग,  तत्त्व,  तन्मात्र,  धी,  नाराच,  नालीक,  पक्षि,  पञ्च,  पतङ्ग,  पत्रिन्,  पर्व,  पवन,  पाण्डव,  पुत्र,  पृषत्क,  प्राण,  बाण,  भाव,  भूत,  भेदक,  मरुत्,  महाभूत,  महाव्रत,  मार्गण,  रत्न,  लेय,  लेयक,  वध,  वर्ष्मन्,  वात,  वायु,  विशिख,  विषय,  व्रत,  शर,  शरीर,  शस्त्र,  शिलीमुख,  शूक,  श्वसन,  समिति,  सायक,  स्मरबाण,  स्मरेषु

Bopp

Latin

 प्राण m. (r. अन् spirare praef. प्र s. अ,  mutato न् in ण्,  v.
ann. ad gr. min. 94^b).)
1) halitus,  spiritus. BH. 4. 28.
2) plur., 
et sing. in initio comp. vita. BR. 2. 4. N. 18. 9. 13. 63.
(Cf. gr. ϕϱήν,  v. प्राणपति
 fortasse ὀσ-ϕϱαίνομαι,  ος
= उत्
 v. Benfey I. 120.
 cambro-brit. fion «the breath
or respiration,  a puff of breath expelled
 a sigh»,  ejecto
r.)

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 prāṇa,  m. (= Pali pāṇa
 cf. next
 Skt. only prāṇin), 
(1) usually,  living being,  creature,  in very inclusive sense: SP 〔27.15〕
 LV 〔394.19〕 (bahuprāṇakoṭyaḥ,  all mss.)
 Mv 〔i.3.3〕 (prāṇa-koṭīṣu)
 〔13.14〕 (pīḍayanti bahu prāṇāṃ)
 〔128.8〕 (prāṇāṃ jīvitād vyaparopayanti)
 〔145.8〕
 〔247.1〕
 〔ii.6.2〕 (vs,  prāṇeṣu,  for prāṇiṣu,  same vs,  〔i.202.5〕)
(2) rarely,  animal (excluding human and superhuman beings),  see prāṇaka 2: ye te sthalacarāḥ prāṇā … sarvāṇi prāṇaka-(NB!)-jātīni samānetha … ye kecij jalacarā prāṇāḥ … sarvabhūtehi yajñaṃ yajiṣyāmi Mv 〔ii.95.9—11〕
 note at end of this story,  te sarve prāṇaka-jātīyo … osṛṣṭā 〔99.17〕
(3) once even more specifically of insects,  = prāṇaka 3: niḥprāṇenodakena Mmk 〔37.19〕 (prose).

Indian Epigraphical Glossary

English

 prāṇa (CII 1),  living being
 same as prāṇin.
(IE 7-1-2),  ‘five’.

Lanman

English

 prāṇá,  m. breath
 vital breath,  60^16
vital spirit,  63^21
 then (like Eng. breath), 
life
 esp. in pl. prāṇās,  life,  15^5,  21^18, 
29^8. [√an + pra,  192b.]

Kridanta Forms

Sanskrit

प्रा (प्रा॒ पूरणे - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् =  प्राणम्
अनीयर् =  प्राणीयः - प्राणीया
ण्वुल् =  प्रायकः - प्रायिका
तुमुँन् =  प्रातुम्
तव्य =  प्रातव्यः - प्रातव्या
तृच् =  प्राता - प्रात्री
क्त्वा =  प्रात्वा
ल्यप् =  प्रप्राय
क्तवतुँ =  प्राणवान् - प्राणवती
क्त =  प्राणः - प्राणा
शतृँ =  प्रान् - प्रान्ती / प्राती

Abhyankara Grammar

English

प्राण  air,  which is instrumental in pro- ducing sound
 cf. वायुः प्राणः कण्ठ्यमनुप्र दानम् R.Pr.XIII.1.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 1. प्राण 14. vgl. MBh. 13,  313,  54.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
प्राणः स्थाम तरः पराक्रमबलद्युम्नानि शौर्यौजसी
शुष्मं शुष्म च शक्तिरूर्जसहसी युद्धं तु संख्यं कलिः ।
p{0033}
संग्रामाहवसंप्रहारसमरा जन्यं युदायोधनं
संस्फोटः कलहो मृधं प्रहरणं संयद्रणो विग्रहः ॥ ७९६ ॥
द्वन्द्वं समाघातसमाह्वयाभिसंपातसंमर्दसमित्प्रघाताः ।
आस्कन्दनाजिप्रधनान्यनीकमभ्यागमश्च प्रविदारणं च ॥ ७९७ ॥
समुदायः समुदयो राटिः समितिसंगरौ ।
अभ्यामर्दः संपरायः समीकं सांपरायिकम् ॥ ७९८ ॥
आक्रन्दः संयुगश्चाथ नियुद्धं तद्भुजोद्भवम् ।
-wordlist-
 
प्राण (पुं),  स्थामन् (क्ली),  तरस् (क्ली),  पराक्रम (पुं),  बल (पुंक्ली),  द्युम्न (क्ली),  शौर्य (क्ली),  ओजस् (क्ली),  शुष्म (क्ली),  शुष्मन् (क्ली),  शक्ति (स्त्री),  ऊर्ज (पुंस्त्री),  सहस् (क्ली),  युद्ध (क्ली),  सङ्ख्य (पुंक्ली),  कलि (पुं),  सङ्ग्राम (पुं),  आहव (पुं),  सम्प्रहार (पुं),  समर (पुंक्ली),  जन्य (पुंक्ली),  युध् (स्त्री),  आयोधन (क्ली),  संस्फोट (पुं),  कलह (पुं),  मृध (क्ली),  प्रहरण (क्ली),  संयत् (क्ली),  रण (पुंक्ली),  विग्रह (पुं),  द्वन्द्व (क्ली),  समाघात (पुं),  समाह्वय (पुं),  अभिसम्पात (पुं),  सम्मर्द (पुं),  समिध् (स्त्री),  प्रघात (पुं),  आस्कन्दन (क्ली),  आजि (स्त्री),  प्रधन (पुं),  अनीक (पुंक्ली),  अभ्यागम (पुं),  प्रविदारण (पुं),  समुदाय (पुं),  समुदय (पुं),  राटि (स्त्री),  समिति (स्त्री),  सङ्गर (पुं),  अभ्यामर्द (पुं),  सम्पराय (पुंक्ली),  समीक (क्ली),  साम्परायिक (क्ली),  आक्रन्द (पुं),  संयुग (पुंक्ली),  नियुद्ध (क्ली)

--source--
 
बोलो गन्धरसः प्राणः पिण्डो गोपरसः शशः ।
-wordlist-
 
बोल (पुं),  गन्धरस (पुं),  प्राण (पुं),  पिण्ड (पुं),  गोपरस (पुं),  शश (पुं)

--source--
 
प्राणो नासाग्रहृन्नाभिपादाङ्गुष्ठान्तगोचरः ।
-wordlist-
 
प्राण (पुं)

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
वायौ सुरालयः प्राणः संभृतो जलभूषणः ।
शुचिर्वहालो नघटः पश्चिमोत्तरदिक्पतिः ॥ १६९ ॥
अङ्कतिः क्षिपणुर्मर्को ध्वजप्रहरणश्चलः ।
शीतलो जलकान्तारो मेघारिः सृमरोऽपि च ॥ १७० ॥
-wordlist-
 
सुरालय (पुं),  प्राण (पुं),  सम्भृत (पुं),  जलभूषण (पुं),  शुचि (पुं),  वह (पुं),  लोलघट (पुं),  पश्चिमोत्तरदिक्पति (पुं),  अङ्कति (पुं),  क्षिपणु (पुं),  मर्क (पुं),  ध्वजप्रहरण (पुं),  चल (पुं),  शीतल (पुं),  जलकान्तार (पुं),  मेघारि (पुं),  सृमर (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

प्राण
प्राण,  स्थामन्,  बल,  द्युम्न,  ओजस्,  शुष्मन्,  तरस्,  सह,  प्रताप,  पौरुष,  तेजस्,  विक्रम,  पराक्रम
प्राणः स्थाम बलं द्युम्नमोजः शुष्म तरः सहः ।
प्रतापः पौरुषं तेजो विक्रमः स्यात्पराक्रमः ॥ ७२३ ॥
verse 4.1.1.723
page 0083

Mahabharata

English

Prāṇa^1 (“breath”). § 116 (Vasu,  pl.): I,  66,  2586 (son of Varcas (or of Varcasvin,  BR.) and Manoharā). § 270 (Brahmasabhāv.): II,  11,  443 (in the palace of Brahmán).

Prāṇa^2 (do.),  name of fires. § 491 (Āṅgirasa): III,  220,  14156 (Prāṇaḥ Prāṇaputrakaḥ),  14165 (father of Anudātta).

*Prāṇa^3,  one of the five vital breaths. § 485 (Pativratop.): III,  213,  13961,  13962,  13964,  13970,  13972,  13976 (the whole exposition is nearly identical with § 660c).--§ 560 (Sanatsujātap.): V,  46,  1757,  1760.--§ 579 (Bhagavadgītāp.): VI,  29,  1062 (prāṇāpānav).--§ 595 (Shoḍaśarāj.,  v. Rāma Dāśarathi): VII,  59,  2237 (prāṇāpānasamānāḥ).- § 603 (Nārāyaṇāstramokshap.): VII,  202,  9630.--§ 660b (Bhṛgu-Bharadvājasaṃv.): XII,  184,  6844 (ºāt praṇīyate prāṇī),  189,  6965.--§ 660c (do.): The wind or breath called Prāṇa residing within the head,  and the heat that is there,  cause all kinds of exertion. That Prāṇa is the living creature,  the universal soul,  the eternal Being,  and the Mind,  Intellect,  and Consciousness of all living creatures,  etc. Thus the living being is,  in every respect,  caused by Prāṇa to move about and exert…That heat,  residing between Apāna and Prāṇa,  in the region of the navel,  operates,  with the aid of those two breaths,  in digesting all food that is taken by a living creature. There is a duct beginning from the mouth down to the anal canal. Its extremity is called the anus. From this main duct (srotas) numerous subsidiary ones branch out in the bodies of all living creatures. In consequence of the rush of the several breaths (Prāṇa,  Samāna,  etc.) those breaths mingle together. The heat (agniḥ) [that dwells in Prāṇa,  PCR.]
is called Ūshman. It is this heat that causes digestion…The breath called Prāṇa,  the bearer of a current of heat,  descends [from the head,  PCR.]
downwards to the extremity of the anal canal and thence is pushed upwards again. Coming back to its seat in the head it once more sends back the heat it bears. Below the navel is the region of digested matter,  and above it that for the food not yet digested. The navel is the depositary of all the forces of life,  which sustain the body. Urged by the ten kinds of breaths the ducts (nāḍyaḥ),  branching out from the heart,  convey the liquid juices that food yields upwards,  downwards,  and in transverse directions. The main duct leading from the mouth to the anus is the path by which yogins succeed in attaining to Bráhman by holding the soul within the brain. Even thus heat is planted in the breaths called Prāṇa and Apāna of all embodied creatures. That heat is always burning there like fire in any vessel: XII,  185,  6868,  6870,  6878,  6882.--§ 662b (Jāpakop.): XII,  200,  7346.--§ 667 (Mokshadh.): XII,  213,  7758.--§ 668 (Pañcaśikha-v.): XII,  219,  7939 (prāṇāpānau).--§ 677 (Mokshadh.): XII,  240,  8740 (do.)
 253,  9091 (do.).--§ 695b (Dakshayajñavināśa): XII,  285,  10337 (do.).--§ 704 (Mokshadh.): XII,  302,  11124.-§ 714g (Samāna): XII,  329,  12397 (son of Apāna),  12398,  12399.--§ 782b (Brāhmaṇagītā): XIV,  20,  612,  613,  614
 21,  646,  647,  653
 23,  685,  687,  (691),  692,  693,  694,  696,  697,  699,  705 (the contention of the vital breaths about superiority)
 24,  712,  716,  719,  722
 25,  742
 28,  789. --§ 782g (Guruśishyasaṃv.): XIV,  42,  1109.

Prāṇa^4 = Śiva (1000 names^1).--Do.^2 = Vishṇu (1000 names).

*prāṇa,  pl. (āḥ) (“vital breaths”): III,  13969,  13971,  13973,  13974 (10(!) in number)
 XII,  6877,  6879,  6880 (10(!) in number),  12413.

पुराणम्

English

प्राण १ / PRĀṆA I. Grandson of sage bhṛgu. bhṛgu got of his wife khyāti a daughter named lakṣmī and two sons named dhātā and vidhātā. They married āyati and niyati respectively and they got two sons named prāṇa and mṛkaṇḍu. mārkaṇḍeya was the son of mṛkaṇḍu. (Chapter 10,  aṁśa 1,  viṣṇu purāṇa).

प्राण २ / PRĀṆA II. A son born to the vasu named soma of his wife manoharā. This prāṇa was the younger brother of Varccas. These brothers had two other brothers named śiśira and ramaṇa. (Śloka 26,  Chapter 66,  Ādi Parva).

प्राण ३ / PRĀṆA III. Prāṇavāyu. The wind of life. (See under parāvaha).

Vedic Reference

English

 Prāṇa,  properly denoting ‘breath, ’ is a term of wide and
vague significance in Vedic literature. It is frequently men-
tioned from the Rigveda^1 onwards
 in the Āraṇyakas and
Upaniṣads it is one of the commonest symbols of the unity of
the universe.^2 In the narrow sense Prāṇa denotes one of the
vital airs,  of which five are usually^3 enumerated — Prāṇa, 
Apāna,  Vyāna,  Udāna,  and Samāna
 but often only two, 
Prāṇa and Apāna, ^4 or Prāṇa and Vyāna, ^5 or Prāṇa and Udāna
^6
or three,  Prāṇa,  Apāna,  and Vyāna, ^7 or Prāṇa,  Udāna,  and
Vyāna, ^8 or Prāṇa,  Udāna,  and Samāna
^9 or four,  Prāṇa, 
Apāna,  Vyāna,  and Samāna, ^10 or Prāṇa,  Apāna,  Udāna, 
Vyāna.^11 The exact sense of each of these breaths when all
are mentioned cannot be determined.^12
1) i. 66,  1
 x. 59,  6
 90,  13,  etc.
2) Deussen,  Philosophy of the Upani-
shads,  89 et seq.
3) See Udāna,  n. 1.
4) Av. ii. 28,  3
 v. 4,  7 (Paipp.)
vii. 53,  4 (in vii. 53,  3,  Apāna, 
Prāṇa)
 Taittirīya Saṃhitā,  iii. 4,  1, 
4,  etc.
5) Av. v,  4,  7
 vi. 41,  2,  etc.
6) See Udāna,  n. 3.
7) Av. xiii. 2,  46
 Maitrāyaṇī Saṃ-
hitā,  iv. 5,  6,  9
 Vājasaneyi Saṃhitā, 
xxii. 23
 Aitareya Brāhmaṇa,  ii. 29
Kauṣītaki Brāhmaṇa,  vi. 10
 Śāṅkh-
āyana Āraṇyaka,  viii. 8
 Taittirīya
Upaniṣad,  ii. 2,  etc.
8) See Udāna,  n. 2.
9) Ibid.
10) Av. x. 2,  13.
11) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad iii. 4,  1.
12) Cf. Deussen,  Philosophy of the
Upanishads,  273 et seq.

 Prāṇa is also used in a wider sense to denote the organs of
sense, ^13 or as Sāyaṇa^14 puts it,  the ‘orifices of the head, ’ etc.
These are given as six in one passage of the Śatapatha
Brāhmaṇa, ^15 presumably the eyes,  ears,  and nostrils. More
frequently there are stated to be seven in the head,  the mouth
being then included.^16 Sometimes again they are mentioned
as nine, ^17 or as seven in the head and two below.^18 Ten are
counted in the Śatapatha Brāhmaṇa^19 and the Jaiminīya
Brāhmaṇa, ^20 while even eleven are mentioned in the Kāṭhaka
Upaniṣad, ^21 and twelve in the Kāṭhaka Saṃhitā, ^22 where the
two breasts are added. Exactly what organs are taken to
make up the numbers beyond seven is not certain.^23 The tenth
is the navel (nābhi) in the Maitrāyaṇī Saṃhitā
^24 when eleven
are named the Brahma-randhra^25 (suture in the crown) may be
included
 in the Atharvaveda, ^26 as interpreted by the Bṛhad-
āraṇyaka Upaniṣad, ^27 the seventh and eighth are the organs
of taste and speech respectively. But usually these make one
only,  and the eighth and ninth are either in the breast^28 or
below (the organs of evacuation).^29
The word Prāṇa has sometimes merely the general sense of
breath,  even when opposed to Apāna.^30 But its proper sense
is beyond question ‘breathing forth, ’ ‘expiration, ’ and not as
the St. Petersburg Dictionary explains it,  ‘the breath inspired, ’
a version due to the desire to interpret Apāna as ‘expiration, ’
a meaning suggested by the preposition apa,  ‘away.’ This
being clearly shown both by the native scholiasts^31 and by
other evidence, ^32 Böhtlingk^33 later accepted the new view.
13) Colebrooke,  Miscellaneous Essays, 
1,  339,  355
 St. Petersburg Dictionary, 
s.v. 1.
14) On Aitareya Āraṇyaka,  i. 3,  7.
15) xiv. 1. 3,  32
 4,  1.
16) Av. ii. 12,  7
 Aitareya Brāhmaṇa, 
i. 17
 iii. 3
 Śatapatha Brāhmaṇa, 
iii. 1,  3,  21
 vi. 4,  2,  5
 xiii. 1,  7,  2
Jaiminīya Upaniṣad Brāhmaṇa,  ii. 5,  9, 
10
 6,  8,  etc.
17) Taittirīya Saṃhitā,  iii. 5,  10,  2
Taittirīya Brāhmaṇa,  iii. 1,  7,  4
 Śata-
patha Brāhmaṇa,  i. 5,  2,  5
 Pañca-
viṃśa Brāhmaṇa,  xxii. 12,  5
 Aitareya
Āraṇyaka,  i. 4,  1
 Śāṅkhāyana Āraṇ-
yaka,  ii. 2
 Av. v. 28,  1
 x. 8,  43
(navadvāram),  etc.
18) Jaiminīya Upaniṣad Brāhmaṇa, 
ii. 5,  9,  10
 6,  8.
19) xi. 6,  3,  17,  where the eleventh is
given as the Ātman.
20) ii. 77 (Journal of the American
Oriental Society,  15,  240).
21) v. 1.
22) xxxiii. 3.
23) Cf. Deussen,  op. cit.,  269
 Keith, 
Aitareya Āraṇyaha,  185,  187.
24) iv. 6,  1
 Kāṭhaka Saṃhitā,  ix. 16.
25) Aitareya Upaniṣad,  i. 3.
26) x. 8,  9.
27) ii. 2,  3,  4.
28) Kāṭhaka Saṃhitā,  xxxiii. 3.
29) Jaiminīya Upaniṣad Brāhmaṇa, 
ii. 5,  9,  10
 6,  8.
30) Av. v. 4,  7 (Paippalāda) . See
Blloomfield,  Hymns of the Atharvaveda, 
552.
31) Rudradatta on Āpastamba Śrauta
Sūtra,  xii. 8,  8
 xiv. 11,  1
 Sāyaṇa on
Śatapatha Brāhmaṇa,  i. 1,  3,  2
 Tait-
tirīya Brāhmaṇa,  ii. 5,  6,  4
 Śaṅkara
on Chāndogya Upaniṣad,  i. 3,  2
Ānartīya on Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra, 
vi. 8,  1,  2,  etc.
32) Śatapatha Brāhmaṇa,  ii. 2,  2,  15, 
as compared with Kātyāyana Śrauta
Sūtra,  iv. 8,  29
 Bṛhadāraṇyaka Upani-
ṣad,  iii. 2,  2
 Jaiminīya Upaniṣad
Brāhmaṇa,  i. 60,  5
 ii. 1,  16. 19
Aitareya Āraṇyaka,  v. 1,  4. See Caland, 
Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen
Gesellschaft,  55,  261-265
 56,  556-558
and Apāna.
33) Zeitschrift,  55,  518.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 प्राणः,  पुं,
   (प्राणिति जीवति बहुकालमिति ।प्र + अन + अच् । प्राणित्यनेनेति करणे घञ्वा ।) ब्रह्मा । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
 हृन्मा-रुतः । (यदुक्तम् ।“हृदिप्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिसंस्थितः ॥
”)वोलः । काव्यजीवः । अनिलः । बलम् । (यथा, हरिवंशे । ८६ । ३६ ।“बाहुप्राणेन शूराणां समाजोत्सवसन्निधौ ॥
”)पूरिते,  त्रि । इति मेदिनी ॥
 सूक्ष्मशरीरसम-ष्ट्युपहितचैतन्यम् ॥
 प्राग्गमनवान् नासाग्रस्थानवर्त्ती वायुः । इति वेदान्तसारः ॥
 तस्यकर्म्मबहिर्गमनम् । इति श्रीधरस्वामी ॥
 तस्यरूपं स्थानानि च यथा,  --“इन्द्रनीलप्रतीकाशं प्राणरूपं प्रकीर्त्तितम् ।आस्यनासिकयोर्म्मध्ये हृन्मध्ये नाभिमध्यगे ॥
प्राणालय इति प्राहुः पादाङ्गुष्ठेऽपि केचन ॥
”इति योगार्णवः ॥
(यथा,  महाभारते । १२ । ३२८ । ३५ ।“प्राणिनां सर्व्वतो वायुश्चेष्टां वर्त्तयते पृथक् ।प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यभिधीयते ॥
”)पञ्चप्राणविवरणं बहुवचनान्तप्राणशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
 धातुः पुत्त्रः । यथा,  --“आयतिर्नियतिश्चैव मेरोः कन्ये महात्मनः ।भार्य्ये धातृविधात्रोस्ते तयोर्जातौ सुतावुभौ ॥
प्राणश्चैव मृकण्डुश्च पिता मम महायशाः ॥
”इति मार्कण्डेये रुद्रसर्गाध्यायः ॥
(धरपुत्त्रविशेषः । यथा,  मत्स्यपुराणे । ५ । २३-२४ ।“द्रविणो हव्यवाहश्च नरपुत्त्रावुभौ स्मृतौ ।कल्यानिन्यां ततः प्राणो रमणः शिशिरोऽपि च ॥
मनोहरा धरात् पुत्त्रानवापाथ हरेः सुता ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 प्राण पु०
  प्र + अण--करणे घञ् । १ ब्रह्मणि त्रिका० “अतएवप्राणः” शा० सू० १ । २ । १२ अतएव तल्लिङ्गात् प्राणशब्देनब्रह्मैव तथा हि “सर्वाणि हवा इमानि भूतानि प्राण-मेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते” इति छन्दो० उ० ।सर्वभूतोत्पत्तिप्रलयहेतुरूपलिङ्गात् ब्रह्मण एव प्राणशब्दवाच्यता १ । १ । १२ सूत्रभाष्ये दृश्यम् । २ पञ्चवृत्तिकेदेहस्थे वायौ ३ बोले काव्यजीवने ४ रस ५ अनिले६ बले च ७ पूरिते त्रि०
  मेदि० । ८ सूक्ष्मदेहसमष्ट्युप-हितचैतन्ये पु०
  वेदान्तसा० । ९ प्राणोपाधिके जीवे“प्राणीह माता प्राणः पितेति” श्रुतिः । भावे घञ् ।१० जीवने च नासाग्रवर्त्तिनि प्रागननवति १२ वायौ“तस्य कर्म नासाग्रतो बहिर्गतिः” श्रीधरस्वामीः । देहस्थःपञ्चवृत्तिकः वायुश्च प्राणापानसमानोदानव्यानरूपः तत्रार्थेब० व० । तेषां स्वरूपादि शा० ति० व्या० योगार्णवे उक्तं यथा“इन्द्रनीलप्रतीकाशं प्राणरूपं प्रकीर्त्तितम् । आस्यना-सिकयोर्मध्ये हृन्मध्ये नाभिमध्यगे । प्राणालय इतिप्राहुः पादाङ्गुष्ठेऽपि के चन । अपानयत्यपानोऽयमा-हारं च मलार्पितम् । शुक्रं मूत्रं तथोत्सर्गमपानस्तेनमारुतः । इन्द्रगोपप्रतीकाशः सन्ध्याजलदसन्निभः ।स च मेढ्रे च पायौ च ऊरुवङ्क्षक्षणजानुषु । जङ्घोदरेकृकाट्यां च नाभिमूले च तिष्ठति । व्यानोध्यानयतेचान्नं सर्वव्याधिप्रकोपनः । महारजनसप्रख्यो हानो-पादानकारकः । स चाक्षिकर्णयोर्मध्ये कट्योर्वै गुल्फ-योरपि । प्रोष्ठस्थाने स्फिगुद्देशे तिष्ठत्यत्र निरन्तरम् ।स्पन्दयत्यधरं वक्त्रं गात्रनेत्रप्रकोपनः । उद्वेजयति म-र्माणि उदानो नाम मारुतः । विद्युतपाकसवर्णः स्यादु-च्छूनाशनकारकः । प्यदयोर्हस्तयोश्चापि ततसन्धिषु चवर्त्तते । पीतं भक्षितमाघ्रातं रक्तपित्तकफानिलात् ।समं नयति गात्राणि समानो नाम मारुतः । गोक्षीरसदृशाकारः सर्वदेहे व्यवस्थितः” । स च सांख्यमतेइन्द्रियाणां सामान्यकरणवृत्तिरूपः न तु वायुविकारःयथोक्तं सां सू० प्र० भा०“सामान्यकरणवत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च” सू० ।“प्राणादिरूपाः पञ्च वायुवत्सञ्चारात् वायवो ये प्रसिद्धास्तेसामान्था साधारणी करणस्यान्वःकरणत्रयस्य वृत्तिःपरिणामभेदा इत्यर्थः । तदेतत् कारिकयोक्तम् । “स्वा-लक्षण्यं वृत्तिस्त्रयस्य सैषा भवत्यसामान्या । सामान्थकर-ष्णवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्चः” । इति अत्र कश्चित् प्रा-णाद्या वायुविशेषा एव ते चान्तःकरणवृत्त्या जीवनयोनिप्रयत्नरूपया व्याप्रियन्त इति कृत्वा प्राणाद्याअन्तः-करणवृत्तिरित्यभेदनिर्देश इत्याह । तन्न । “न वायुक्रियेपृथगुपदेशादिति” वेदान्तसूत्रेणप्राणस्य वायुत्ववायुपरि-णामत्वयोः स्फुटं प्रतिषेधादत्रापि तदेकवाक्यतौचि-त्यात् मनोधर्मस्य कामादेः प्राणक्षोभकतया सामा-नाधिकरण्येनैवौचित्याच्च । वायुप्राणयोः पृथगुपदेशश्रुतयस्तु “एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।स्वं वायुर्ज्योतिरापश्च पृथ्वी विश्वस्य धारिणी” इत्याद्याः ।अतएव लिङ्गशरीरमध्ये प्राणानामगणनैऽपि नन्यूनता बुद्धेरेव क्रियाशक्त्या सुत्रात्मप्राणादिनामक-त्वादिति । अन्तःकरणपरिणामेऽपि वायुतुल्यसञ्चारवि-शेषाद्वायुदेवताधिष्ठितत्वाच्च वायुव्यवहारोपपत्तिरिति”प्र० भा० । १२ इन्द्रियस्थाने “सप्त शिरसि प्राणाः प्राणाःइन्द्रियाणि” ताण्ड्य० ब्रा० १ । १५ । २ “सप्त शीर्षण्याःप्राणाः मुखं नासिके अक्षिणी इन्द्रियाधिष्टानत्वात्”भा० । १३ घ्राणे ग्रहशब्दे २७४६ पृ० सू० । १४ दे-हस्थच्छिद्रे चतत्र प्राणीत्पत्तिमभिधाय तस्य गौणमुख्यभावः संख्या-विशेषावधारणम् इन्द्रियसामान्यवृत्तितो भेदादिकञ्चशा० सू० भा० २ । ४ पादे समर्थितं यथा“सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च” सू० “उत्पत्तिविषयः श्रुतिविप्र-तिषेधः प्राणानां परिहृतः,  संख्याविषय इदानीं परि-ह्रियते । तत्र मुख्यं प्राणमुपरिष्टाद्वक्ष्यति । सम्प्रति तुकतीतरे प्राणा इति सम्प्रधारयति । श्रुतिविप्रतिपत्ते-श्चात्र विशयः । क्वचित् सप्त प्राणाः सङ्कीर्त्त्यन्ते “सप्तप्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्” इति । क्वचिदष्टौ प्राणा ग्र-हत्वेन गुणेन सङ्कीर्त्त्यन्ते “अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः”इति,  क्वचिन्नव “सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाञ्ची”इति । क्वचिद्दश “नव वै पुरुषे प्राणा नाभिर्दशमा”इति । क्वचिदेकादश “दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैका-दशः” इति । क्वचिद्द्वादश “सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायं-तनम्” इत्यत्र । क्वचित्त्रयोदश “चक्षुश्च द्रष्टव्यञ्च” इत्यत्र ।एवं हि विप्रतिपन्नाः प्राणेयत्तां प्रति श्रुतयः । किंतावत् प्राप्तं सप्तैव प्राणा इति । कतः गतेः,  यत-स्तावन्तोऽवगम्यन्ते “सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्”इत्येवंविधासु श्रुतिषु । विशेषिताश्चैते “सप्त वै शी-र्षण्याः प्राणाः” इत्यत्रं । ननु “गुहाशया निहिताःसप्त सप्त” इति वीप्सा श्रूयते,  सा सप्तम्योऽतिरिक्तान्प्राणान् गमयतीति । नैष दोषः,  पुरुषभेदाभिप्रायेयंवीप्सा प्रतिपुरुषं सप्त सप्त प्राणा इति न तत्त्वभे-दाभिप्राया सप्त सप्तान्येऽन्ये प्राणा इति । नन्वष्टत्वा-दिकापि संख्या प्राणषूदाहृता कथं सप्तैव स्युः । सत्य-मुदाहृता विरोधात्त्वन्यतमा संख्याध्यवसातव्या,  तत्रस्तोककल्पनोपरोधात् सप्तसंख्याध्यवसानं वृत्तिभेदापेक्षञ्चसङ्ख्यान्तरश्रवणमिति गम्यते । अत्रोच्यते” भा० “ह-स्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम्” सू० “हस्तादयस्त्वपरे सप्त-भ्योऽतिरिक्ताः प्राणाः श्रूयन्ते,  “हस्तो वै ग्रहः सकर्मणातिग्र्हेण गृहीतः,  हस्ताभ्यां हि कर्म करोति”इत्येवमाद्यासु श्रुतिषु । एवं स्थिते च (अष्टादिसंख्यत्वे)सप्तत्वमन्तर्भावाच्छक्यते सम्भावयितुम् । हीनाधिक-सङ्ख्याविप्रतिपत्तौ ह्यधिका सङ्ख्या संग्राह्या भवति, तस्यां हि हीनान्तर्भवति,  न तु हीनायामधिका ।अतश्च नैवं मन्तव्यं स्तोककल्पनानुरोधात् सप्तैव प्राणाःस्युरिति । उत्तरसङ्ख्यानुरोधात्त्वेकादशैव ते प्राणाःस्युः । तथा चोदाहृता श्रुतिः “दशेमे पुरुषे प्राणाआत्मैकादशः” इति । आत्मशब्देन चात्रान्तःकरणंपरिगृह्यते करणाधिकारात् । ननु एकादशत्वादप्य-धिके द्वादशत्वयोदशत्वे उदाहृते,  न त्वेकादशभ्यःकार्यजातेभ्योऽधिकं कार्यजातमस्ति यदर्थम् अधिकंकरणं कल्प्येत । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धविषयाः पञ्चबुद्धिभेदास्तदर्थानि पञ्च बुद्धिन्द्रियाणि,  वचनादान-विहरणोत्सर्गानन्दाः पञ्च कर्मभेदास्तदर्थानि च पञ्च क-र्मेन्द्रियाणि,  सर्वार्थविवयं त्रैकाल्यवृत्ति मन एकमनेक-वृत्तिकं तदेव वृत्तिमेदात् क्वचिद्भिन्नवद्व्यपदिश्यते “मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तञ्च” इति । तथा च श्रुतिः कामाद्यानानाविधा वृत्तीरनुक्रम्याह “एतत् सर्वं मन एव”इति । अपि च सप्तिव शीर्षण्यान् प्राणानभिमन्यमा-नस्य चत्वार एव प्राणा अभिमताः स्युः स्थानभेदा-द्ध्येते चत्वारः सन्तः सप्त गण्यन्ते,  “द्वे श्रोत्रे द्वे च-त्तुषी द्वे नासिके एका वाक्” इति । न च तावतामेववृत्तिभेदा इतरे प्राणा इति शक्यते वक्तुं हस्तादि-वृत्तीनामत्यन्तविजातीयत्वात् । तथा “नव वै पुरुषेप्राणा नाभिर्दशभी” इत्यत्रापि देहच्छिद्रभेदाभिप्रायेणैवदश प्राणा उच्यन्ते,  न प्राणतत्त्वभेदाभिप्रायेण “ना-भिर्दशमी” इति वचनात् । न हि नाभिर्नाम कश्चित्प्राणः प्रसिद्धोऽस्ति,  मुख्यस्य तु प्राणस्य भवति,  नाभि-रपि एकं विशेषायतनमित्यतो नाभिर्दशमीत्युच्यते ।क्वचिदुपासनार्थं कतिचित् प्राणा गण्यन्ते,  क्वचित् प्रद-र्शनार्थम् । तदेवं विचित्रे प्राणेयत्ताम्नाने सति क्वकिं परमाम्नानमिति विवेक्तव्यम् । कार्यजातवशात्त्वेका-दशत्वाम्नानं प्राणविषयं प्रमाणमिति स्थितम् । इयमं-परा सूत्रद्वययोजना । सप्तैव प्राणाः स्युः यतः सप्ता-नामेव गतिः श्रूयते “तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रागतिप्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति” इत्यत्र ।ननु सर्वशब्दोऽप्यत्र पठ्यते कथं सप्तानामेव गतिः प्रति-ज्ञायत इति,  विशेषितत्वादित्याह । सप्तैव हि प्राणा-श्चक्षुरादयः त्वक्पर्य्यन्ताः विशेषिताः इह प्रकृताः,  “सयत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्य्यावर्त्तत्रे अथारूपज्ञोभवति एकीभवति न पश्यतीत्याहुरित्येवमादिनानुक्रम-णेन । प्रकृतगामी च सर्वशब्दो भवति । यथा सर्वेत्राह्मणा भोजिता इति ये निमन्त्रिताः प्राकृता ब्राह्म-णास्त एव सर्वशब्देनोच्यन्ते नान्ये,  एवमिहापि येप्रकृताः सप्त प्राणास्त एव सर्वशब्देनोच्यन्ते नान्ये इति ।नन्वत्र विज्ञानमष्टममनुक्रान्तं कथं सप्तानामेवानुक्रमणंनैष दोषः । मनोविज्ञानयोस्तत्त्वाभेदाद्वृत्तिभेदेऽपि सप्त-त्वोपपत्तेः । तस्मात् सप्तैवप्राणा इत्येव प्राप्ते व्रूमः ।हस्तादयस्त्वपरे यप्तभ्योऽतिरिक्ताः प्राणाः प्रतीयन्तेहस्तो वै ग्रहः” इत्यादिश्रुतिषु । ग्रहत्बञ्च बन्धन-भावो गृह्यते बध्यते क्षेत्रज्ञोऽनेन ग्रहसंज्ञकेन बन्धने-नेति । स च क्षेत्रज्ञो नैकस्मिन्नेव शरीरे बध्यते शरी-रान्तरेष्वपि तुल्यत्वाद्बन्धनस्य । तस्माच्छरीरान्तरसञ्चा-रीदं ग्रहसंज्ञकं बन्धनमित्यर्थादुक्तं भवति । तथा चस्मृतिः “पुर्य्यष्टकेन लिङ्गेन प्राणाद्येन स युज्यते ।तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च” इति ।प्राङ्मोक्षाद्ग्रहसंज्ञकेनानेन बन्धनेनावियोगं दर्शयति ।आथर्वणे च विषयेन्द्रियानुक्रमणे “चक्षुश्च द्रष्टव्यञ्च”इत्यत्र तुल्यबद्धस्तादीनीन्द्रियाणि सविषयाण्यनुक्रामति“हस्तौ चादातव्यञ्च उपस्थश्चानन्दयितव्यञ्च पायुश्च वि-सर्जयितव्यञ्च पादौ च गन्तव्यञ्च” इति । तथा “दशेमेपुरुषे प्राणा आत्मैकादशः ते यदास्याच्छरीरान्मर्त्यादुत्-क्रामन्त्यथ रोदयन्ति” इत्येकादशानां प्राणानामुत्क्रान्तिंदर्शयति । सर्वशब्दोऽपि च प्राणशब्दे न सम्बध्यमानो-ऽशेषान् प्राणानभिदधानी न प्रकरणवशेन सप्तस्वेवव्यवस्थापयितुं शक्यते प्रकरणाच्छब्दस्य च बलीयस्त्वात् ।सर्वे ब्राह्मणा भोजिता इत्यत्रापि सर्वेषामेव अवनि-वर्त्तिनां ब्राह्मणानां ग्रहणं न्याय्यं सर्वशब्दसामर्थ्यात् ।सर्वभोजनासम्भवात् तु तत्र निमन्त्रितमात्रविषया सर्व-शब्दस्य वृत्तिराश्रिता,  इह तु न किञ्चित् सर्वशब्दार्थ-सङ्कोचकारणमस्ति,  तस्मात् सर्वशब्देनात्राशेषाणां प्रा-णानां परिग्रहप्रदर्शनार्थं सप्तानामनुक्रमणमित्यनवद्यम् ।तस्मादेकादशैव प्राणाः शब्दतः कार्य्यतश्चेति सिद्धम्” भा०“अणवश्च” सू० “अधुना प्राणानामेव स्वभावान्तरमभ्युच्चि-नोति । अणवश्चैते प्रकृताः प्राणाः प्रतिपत्तव्याः । अणु-त्वञ्चैषां सौक्ष्म्यपरिच्छेदौ न परमाणुतुल्यत्वं,  कृत्स्न-देहव्यापिकार्य्यानुपपत्तिप्रसङ्गात् । सूक्ष्मा एते प्राणाःस्थूलाश्चेत् स्युः मरणकाले शरीरान्निर्गच्छन्तो बिलादहि-रिवोपलभ्येरन् म्रियमाणस्य पार्श्वस्थैः । परिच्छिन्ना-श्चैते प्राणाः सर्वगताश्चेत् स्युः उत्क्रान्तिगत्यागतिश्रुति-व्याकोपः स्यात्,  तद्गुणसारत्वञ्च जीवस्य न सिध्येत् ।सर्वगतानामपि वृत्तिलाभः शरीरदेशे स्यादिति चेत्,  न, वृत्तिमात्रस्य करणत्वोपपत्तेः । यदेव तूपलब्धिसाधनंवृत्तिः अन्यद्वा तस्यैव नः करणत्वं तेन संज्ञामात्रे विवादइति करणानां व्यापित्वकल्पना निरर्थिका । तस्मात् तूक्ष्माःपरिच्छिन्नाश्चैते प्राणा इत्यध्यवस्यामः” भा० “श्रेष्ठश्च” सू०“मुख्यश्च प्राणः इतरप्राणवद्ब्रह्मविकार इत्यतिदिशति ।नन्विशेषेणैव सर्वप्राणानां ब्रह्मविकारत्वमाख्यातम् “एत-स्माज्जायते प्राणो ममः सर्वेन्द्रियाणि च” इति,  मे-न्द्रियमनोव्यतिरेकेणापि प्राणस्योत्पत्तिश्रवणात्,  “स प्राण-मसृजत” इत्यादिश्रबणेभ्यश्च । किमर्थः पुनरतिदेशः, अधिकाशङ्काकारणार्थः । नासदासीये हि ब्रह्मप्रधानेसूक्ते मन्त्रवर्णो भवति,  “न मृत्युरासीदसृतं न ताह नरात्र्या अह्न आसीत् प्रकेतः आनीदवातं स्वधया तदेकंतस्माद्धान्यन्न परं किञ्च नाम” इति । आनीदिति प्राण-कर्मोपादानात् प्रागुत्पत्तेः सन्तमिव प्राणं सूचयति ।तस्मात् अजः प्राण इति जायते कस्यचिन्मतिः,  तामति-देशेनापनुदति । आनीच्छब्दोऽपि न प्रागुत्पत्तेः प्राण-सद्भावं सूचयति । अवातमिति विशेषणात् “अप्राखोह्यमना शुभ्रः” इति च मूलप्रकृतेः प्राणादिसमस्तविशेष-रहितत्वस्य दर्शितत्वात् । तस्मात् कारणसद्भावप्रदर्शनार्थएवायमानीच्छब्द इति । श्रेष्ठ इति च मुख्यं प्राणममि-दधाति,  “प्राणो वाव ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च” इति श्रुतिनिर्दे-शात् भा० “ज्येष्ठश्च प्राणः” सू० “शुक्रनिषेककालादारभ्यतस्य वृत्तिलाभात्,  न चेत् तस्य तदानीं वृत्तिलाभः स्यात्योनौ निषिक्तं शुक्रं पूयेत न सम्भवेद्वा,  श्रोत्रादीनान्तुकर्णशष्कुल्यादिस्थानबिभागनिष्पत्तौ वृत्तिलाभान्न ज्येष्ठ-त्वम्” भा० “श्रेष्ठश्च प्राणः गुणाधिक्यात्” सू० “न वैशक्ष्यामस्त्वदृते जीवितुम्” इति श्रुतेश्च भा० । “न वायुक्रियेपृथगुपदेशात्” सू० “स पुनर्मुख्यः प्राणः किंस्वरूपइतीदानीं जिज्ञास्यते । तत्र प्राप्तं तावत् श्रुतेर्वायुः प्राणइति,  एवं हि श्रूयते,  “यः प्राणः स एष वायुः पञ्च-विधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः” इति । अथवा तन्त्रान्तरीयाभिप्रायात् समस्तकरण वृत्तिः प्राण इतिप्राप्तं,  एवं हि तन्त्रान्तरीया आचक्षते । “सामान्याकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च” इति । अत्रोच्यते ।न वायुः प्राणः नापि करणव्यापारः कुतः पृथगुप-देशात् । वायोस्तावत् प्राणस्य पृथगुपदेशो भवति, “प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः,  स वाय्ना ज्योतिषाभाति च तपति च” इति । न हि वायुरेय सन् वायोःपृथगुपदिश्यते तथा करणवृत्तेरपि पृथगुपदेशो भवति, यागादीनि करणान्यनुक्रम्य तत्र तत्र पृथक्प्राणस्यानु-क्रमणात् । न हि करणव्यापार एव सन् करणेभ्यःपृथगुपदिश्येत । तथा “एतस्माज्जायते प्राणो सनः सर्वेन्द्रियाणि च । स्वं वायुः” इत्येवमाहयोऽपि वायोः कर-णेभ्यश्च प्राणस्य पृथगुपदेशा अनुसर्त्तव्याः । न च सम-स्तानां करणनामेका वृत्तिः सम्भवति,  प्रत्येकमेकैक-वृत्तित्वात्,  समुदायस्य चाकारकत्वात् । ननु पञ्जरवा-लनन्यायेन एतद्भविष्यति यथैकपञ्जरवर्त्तिना एकादशपक्षिणः प्रत्येकं प्रतिनियतव्यापाराः सन्तः सम्भूयैकंपञ्जरं चालयन्ति एवमेकशरीरवर्त्तिनः एकादश प्राणाःप्रत्येकं नियतवृत्तयः सन्तः सम्भूयैका प्राणाख्यां वृत्तिंप्रतिलप्स्यन्ते इति । नेत्युच्यते,  युक्तम् तत्र प्रत्येक-वर्त्तिभिरबान्तरव्यापारैः पञ्जरचालनानुरूपैरेवोपेताः प-क्षिणः सम्भूयैकं पञ्जरं चालयेयुरिति तथा दृष्टत्वात् ।इह तु श्रवणाद्यवान्तरव्यापारोषेताः प्राणा न सम्मूयप्राण्युरिति युक्तं,  प्रमाणाभावात् अत्यन्तविजातीयत्वाच्चश्रवणादिभ्यः प्राणनस्य । तथा प्राणस्य श्रेष्ठत्वाद्युद्घो-षणं गुणभावोपगमश्च तं प्रति वागादीनां न करणवृत्ति-मात्रे प्राणेऽवकल्पते,  तस्मादन्यो वायुक्रियाभ्यां प्राणाः”कथं तर्हीयं श्रुतिः,  “यः प्राणः स वायुः” इतिउच्यते । वायुरेवायमध्यात्ममपन्नः पञ्चव्यूहो विशेषा-त्मनावतिष्ठमानः प्राणो नाम भण्यते न तत्त्वान्तरं नापिवायुमात्रं,  अतश्चोमे अपि भेदाभेदश्रुती न विरुध्येते ।स्यादेतत्,  प्राणोऽपि तर्हि जीववदस्मिन् शरीरे स्वातन्त्र्यंप्राप्नोति,  श्रेष्ठत्वात् गुणभावोपगमाच्च तं प्रति वागादां-नामिन्द्रियाणाम् । तथा हि अनेकविधा बिभूतिः प्रा-णस्य श्राव्यते “सुप्तेषु वागादिषु प्राण एकैको जा-जर्त्ति प्राण एकैको मृत्युनाऽनाप्तः प्राणः संवर्गो वागा-दीन् संवृङुक्ते प्राण इतरान् प्राणान् रक्षति मातेवपुत्रान्” इति । तस्मात् प्राणस्यापि जीववत् स्वातन्त्र्य”प्रसङ्गः,  तं परिहरति” भा० “चक्षुरादिवत्तु तत्सह-शिष्ट्यादिभ्यः” सू० “तुशब्दः प्राणस्य स्वातन्त्र्य व्याव-र्त्तयति । यथा चक्षुरादीनि राजप्रकृतिवत् जीवस्यकर्तृत्वं भोक्तृत्वं च प्रत्युपकरणानि न स्वतन्त्राणितथा मुख्योऽपि प्राणो राजमन्त्रिवत् जीवस्य सर्वार्थत्वेनउपकरणभूतो न स्वतन्त्रः । कुतः तत्सहशिष्ट्यःदिभ्यःतैश्चक्षुरादिभिः सहैव प्राणः शिष्यते,  प्राणसंवादादिषुसमानधर्माणाञ्च सह शासनं युक्तं वृहद्रथन्तरादिवत् ।आदिशब्देन संहतत्वाचेतनत्वादीन् प्राणस्य स्वातन्त्र्यनि-राकरणहेतून् दर्शयति । स्यादेतत् यदि चक्षुरादिवत्प्राणस्य जीवं प्रति करणभावोऽभ्युपगम्येत विषयान्तरंरूपादिवत् तस्य प्रसज्येत रूपालोचनाद्याभिर्वृत्तिभिर्यथाचक्षुरादीनां जीवं प्रति करणभावो भवति । अपिचैकादशैव कार्यजातानि रूपालोचनादीनि परिगणि-तानि यदर्थमेकादश प्राणाः संगृहीताः न तु द्वादशम-षरं कार्यजातमवगम्यते यदर्थमयं द्वादशः प्राणः प्रतिज्ञा-यत इति । अत उत्तरं पठति” भा० “अकरणत्वाच्चन दोषस्तथा हि दर्शयति” सू० “न तावद्विषयान्तरप्र-सङ्गो दोषः अकरणत्वात् प्राणस्य । न हि चक्षुरादि-वत् प्राणस्य विषयपरिच्छेदेन करणत्वमभ्युपगम्यते ।न चास्यैतावता कार्य्याभाव एव । कस्मात्,  तथा हिश्रुतिः प्राणान्तरेष्वसम्भाव्यमानं सुख्यप्राणस्य वैशे-षिक कायं दर्शयति । प्राणसंवादादिषु “अथ ह प्राणाअहं श्रेयसि व्यूदिरे” इत्युपक्रम्य “यस्मिन् व उत्क्रान्तेइदं शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्यते स वा श्रेष्ठः” इतिचोप्रन्यस्य प्रत्येकं वागाद्युत्क्रमणेन तद्वृत्तिमात्रहीनंयथापूर्वं जीवनं मुख्यप्राणस्य वैशेषिकं कार्य्यं दर्शयित्वाप्राणोच्चिक्रमिषायां वागादिशेथिल्यापत्तिं शरीरपात-प्रसङ्गञ्च दर्शयन्ती श्रुतिः प्राणनिमित्तां शरीरेन्द्रिय-स्थितिं दर्शयति । “तान् वरिष्ठः प्राणः उवाच मामोहमापद्यथाहमेवैतत् पञ्चधात्मानं प्रविभज्यैतद्वाणमव-ष्टभ्य विधारयामि” इति च । एतमेवार्थं श्रुतिराह ।“प्राणेन रक्षन्नवरं कुलाये” इति च । सुप्तेषु चक्षुरादिषुप्राणनिमित्तां शरीररक्षां दर्शयति । “यस्मात् कस्मा-च्चाङ्गात् प्राण उत्क्रामति तदेव उच्छुष्यति तेन यदश्नातियत् पिवति तेनेतरान् प्राणानवति” इति च प्राणनि-मित्तां शरीरेन्द्रियपुष्टिं दर्शयति । “कस्मिन्नहसुत्क्रान्तेउत्क्रान्तो भविष्यामि? कस्मिन्? वा प्रतिष्ठितेऽहं प्र-तिष्ठास्यामीति स प्राणमसृजत” इति प्राणनिमित्तेएव जीवस्योत्क्रान्तिप्रतिष्ठे दर्शयति” भा० । “पञ्चवृत्तिर्मनोबद्व्यपदिश्यते” सू० । “इतश्चास्ति मुख्यप्राणस्य वैशेषिकंकार्यं यत्कारणं पञ्चवृत्तिरयं व्यपदिश्यते श्रुतिषु “प्रा-णोऽपानो व्यान उदानः समानः” इति । वृत्तिभेदश्चायंकार्य्यभेदापेक्षः । प्राणः प्राग्वृत्तिरुच्छ्वासादिकर्मा, अपानोऽवाग्वृत्तिर्निश्वासादिकर्मा,  व्यानः तयोः सन्धौवर्त्तमानो वीर्य्यवत्कर्महेतुः,  उदानः ऊर्ध्ववृत्तिरुत्-क्रान्त्यादिहेतुः,  समानः समं सर्वेष्वङ्गेषु योऽन्नरसा-न्नयति इति । एवं पञ्चवृत्तिः प्राणः मनोवत् यथामनसः पञ्च वृत्तयः एवं प्राणस्यापीत्यर्थः । श्रोत्रादिनि-मित्ताः शब्दादिविषयाः मनसः पञ्च वृत्तयः प्रसिद्धाः ।न तु कामः सङ्कल्प इत्याद्याः परिपठिताः परिगृह्ये-रन्,  पञ्चसङ्ख्यातिरेकात् । नन्वत्रापि श्रोत्रादिनिर-पेक्षा भूतभविष्यदादिविषयाऽपरा मनसो वृत्तिरस्तीतिसमानः पञ्चसङ्ख्यातिरेकः । एवं तर्हि परमतमप्रति-षिद्धमनुमतं भवतीति न्यायादिहापि योगशास्त्रप्रसिद्धामनसः पञ्च वृत्तयः परिगृह्यन्ते प्रमाणविपर्य्ययविकल्प-निद्रास्मृतयो नाम । बहुवृत्तित्वमात्रेण वा मनः प्राणस्यनिदर्शनमिति द्रष्टव्यम् । जीवोपकरणत्वमपि प्राणस्यपञ्चवृत्तित्वान्मनोवदिति योजयितव्यम्” भा० । “अणुश्च” सू० ।“अणुश्चायं मुख्यः प्राणः प्रत्येतव्यः इतरप्राणवत् । अणु-त्वञ्चेहापि सौक्ष्म्यपरिच्छेदौ न परमाणुतुल्यत्वं,  पञ्च-भिर्वृत्तिभिः कृत्स्नशरीरव्यापित्वात् । सूक्ष्मः,  प्राणउत्क्रान्तौ पार्श्वस्थेनानुपलभ्यमानत्वात्,  परिच्छिन्न-श्रोत्क्रान्तिनत्यागतिश्रुतिभ्यः । ननु विभुत्वमपि प्राणस्यसमाम्नायते,  “समः प्लषिणा समो मशकेन समो नागेनसम एभिस्त्रिभिर्लोकैः समोऽनेन सर्वेण” इत्येवमा दिषुप्रदेशेषु । तदुच्यते,  आधिदैविकेन समष्टिरूपेणहैरण्यगर्भेण प्राणात्मना एतद्विभुत्वमाम्नायते नाध्या-त्मिकेन । अपि च समः प्लुषिणेत्यादिना साम्यवचनेनप्रतिप्राणिवर्त्तिनः प्राणस्य परिच्छेद एव प्रदर्श्यते तस्मा-ददोषः” भा० । “ज्योतिराद्यधिष्ठानन्तु तदामननात्” सू० ।“ते पुनः प्रकृताः प्राणाः किं स्वमहिम्नैव स्वस्मै स्वस्मैकार्य्याय प्रभवन्ति आहोस्विद्देवताधिष्ठानाः प्रभवन्तीतिविचार्य्यते । तत्र प्राप्तं तावद्यथा,  स्वकार्य्यशक्तियोगात्स्वमहिम्नैव प्राणाः प्रवर्तेरन्निति । अपि च देवता-धिष्ठितानां प्राणानां प्रवृत्तावभ्यु पगम्यमानाया तासा-मेवाधिष्ठात्रीणां देवतानां भोक्तृत्वप्रसङ्गात् शारीरस्यभोक्तृत्वं प्रलीयेत,  अतः स्वमहिम्नैवैषां प्रवृत्तिरिति, एवं प्राप्ते इदमुच्यते । ज्योतिराद्यधिष्ठानन्त्विति ।तुशब्देन पूर्वपक्षो व्यावर्त्त्यते । ज्योतिरादिभिरग्न्या-द्यभिमानिनीभिर्देवताभिरधिष्ठितं वागादिकरणजात स्व-स्वकार्य्येषु प्रवर्तत इति प्रतिजानीते । हेतुञ्च व्याचष्टेतदामननादिति । तथा ह्यामनन्ति “अग्निर्वाग्भूत्वा मुखंप्राविशदित्यादि” । अग्नेश्चायं वाग्भावो मुखप्रवेशश्चदेवतात्मनोऽधिष्ठातृत्वमङ्गीकृत्योच्यते । नहि देवता-सम्बन्धं प्रत्याख्यायाग्नेर्वाचि मुखे वा कश्चिद्विशेषःसम्बन्धो दृश्यते । तथा “वायुः प्राणो भूत्वा नासिकेप्राबिशत्” इत्येवमाद्यपि योजयितव्यम् । तथान्यात्रापि“वानेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽग्निना ज्योतिषा भातिच तपति च” इत्येवमादिना वागादीनामग्न्यादिज्योति-ष्ट्ववचनेनैतभेवार्थं द्रढयति । “स वै वाचमेव प्रथममत्य-वहत् सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवत्” इति च ।एवमादिना वागादीनामग्न्यादिभावापत्तिवचनेनैतमेवार्थद्योतयति । सर्वत्र चाध्यात्माधिदैवतविभागेन वागाद्य-ग्न्याद्यनुक्रमणमनयैव प्रत्यासत्त्या भवति । स्मृतावपि“वागध्यात्ममिति प्राहुः ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः । वक्तव्य-मधिभूतन्तु वह्निस्तत्राधिदैवतम्” इत्यादिना वागादी-नामग्न्यादिदेवताधिष्ठितत्वं सप्रपञ्चं प्रदर्शितम् । यदुक्तंस्वकार्य्यशक्तियोगात् स्वमहिम्नैव प्राणाः प्रवर्त्ते-रन्निति तदयुक्तम् अशक्तानामपि शकटादीनामानडुदा-द्यधिष्ठितानां प्रवृत्तिदर्शनात् । उपयथोपपत्तौ चाग-माहेवताधिष्ठितत्वमेव निश्चीयते । यदप्युक्तं देवताना-मेवाधिष्ठात्रीणां भोक्तृत्वप्रसङ्गो न शारीरस्य जीवस्येतितत् परिहियते” भा० । “प्राणवता शब्दात्” सू० । “सतीष्वपिप्राणानामधिष्ठात्रीषु देवतासु प्राणवता कार्यकरणसङ्घात-स्यामिना शारीरेनैवैषां प्राणानां सम्बन्धः श्रुतेरवगम्यते ।तथा हि श्रुतिः “अथ यत्रैतदाकाशमनुप्रविषण्णं चक्षुःस चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्रा-णीति स आत्मा गन्धाय घ्राणम्” इत्येवंजातीयकाशारीरेणैव प्राणानां सम्बन्धं श्रावयति । अपि चानेक-त्वात् प्रतिकरणमधिष्ठात्रीणो देवतानां न भोक्तृत्व-मेकस्मिन् शरीरेऽवकल्पते । एको ह्ययमस्मिन् शरीरे शा-रीरो भोक्ता प्रतिसन्धानादिसम्भवादवगम्यते” भा० । “तस्यच नित्यत्वात्” सू० । “तस्य च शारीरस्यास्मिन् शरीरेभोक्तृत्वेन नित्यत्वं पुण्यपापोपलेपसम्भवात् सुस्वदुः-खोपभोगसम्भवाच्च न देवतानाम् । ता हि परस्मिन्नै-श्वर्य्ये पदेऽवतिष्ठमाना न हीमेऽस्मिंच्छरीरे भोक्तृत्वंप्रतिलब्धुमर्हन्ति । श्रुतिश्च भवति “पुण्यमेवामुं गच्छतिन ह वै देवान् पापं गच्छति इति शारीरेणैव च नित्यःप्राणानां सम्बन्धः” भा० । “उतक्रान्त्यादिषु तदनुवृत्ति-दर्शनात्” सू० । “तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनुत्क्रामति प्राणम-मूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति” इत्यादिश्रु-तिभ्यः । तस्मात् सतीष्वपि करणानां नियन्त्रीषु देव-तासु न शारीरम्य भोक्तृत्वमपगच्छति,  करणपक्षस्यैवहि देवता न भोक्तृत्वपक्षस्येति” भा० । “त इन्द्रियाणितद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्” सू० । “मुख्यश्चैकः इतरेचैकादश प्राणा अनुक्रान्ताः,  तत्रेदमपरं सन्दि-ह्यते किं मुख्यस्यैव प्राणस्य वृत्तिभेदा इतरे प्राणाआहोस्वित् तत्त्वान्तराणीति । किन्तावत् प्राप्तं मुख्य-स्यैवेतरे वृत्तिभेदा इति । कुतः श्रुतेः । तथाहिश्रुतिर्मुख्यमितरांश्च प्राणान् सन्निधाप्य मुख्यात्मतामित-रषां ख्यापयति “हन्तास्यैव सर्वे रूपमसामेति तत्रतस्यैव सर्वे रूपमभवन्” इति । प्राणैकशब्दत्वाच्चैक-त्वाध्यवसायः,  इतरथा ह्यन्याय्यमनेकार्थत्वं प्राणशब्दस्यप्रसज्येत एकत्र वा मुख्यत्वमितरत्र वा लाक्षणिकत्वमा-मद्येत । तस्माद् यथैकस्यैव प्राणस्य प्राणाद्याः पञ्चवृत्तयः एवं वागाद्या अप्येकादशेत्येवं प्राप्ते ब्रूमः ।तत्त्वान्तराण्येव प्राणाद्वागादीनीति कुतः व्यपदेशभेदात् ।कोऽयं व्यपदेशभेदः,  ते प्रकृताः,  प्राणाः श्रेष्ठं वर्ज-यित्वाऽवशिष्टा एकादशेन्द्रियाणीव्युच्यन्ते श्वतावेवंअपदेशभेददर्शनात् । “एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वे-न्द्रियाणि च” इत्यैवं जातीयकेषु श्रुतिप्रदेशैषु पृथक्प्राणो व्यपदिश्यते पृथक् चेन्द्रियाणि । ननु मनसोऽप्येवंवर्जनम् इन्द्रियत्वेन प्राणवत् स्यात् “मनः सर्वेन्द्रियाणिच” इति पृथक् व्यपदेशभेददर्शनात् । सत्यमेतत् स्मृतौतु एकादशेन्द्रियाणीति मनोऽपीन्द्रियत्वेन श्रोत्रादिवत्संगृह्यते,  प्राणस्य त्विन्द्रियत्वं न श्रुतौ स्मृतौ वा प्रसिद्ध-मस्ति । व्यपदेशभेदश्चायं तत्त्वभेदपक्षे उपपद्यते । तत्त्वै-कत्वे तु स एवैकः सन् प्राण इन्द्रियव्यपदेशं लभतेन लभते च इति विप्रतिषिद्धं,  तस्मात्तत्त्वान्तरभूतामुख्यादितरे । कुतश्च तत्त्वान्तरमूता मुख्यादितरे” भा० ।“भेदश्रुतेः” सू० । “भेदेन च वागादिभ्यः प्राणः सर्वत्र श्रूयते“ते ह वाचमूचुः” इत्युपक्रम्य वागादीनसुरपाप्मविध्व-स्तानुपन्यस्योपसंहृत्य वागादिप्रकरणम्,  “अथ हेममासन्यंप्राणमूचुः” इत्यसुरविध्वंसिभ्यो मुख्यस्य प्राणस्य पृथ-गुपक्रमात्,  तथा “मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरत”इत्येवमाद्या अपि भेदश्रुतय उदाहर्त्तव्याः । तस्मादपितत्त्वान्तरभूता मुख्यादितरे । कुतश्च तत्त्वान्तरभूतामुख्यादितरे” भा० । “वैलक्षण्याच्च” सू० । “वैलक्षण्यञ्च भवतिमुख्यप्राणस्येतरेषाञ्च सुप्तेषु वागादिषु मुख्य एको जा-गर्त्ति “स एव चैको मृत्युनाऽनाप्तः । आप्तास्त्वितरे”तस्यैव प्राणस्यावस्थित्युत्क्रान्तिभ्यां देहधारणपातनहेतुत्व नेन्द्रियाणां विषयालोचनहेतुत्वञ्चेन्द्रियाणाम् । नप्राणस्येत्येवंजातीयको भूयान् लक्षणभेदः प्राणेन्द्रिया-णाम् । तस्मादप्येषां तत्त्वान्तरभावसिद्धिः । यदुक्तं “तत्रतस्यैव सर्वे रूपमभवन्” इतिश्रुतेः प्राणएवेन्द्रियाणीतितदयुक्तम् तत्रापि पौर्वपर्य्यालोचनाद्भेदप्रतीतेः । तथाहि “वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे” इति वागादीनी-न्द्रियाण्यनुक्रम्य “तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे तस्मा-च्छ्राम्यत्येव वाक्” इति च श्रमरूपेण मृत्युना ग्रस्तत्वंवागादीनामभिधाय “अथेममेव नाप्नोत् योऽयं मध्यमःप्राणः” इति पृथक्प्राणं मृत्युनानभिभूतमनुक्रामति ।“अयं वैनः श्रेष्ठः” इति च श्रेष्ठतामस्यावधारयति ।तस्मात्तदविरोधेन वागादिषु परिस्पन्दलाभस्य प्राणायत्तत्वंतद्रूपभ्रवनं वागादीनामिति मन्तव्यं न तु तादात्म्यम् ।अत एव प्राणशब्दस्येन्द्रियेषु,  लाक्षणिकत्वसिद्धिः । तथाच श्रुतिः “तत्र तस्यैव सर्वे रूपमभवन तस्मादेते एतेनाख्यायन्ते प्राणाः” इति मुख्यप्राणविषयस्यैव प्राण-शब्दस्य इन्द्रियेष् लाक्षणिकीं वृत्तिं दर्शयति । तस्मा-त्तत्त्वान्तराणि प्राणाद्वागादीन्द्रियाणीति” शाङ्करभा० ।अतएव वेदान्तसारादौ आकाशादिपञ्चतन्मात्राणां सम-स्तानां रजोऽंशेभ्यः पञ्चवृत्तिकप्राणस्योत्पत्तिमङ्गीचकारतेनापि इन्द्रियेभ्यस्तस्य पृथक्त्वं गम्यते । १५ देहस्थेदशवृत्तिके वायुभेदे प्राणकर्मन्शब्दे दृश्यम् । १६ धातुःपुत्रभेदे पु०
  “भार्य्ये धातृविधात्रोस्ते तयोर्जातौ सुताबुभौ । प्राणश्चैव मृकण्डुश्च” मार्क० ५२ अ० । वैवस्वतमन्वन्तरे१७ सप्तर्षिभेदे पु०
  हरिवं० ३ अ० । धराख्यवसौः १८ पुत्रभेदेपु०  हरिवं० ६ अ० । १९ विष्णौ पु०
  “ईशानः प्राणदः प्राणः”विष्णुस० । ‘प्राणस्य प्राणः’ इति श्रुतेस्तस्य तथात्वम् ।प्राणयति प्राणः “अच्युतः प्राचितः प्राणः” विष्णुस० ।“सूतात्मना प्राणयतिचेष्टयति प्रजाः प्राणः” भा० व्यु-त्पत्तिद्वययोगात् नामद्वयम् ।प्राणस्य जलेनैवोपचयस्य करणात् जलमयत्वम् यथोक्तंछा० उ० “आपः पीतास्त्रेधा बिधीयन्ते तासां यःस्थ-विष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽ-णिष्ठः सः प्राणः” इत्युक्त्वा “अन्नमयं हि सौम्य!मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक्” इति च संक्षि-म्योक्त्वा तत्समर्थितं यथा “यथा दध्नः सौम्य! मथ्यमानस्ययोऽणि मा ऊर्द्ध्वः समुदीषति तत्सर्पिर्भवति” इति-दृष्टान्तीकृत्य “एवमेव खलु अपां सौम्य! पीयमानानांयोऽणिमा स ऊर्द्ध्वः समुदीषति स प्राणो भवतीति”छा० उ० । “यथायं दृष्टान्तः एवमेव खलु सौम्यान्नादेरसस्यभुज्यमानस्यौदर्य्येणाग्निना वायुसहितेन खजेनेव मथ्य-मानस्य योऽणिमा स ऊर्द्ध्वः समुदीषति तन्मनो भवतिमनोऽवयवैः सह सम्भूय उपत्तिनोति तद्वत् तथाऽपासौम्य! पीयमानानां योऽणिमा स प्राण इत्यादि”भाष्यम् । २० मूलाधारस्थे वायौ च “मूलाधारोद्गतःप्राणः” शा० ति० ।

Capeller

German

 प्राण॑ m.
  Hauch,  Wind,  Atem,  Lebenshauch
ein best. Wind im menschlichen
Körper
 der durch das Gesamtding
bedingte Intellekt (ph.)
 männl. Name.
Pl. Leben (auch प्राणानां वृत्ति),  Lebenszeichen, 
Lebensäußerung
 Nase,  Mund, 
Augen und Ohren. 

Grassman

German

 prāṇá,  m. [von an mit prá],  1〉 Hauch,  Athem,  erster Athemzug
 2〉 Odem,  Lebenshauch.
-ás 2〉 {66, 1} ā́yus ná 〰
 {287, 21} tám 〰 jahātu.
-ám 2〉 {885, 6} púnar 〰 (nas dhehi).
-ā́t 1〉 {916, 13} 〰 vāyús ajāyata
 {1015, 2} asyá 〰 apa‿anatī́.

Burnouf

French

 प्राण प्राण a. (पॄ) plein,  rempli
		 lat. plenus.

 प्राण प्राण m.
  (प्र
 अन्) respiration
 l'air aspiré,  un
des 5 souffles vitaux [les autres sont अपान,  उदान,  व्यान et
समान]
		 le souffle,  la vie
		 le souffle du vent
		 au fig.
inspiration poétique,  haleine
		 force,  pouvoir.
		 Myrrhe.
Brahmā. -- Au pl. les 5 esprits vitaux,  la vie.
		 Gr.
φρὴν.
प्राणक m.
  animal.
		 Etoffe,  vêtement.
		 Celtis orientalis
bot.
प्राणकर्मन् n.
  fonction vitale.
प्राणथ m.
  (sfx. थ) vent.
		 Homme fort ou puissant.
प्राणद a. (दा) qui donne la vie. -- S. n.
  eau
 sang.
प्राणन n.
  (sfx. अन
 ou नी) gosier
 respiration, 
vie.
		 La syllabe ॐ।
प्राणनाथ m.
  mari.
प्राणन्त m.
  vent.
		 Sorte de collyre. -- F. प्राणन्ती
éternuement
 hoquet.
प्राणपति m.
  le cœur [maître de la vie].
प्राणप्रदा f.
  esp. de plante médicinale,  cf.  सिद्धि।
प्राणभास्वत् m.
  l'océan. 
प्राणभृत् a. (भृ) vivant.
प्राणयामि (c. de अन्
 ou den.  de प्राण) rendre la
vie,  ressusciter.
प्राणसद्मन् n.
  (सद्) le corps.
प्राणसमा f.
  femme,  épouse.
प्राणसंयम m.
  (सम्
 यम्) exercice religieux qui
consiste à retenir son haleine.
प्राणाधिनाथ m.
  (अधि
 नाथ) mari.
प्राणायाम m.
  (आ
 यम्) exercice pieux qui consiste à
fermer avec le pouce une des deux narines et à respirer par l'autre
[soit seule,  soit par les deux alternativement].
प्राणिद्यूत n.
  (दिव्) combat de coqs,  de béliers ou
d'autres animaux.
प्राणिन् a. qui respire,  qui vit. -- S. m.
  animal,  être
vivant.
प्राणिमि (प्र
 अन्) respirer
 aspirer,  flairer
		 vivre.
प्राणेश m.
  (ईश) mari [par qui la femme respire].

Stchoupak

French

 प्राण-
 m.
  souffle,  respiration,  souffle
 vital (ord. au
nombre de 5),  principe vital 
 pl.
  ensemble des souffles vitaux 
 vie (-आन्
मुच्- abandonner la vie) 
 organe des sens 
 toute personne ou chose aussi
chère que la vie (ord. ifc.) 
 vigueur,  énergie,  pouvoir 
 -मय- a. qui
consiste dans le souffle,  etc. 
 -वन्त्- a. vivant,  existant.
°कर्मन्- nt. fonction vitale.
°कृच्छ्र- nt. danger de mort.
°च्छेद- m.
  meurtre 
 °च्छेद-कर- ag. meurtrier.
°त्याग- m.
  abandon de la vie,  suicide,  mort.
°त्राण- nt. fait de sauver la vie.
°द- ag. qui donne ou sauve la vie.
°दक्षिणा- f.
  don de la vie.
°दयित- m.
  mari (aussi cher que la vie).
°दातृ- ag. qui sauve la vie.
°दान- nt. don de la vie 
 renonciation à la vie.
°दुरोदर- nt. fait de jouer sa vie.
°द्यूत- nt. jeu ou lutte pour la vie.
°द्रोह- m.
  menace à la vie (d'un autre) 
 -इन्- a. ifc. qui menace
la vie.
°धर- m.
  n.
  d'un homme.
°धारण- nt. subsistance,  fait de se tenir en vie 
 moyens de vivre 
-अं कृ- pourvoir à la subsistance de qq'un 
 moy. se maintenir en vie, 
s'alimenter.
°नाथ- m.
  seigneur de la vie,  bien-aimé.
°पति- m.
  âme.
°परिक्षीण- a. dont la vie touche à la fin. 
°परिग्रह- m.
  fait de posséder le souffle,  d'être en vie.
°परित्याग- m.
  abandon de la vie,  suicide,  mort.
°प्रद- °प्रदायक -इका- a. qui sauve la vie d'un autre 
°प्रदायिन्- a. id.
°प्रेप्सु- a. qui craint pour sa vie,  qui est dans une terreur mortelle.
°बन्धन- a. lié au souffle.
°बाध- m.
  danger de mort.
°भय- nt. crainte pour la vie.
°भाज्- ag. vivant 
 m.
  créature vivante,  homme 
 °भृत्- id.
°भूत- a. v. qui est le souffle vital.
°मोक्षण- nt. = °त्याग-।
°यात्रा- f.
  subsistance 
 -इक- a. nécessaire à la subsistance 
-इक-मात्र- a. qui ne possède que ce qui est nécessaire pour se tenir
en vie.
°रक्षण- nt. °रक्षा- f.
  préservation de la vie 
°रक्षणार्थम् °रक्षार्थम् adv. pour préserver sa vie.
°रन्ध्र- nt. bouche,  narine.
°राज्य-द- ag. qui a sauvé à qq'un la vie et le trône.
°रोध- m.
  fait de retenir le souffle 
 n.
  d'un enfer.
°वल्लभा- f.
  femme,  maîtresse (aussi chère que la vie).
°व्यय- m.
  renonciation à la vie,  sacrifice de la vie.
°शरीर- a. n'ayant pour corps que la vie 
 °शरीर-नेतृ- ag. qui
conduit le corps de la vie.
°संशित- a. v. qui est l'essence de la vie.
°संकट- nt. danger vital 
 °संदेह- m.
  id.
°संन्यास- m.
  fait de rendre le souffle.
°सम- a. aussi cher que la vie 
 -आ- f.
  épouse 
 bien-aimée.
°सार- a. fort,  vigoureux.
°हर- -ई- a. qui ravit ou menace la vie 
 ifc. dangereux pour 
capital (peine) 
 -कैका- -इन्- id.
°हीन- a. v. privé de vie,  mort.
प्राणाघात- m.
  destruction d'une vie,  meurtre 
 प्राणातिपात-
id.
प्राणात्यय- m.
  danger vital.
प्राणाधिक- a. plus cher que la vie 
 plus fort,  plus vigoureux.
प्राणाधिप- m.
  âme.
प्राणानुग- a. qui suit (qq'un,  acc.) jusqu'à la mort.
प्राणान्त- m.
  mort 
 a. capital (peine) 
 -इकई- a. qui détruit
la vie,  qui apporte la mort,  fatal,  capital (peine) 
 qui dure autant que la vie
 
 désespèré,  violent (amour,  désir) 
 nt. danger de mort.
प्राणापान- m.
  du. expiration et inspiration. 
प्राणायन- nt. organe des sens.
प्राणार्थवन्त्- a. vivant et riche.
प्राणार्थिन्- a. désireux de vivre.
प्राणालाभ- m.
  sacrifice de la vie,  fait de s'immoler.
प्राणावरोध- m.
  suppression du souffle.
प्राणेशा- f.
  épouse,  bien-aimée.
प्राणेश्वर- m.
  amant 
 mari.
प्राणोत्क्रान्ति- f.
  प्राणोत्सर्ग- m.
  fait de rendre le souffle, 
mort.
प्राणोपहार- m.
  nourriture.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.