| YouTube Channel

प्राड्विवेक (prADviveka)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
प्राड्वि(वा)वेक
पु०
 अर्थिप्रत्यर्थिनौ पृच्छति प्रच्छ--क्विप्प्राट्, तयोर्वाक्यं विरुद्धाविरुद्धतया विवेचयति वक्तिवा वि + विच--वि + वच--वा संज्ञायां घञ् कर्म० । व्यव-हारदर्शनाय राजनियुक्ते १ विचारके स्वयं विचारक२ नृपसहाये च तल्ल्क्षणादिकं वीरमि० उक्तं यथा“विवादे पृच्छति पश्नं प्रतिप्रश्नं तथैव च । प्रियपूर्वंप्राग्वदति प्राड्विवाकस्ततः स्मृतः” वृहम्पतिः । व्यासो-ऽपि “विवादानुगतं पृष्ट्वा ससभ्यस्तत् प्रयत्नतः ।विचारयति येनासौ प्राड्विवेकस्ततः स्मृतः” गौतमेनतु वृहस्पतिवद्योगार्थः प्राड्विवाकशब्दस्य दर्शितः ।“प्राड्विवाको वादिप्रतिवादिनौ पृच्छतीति प्राट् ताभ्या-मुक्तं सभ्यैः सह विविच्य वक्तीतिप्राड्विवाकः” इतिवृहस्पतिना । विचारयतीत्यभिधानाद्विविनक्ति इति विवे-कशब्दस्य व्युत्पत्तिरुक्ता । विविच्य वक्तीति विवाक इति ।इति गौतमेन । नारदहारीतौ “यथा शल्यं भि-षक्कायादुद्धरेद्यत्नयुक्तितः । प्राड्विवाकस्तथा शल्य-मुद्धरेद्व्यवहारतः” इति । शल्यञ्च धर्मस्याधर्ममिश्र-णम् । यथा च मनुः “बिद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभांयत्रोपतिष्ठते । शल्यञ्चास्य निकृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभा-सद” इति । अयञ्च राज्ञा स्वयंव्यवहारदर्शने क्रियमा-णेऽस्य सहयः “सप्राड्विवाकः” इति स्मरणात् । यदातु राजा कार्य्यान्तरव्यग्रतया स्वास्थ्याभावेन वा स्वयंव्यवहारदर्शनासमर्थस्तदा तत्प्रतिनिधिः । “यदा स्वयं-न कुर्य्यात् तु नृपतिः कार्य्यदर्शनम् । तदा मियुञ्ज्या-द्विद्वासं ब्राह्मणं कार्य्यदर्शने । सोऽस्य कार्य्याणि सम्प-श्येत्सभ्यैरेव त्रिभिर्वृतः । सभामेव प्रविश्याग्र्यामा-सीनः स्थित एव सः” इति मनुवचनात् । सभ्यग्रहणा-दमात्यादिनिवृत्तिः त्रिग्रहणात् संख्यान्तरनिवृत्तिः । असभ्यानामिति स्मृतिचन्द्रिकाकारः । तत्र दृष्टार्थत्वप्रसङ्गादयुक्तमित्युपलक्षणत्वमेव न्याप्यम् । “अपश्यता कार्यवशाद्व्यवहारान्नृपेण तु । सभ्यैः स ह नियोक्तव्यो ब्राह्मणः सर्व धर्मवित्” इति याज्ञवल्क्यवचनाच्च । “यदन कुर्य्यान्नृपतिः स्वयं कार्यविनिर्णयम् । तथा तत्रनियुञ्जीत ब्राह्मणं शास्त्रपारगम् । दान्तं कुलीनंमध्यस्थमनुद्वेगकरं स्थिरम् । परत्रभीरुं धर्मिष्ठ-मुद्युक्तं क्रोधवर्जितम्” इति कात्यायनस्मरणाच्च ।शास्त्रपारगं बहुशास्त्राभियोगशालिनम् । यथा हस एव “एकं शास्त्रमधीयानो न विद्यात् कार्यनिर्णयम् ।तस्माद्बह्वागमः कार्य्यो विवादेषूत्तमो नृपैः” । एवंविध-ब्राह्मणालाभे क्षत्रियं वैश्यं वा प्रतिनिदधीत न शूद्रम् ।तथा च स एव “यत्र विप्रो न विद्वान् स्यात् क्षत्रिथं तत्रथोजयेत् । वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञं शूद्रं यत्नेन वर्जयेत्”मनुः “जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद्ब्राह्मणब्रुवः ।धर्मप्रवक्ता नृपतेर्न तु शूद्रः कथञ्चन । यस्य राज्ञस्तुकुरुते शूद्रो धर्मविवेचनम् । तस्य सीदति तद्राष्ट्रंपङ्के गौरिव पश्यतः” । व्यासः “द्विजान् विहाय यापश्येत् कार्य्याणि वृषलैः सह । तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्रंबलं कोशश्च नश्यति” । इदं वचनं स्मृतिचन्द्रिकायाममा-त्यादिस्थानेऽपि शूद्रं वर्जयेत् किमुत धर्मनिर्णयइत्येवंपरमुक्तम दोषातिशयकीर्त्तनात् । कल्पतर्वा-दिषु तु प्रकरणाद्व्यवहारदर्शन एव शूद्रवर्जकत्वेन लि-खितम् । अयञ्च प्रतिषेधोऽदृष्टार्थ एव राष्ट्रक्षोभादे-रदृष्टद्वारकफलस्यैव सङ्कीर्त्तनात् । चण्डेश्वरेण तु शू-द्रस्य धर्मज्ञानेऽपि वेदाविरोधप्रतिसन्धानविरहात् तत्-प्रतिसन्धानस्य च सम्यग्निर्णयोपायत्वात् त्याग इतियुक्तिरप्युक्ता । सा बणिगादिष्वतिप्रसक्तेत्यन्वाचयमात्रम् ।एते च सर्वे व्यवहारसम्बद्धाः प्रतिषेधा अभिषिक्तक्ष-त्रियाधिकारिकास्तत्स्थानापन्नान्याधिकारिकाश्च । प्राड्-विवाकादयस्त्वर्थार्थितया ऋत्विक्स्थानीयाः । सप्राड्-विवाक इत्यादिना तेषां गुणभावावगमान्नियोगोक्तेश्च ।“राजाभिषेकसंयुक्तो ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः । धर्मासनगतःपश्येद्व्यवहाराननुल्वणः” इति प्रजापतिवचनात् । अत्रराजशब्दोऽवयुत्यधिकारणन्यायेन क्षत्रियजातिवचनः ।अभिषेकसंयुक्त इति वचनात् मृत्यन्तरेऽप्यभिषिक्तक्षत्रियंप्रक्रम्य तदभिधानाच्चानभिषिक्तक्षत्रियस्य नाधिकारः ।अतश्च तत्प्रयुक्तशुभाशुभफलयोस्तद्गामितैव । प्राड्-विवाकादीनान्तु प्राक्प्रदर्शितेभ्यो न्यायेनापि तं यान्त-मित्यादि वाक्येभ्यो राज्ञोऽनिवारणे परं दृष्टादृष्टदोषभा-गिता । अनियुक्तानान्तु न तत्रापीत्यादि मिताक्षरादौव्यक्तम् । ब्राह्मणो वेत्यनुकल्पत्वाभिप्रायको वाशब्दो नतुल्यकक्षाधिकारपरः । अनुस्त्वणोऽनुद्धतः” ।