| YouTube Channel

प्राकृतः (prAkRtaH)

 
Hindi
Hindi
भौतिकवादी
Apte Hindi
Hindi
प्राकृतः
पुं*
 - प्रकृति + अण्
"ओछा मनुष्य, साधारण व्यक्ति, देहाती पुरुष"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्राकृतः, त्रि, (प्रकृष्टमकृतमकार्य्यं यस्य ।) नीचः ।इत्यमरः ॥
(यथा, देवीभागवते । १ । १५ । ३१ ।“अश्रुपातं करोत्यद्य विवशः प्राकृतो यथा ॥
”अविकारकः । यथा, भावप्रकाशे अजीर्ण-रोगाधिकारे ।“वदन्ति षष्ठं चाजीर्णं प्राकृतं प्रतिवासरम् ॥
प्राकृतं अविकारकम् ॥
” * ॥
) प्रकृतिसम्बन्धी ।यथा, --“इत्युक्त्वासीद्धरिस्तूष्णीं भगवानात्ममायया ।पित्रोः संपश्यतोः सद्यो बभूव प्राकृतः शिशुः ॥
”इति श्रीभागवते दशमस्कन्धे ३ अध्यायः ॥
(यथाच मार्कण्डेये । ४५ । ७३ ।“इत्येष प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः ॥
”यथा च मनौ । ११ । १५९ ।“स कृत्वा प्राकृतं कृच्छ्रं व्रतशेषं समापयेत् ॥
”“प्राकृतं प्राजापत्यं प्रकृतौ भवं प्राकृतं सर्व्व-कृच्छ्राणां प्रकृतित्वादेवमुच्यते ।” इति तद्भाष्येमेधातिथिः ॥
* ॥
प्रकृतौ भवस्तत आगतो वा ।प्रकृति + “तत्र भवः ।” ४ । ३ । ५३ । “ततआगतः ।” ४ । ३ । ७४ । इति वा अण् ।)भाषाभेदे, क्ली । स च संस्कृतप्रकृतिकः । यथा ।अथ प्राकृतम् । अथशब्द आनन्तर्य्यार्थोऽधि-कारार्थश्च । प्रकृतिः संस्कृतं तत्र भवं ततआगतं वा प्राकृतम् । संस्कृतानन्तरं प्राकृत-मधिक्रियते । संस्कृतानन्तरं प्राकृतस्यानुशास-नम् । सिद्धसाध्यमानभेदसंस्कृतयोनेरेव तस्यलक्षणं न देश्यस्य इति ज्ञापनार्थम् । संस्कृत-समन्तु संस्कृतलक्षणेनैव गतार्थम् । प्राकृतेप्रकृतिप्रत्ययलिङ्गकारकसमाससं ज्ञादयः संस्कृत-वद्वेदितव्याः । लोकादिति च वर्त्तते । तेन ऋॠ ऌ ॡ ऐ औ ङ ञ श ष विसर्ज्जनीयप्लुतवर्जोवर्णसमाम्नायो लोकादवगन्तव्यः । ङञौ स्ववर्ग्य-संयुक्तौ भवत एव । ऐदौ तौ च केषाञ्चित् ।कैतवं कैअवम् । सौदर्य्यं सौअरिअम् । कौरवाःकौअवा । तथा स्वरव्यञ्जनं द्विवचनं चतुर्थी-बहुवचनञ्च न तु भवति । अबहुलं बहुल-मित्यधिकृतं वेदितव्यमाशास्त्रपरिसमाप्तेः ।ततश्च क्वचित् प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्-विभाषा क्वचिदन्यदेव भवति । इति हेमचन्द्र-कृतशब्दानुशासनवृत्तौ अष्टमाध्यायस्य चतुर्थःपादः ॥
* ॥
(यथा च प्राकृतचन्द्रिकायाम् ।“प्रकृतिः संस्कृतं तत्र भवत्वात् प्राकृतं स्मृतम् ।तद्भवं तत्समं देशीत्येवमेतत् त्रिधा मतम् ॥
”चण्डाचार्य्यादयस्तु आर्षप्राकृतभेदेन प्राकृतंद्विविधं कल्पयन्ति । जैनबौद्धानां शास्त्रेषुप्राचीनतमनाटकादिषु च आर्षप्राकृतप्रयोगःप्रायशो दृश्यते ॥
कानिचित् विशेषलक्ष्याणिप्राकृतचन्द्रिकायामुक्तानि । यथा, --“तच्चार्षं मागधी शौरसेनी पैशाचिकी तथा ।चूलिका पैशाचिकञ्चापभ्रंशश्चेति षड्विधम् ॥
महाराष्ट्रोद्भवां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः ।आकरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥
”नाटकादौ उत्तमस्यापि नायकादेः कदाचितुमत्तादिदोषोपहतस्य प्राकृतकथनं नैव दोषाय ।यदुक्तं तत्रैव ।“ऐश्वर्य्यादिप्रमत्तस्य दारिद्रोपप्लुतस्य च ।उत्तमस्यापि पठतः प्राकृतं नैव दूष्यति ॥
क्रीडार्थं नृपतेरिष्टं प्राकृतञ्च द्बिजन्मनाम् ।भरतेनोदितं प्राज्यमबाधितमिदं वचः ॥
”नाटकादौ बालस्त्रीवृद्धादीनामगुणान्वितानांप्राकृतकथनमेव युक्ततरम् । यथाह भरद्वाजः ।“गाथासु तु महाराष्ट्र्या अन्या नाट्याश्रयामताः ।बालस्त्रीवृद्धभिक्षूणां श्रावकव्याजलिङ्गिनाम् ।ग्रहोपसृष्टमत्तानां प्राकृतं षण्डरूपिणाम् ॥
” * ॥
प्रलयविशेषे, पुं । यथा, विष्णुपुराणे । १ । ७ ।३८ -- ३९ ।“नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिकी द्विज ! ।नित्यश्च सर्व्वभूतानां प्रलयोऽयं चतुर्व्विधः ॥
ब्राह्मो नैमित्तिकस्तत्र यच्छेते जगतः पतिः ।प्रयाति प्राकृते चैव ब्रह्माण्डं प्रकृतौ लयम् ॥
”)