| YouTube Channel

प्राकृत (prAkRta)

 
शब्दसागरः
English
प्राकृत
mfn.
 (-तः-ता-तं) Low, common, vulgar, thence especially appli-
cable to a provincial and peculiar dialect of the Sanskrit language.
2. Natural.
3. Belonging to or derived from the philosophical Pra-
kritī, illusory, material, &c.
m.
 (-तः) A low man or one following
a degraded profession.
n.
 (-तं) Any dialect not Sanskrit, it is espe-
cially spoken by the female characters and the inferior personages
of plays,
E.
 प्रकृति nature, and अण्
aff.
 , or प्र pre-eminently and
अकृत not made.
Capeller Eng
English
प्रा॑कृत
f.
 आ & ई natural, normal, usual, common,
vulgar, vernacular
n.
 the vulgar language, the Prakrit.
Yates
English
प्रा_कृत (तः) 1.
m.
 A low man.
n.
 A
dialect.
a. Low, vile
natural.
Spoken Sanskrit
English
प्राकृत prAkRta
adj.
 Prakritic
सैन्धव saindhava
n.
 song in Prakrit
प्राकृतभाषिन् prAkRtabhASin
adj.
 speaking Prakrit
जवनिकान्तर javanikAntara
n.
 act in a saTTaka [ minor drama in Prakrit language ]
समिद्ध samiddha
adj.
 Prakrit for sam-Rddha
दोहडिका dohaDikA
f.
 kind of Prakrit metre
द्विपदी dvipadI
f.
 kind of Prakrit metre
पद्मावती padmAvatI
f.
 kind of Prakrit metre
प्रज्जटिका prajjaTikA
f.
 kind of Prakrit metre
मालवी mAlavI
f.
 kind of Prakrit metre
षट्पदिका SaTpadikA
f.
 class of Prakrit metres
विभाषा vibhASA
f.
 class of Prakrit languages
उपनागर upanAgara
m.
 particular Prakrit dialect
प्राकृतशासन prAkRtazAsana
n.
 manual of the Prakrit dialects
सट्टक saTTaka
n.
 sort of minor drama in Prakrit
छाय chAya
n.
 Sanskrit gloss on a Prakrit text
अपभ्रंश apabhraMza
m.
 most corrupt of the Prakrit dialects
स्थितपाठ्य sthitapAThya
n.
 recitation in Prakrit by a woman standing
चूर्णि cUrNi
f.
 of the old Prakrit commentaries on Jain texts
भाषा bhASA
f.
 any Prakrit dialect or a particular group of 5 of them
भाषासम bhASAsama
m.
 sentence so arranged that it may be either Sanskrit or Prakrit
ग्राम्य grAmya
n.
 Prakrit and the other dialects of India as contra-distinguished from the Sanskrit
प्राकृत prAkRta
adj.
 primordial
मौल maula
adj.
 primordial
मौलिक maulika
adj.
 primordial
निसर्गज nisargaja
adj.
 primordial
प्रसूत prasUta
n.
 primordial essence or matter
अव्यक्त avyakta
n.
 primordial element or productive principle whence all the phenomena of the material world are developed
Wilson
English
प्राकृत
mfn.
 (-तः-ता-तं)
1 Low, common, vulgar, thence especially applicable to a provincial and
peculiar dialect of the Sanskrit language.
2 Natural.
3 Belonging to or derived from the philosophical Prakṛti, illusory,
material, &c.
m.
 (-तः) A low man or one following a degraded profession.
n.
(-तं) Any dialect not Sanskrit, it is especially spoken by the female
characters and the inferior personages of plays.
E.
 प्रकति nature, and अण्
aff.
 , or प्र pre-eminently, and अकृत
not made.
Apte
English
प्राकृत [prākṛta],
a.
 (-ता, -ती
f.
 ) [प्रकृतेरयं प्रकृत्या निर्वृत्तो वा अण्]
Original, natural, unaltered, unmodified
स्याताममित्रौ मित्रे च सहजप्राकृतावपि
Śi.*
 2.36 (see Malli, thereon).
Usual, common, ordinary.
Uncultivated, vulgar, unrefined, illiterate
प्राकृत इव परिभूयमानमात्मानं न रुणत्सि
K.*
 146
Bg.*
 18.28.
Insignificant, unimportant
trifling
Mu.*
 1.
Derived from Prakṛiti, q. v.
प्राकृतो लयः 'reabsorption into Prakṛiti'
विमुञ्चेत् प्राकृतान् ग्रामांस्तान् मुक्त्वा$मृतमश्नुते
Mb.
 * 12.24.12.
Provincial, vernacular (as a dialect)
see below.
तः A low man, an ordinary or vulgar man. कार्षापणं भवेद्दण्डयो यत्रान्यः प्राकृतो जनः
Ms.*
 8.336.
A kind of fever
वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात् Mādhava
(see -ज्वरः) -तम् A vernacular or provincial dialect derived from and akin to Sanskrit
प्रकृतिः संस्कृतं तत्र भवं तत आगतं च प्राकृतम् Hemachandra. (Many of these dialects are spoken by the female characters and inferior personages of Sanskrit plays and are usually divided into 4 dialects: शौरसेनी, माहाराष्ट्री, अपभ्रंश and पैशाची)
तद्भवस्तत्समो देशीत्यनेकः प्राकृत- क्रमः Kāv.1.33
also 34, 35
त्वमप्यस्मादृशजनयोग्ये प्राकृतमार्गे प्रवृत्तो$सि
Vb.*
 1.
Resolution or reabsorption into प्रकृति
the dissolution of the universe.
A particular ritual or यज्ञ
Bhāg.*
 1.84.52.
Comp.
 -अरिः a natural enemy, i. e. the ruler of an adjacent country
see Malli. on
Śi.*
 2.36. -उदासीनः a natural neutral
i. e. a ruler whose dominions lie beyond those of the natural ally. -ज्वरः a common or ordinary fever. -प्रलयः complete dissolution of the universe. -मानुषः a common or ordinary man. -मित्रम् a natural ally
i. e. a ruler whose dominions lie immediately beyond those of the natural enemy (i. e. whose country is separated from the country with which he is allied by that of another).
Apte 1890
English
प्राकृत a. (ता-ती f.) [प्रकृतेरयं प्रकृत्या निर्वृत्तो वा अण्] 1 Original, natural, unaltered, unmodified
स्याताममित्रौ मित्रे च सहजप्राकृतावपि Śi. 2. 36 (see Malli. thereon).
2 Usual, common, ordinary.
3 Uncultivated, vulgar, unrefined, illiterate
प्राकृत इव परिभूयमानमात्मानं न रुणत्सि K. 146
Bg. 18. 28.
4 Insignificant, unimportant, trifling
Mu. 1.
5 Derived from Prakṛti, q. v.
प्राकृतो लयः ‘reabsorption into Prakṛti.’
6 Provincial, vernacular (as a dialect)
see below.
तः A low man, an ordinary or vulgar man.
तं A vernacular or provincial dialect derived from and akin to Sanskrit
प्रकृतिः संस्कृतं तत्र भवं तत आगतं च प्राकृतं Hemacandra. (Many of these dialects are spoken by the female characters and inferior personages of Sanskrit plays)
तद्भवस्तत्समो देशीत्यनेकः प्राकृतक्रमः Kāv. 1. 33
also 34, 35
त्वमप्यस्मादृशजनयोग्ये प्राकृतमार्गे प्रवृत्तोऽसि Vb. 1.
Comp.
अरिः a natural enemy, i. e. the ruler of an adjacent country
see Malli. on Śi. 2. 36.
उदासीनः a natural neutral
i. e. a ruler whose dominions lie beyond those of the natural ally.
ज्वरः a common or ordinary fever.
प्रलयः complete dissolution of the universe.
मित्रं a natural ally
i. e. a ruler whose dominions lie immediately beyond those of the natural enemy (i. e. whose country is separated from the country with which he is allied by that of another).
Monier Williams Cologne
English
प्रा—कृत a See
s.v.
प्राकृत b mf(आ, or ई)n. (fr. प्र-कृति) original, natural, artless, normal, ordinary, usual,
ŚBr.
&c.
&c.
low, vulgar, unrefined,
Mn.
MBh.
&c.
provincial, vernacular, Prākritic,
Vcar.
(in Sāṃkhya) belonging to or derived from Prakṛti or the original element
(in
astron.
 )
N.
 of one of the 7 divisions of the planetary courses (according to Parāśara comprising the Nakṣatras Svāti, Bharaṇī, Rohiṇī and Kṛttikā)
प्राकृत
m.
 a low or vulgar man,
Mn.
 viii, 338
MBh.
&c.
(with or
scil.
 लय, प्रलय
&c.
 ) resolution or reabsorption into Prakṛti, the dissolution of the universe,
Pur.
प्राकृत
n.
 any provincial or vernacular dialect cognate with Saṃskṛt (esp. the language spoken by women and inferior characters in the plays, but also occurring in other kinds of literature and usually divided into 4 dialects, viz. Śaurasenī, Māhārāṣṭrī, Apabhraṃśa and Paiśācī),
Kāv.
Kathās.
Kāvyād.
&c.
Monier Williams 1872
English
प्राकृत प्राकृत, अस्, आ or ई, अम् (fr. प्र-कृति),
original, natural, not artificial, essential, unchanged,
unaltered, unmodified
normal, ordinary, usual, com-
mon, uncultivated, unrefined, provincial, plebeian,
vulgar
vernacular
(in the Sāṅkhya phil.) belong-
ing to or derived from Prakṛti or the original ele-
ment
(in astronomy) an epithet of one of the
seven divisions of the planetary courses, (according
to Parāśara comprising the Nakṣatras Svāti, Bha-
raṇī, Rohiṇī, and Kṛttikā)
प्राकृतो लयः or
प्रलयः or प्रति-सञ्चरः, resolution or reabsorp-
tion into Prakṛti or the original element, the disso-
lution of the universe
(अस्), m. a low man, a man
following a degraded profession
(अम्), n. any pro-
vincial or vernacular dialect akin to Sanskrit, espe-
cially spoken by the female characters and the
inferior personages of plays.
—प्राकृत-काम-
धेनु, उस्, f., N. of a Prākṛt grammar.
—प्राकृत-
चन्द्रिका, f., N. of a Prākṛt grammar by Vara-ruci
(= प्राकृत-प्रकाश)
also of one by Vāmanā-
cārya.
—प्राकृत-ज्वर, अस्, m. common or usual
fever (occurring from affections of the wind in the rainy
season, of the bile in the autumn, and of the phlegm
in the spring).
—प्राकृत-त्व, अम्, n. original or
natural state or condition.
—प्राकृत-दीपिका, f., N.
of a commentary on the Saṅkṣipta-sāra.
—प्रा-
कृत-पाद, अस्, m., N. of a Prākṛt grammar by
Nārāyaṇa.
—प्राकृत-पिङ्गल, अस् or अम्, m. or
n. (?), Piṅgala's work on Prākṛt metres.
—प्रा-
कृत-प्रकाश, अस्, m., N. of a Prākṛt grammar
by Vara-ruci (= प्राकृत-चन्द्रिका).
—प्राकृत-
प्रलय, अस्, m. the total dissolution of the world.
—प्राकृत-भाषिन्, ई, इणी, इ, talking or speaking
Prākṛt.
—प्राकृत-मनोरमा, f., N. of Bhā-
maha's commentary on the Prākṛta-prakāśa
(also
called Mano-ramā.)
—प्राकृत-मानुष, अस्, m.
a common or ordinary man.
—प्राकृत-मित्र, अम्,
n. a natural friend or ally, a sovereign whose king-
dom is separated by that of another from the country
with which he is allied
[cf. प्राकृतारि, प्राकृतो-
दासीन।]
—प्राकृत-लक्षण, अम्, n., N. of a
work ascribed to Pāṇini.
—प्राकृत-लङ्केश्वर
(°का-ईश्°), अस्, m. (?), N. of a Prākṛt grammar.
—प्रा-
कृत-शासन, अम्, n. a manual of the Prākṛt dia-
lects.
—प्राकृत-सर्वस्व, अम्, n., N. of a Prākṛt
grammar by Mārkaṇḍeya-kavīndra.
—प्राकृतारि
(°त-अरि), इस्, m. a natural enemy, a sovereign of an
adjacent country (whose dominions intercept those of
the Prākṛta-mitra, q. v.).
—प्राकृतोदासीन (°त-
उद्°), अस्, m. a natural neutral, a sovereign whose
dominions are situated beyond those of the natural
ally.
Macdonell
English
प्राकृत prā́kṛta,
a.
 (ā, ī) connected with 🞄nature (prakṛti), natural, original
unaltered
🞄usual, ordinary, common
low, vulgar
🞄proceeding from or relating to nature 🞄(phil.)
Prākritic
m.
 low or vulgar man, 🞄n. vernacular dialect (derived from Sanskrit 🞄and spoken by women and inferior characters 🞄in Sanskrit plays), Prākrit: -bhāṣin, 🞄a. speaking Prākrit, -śāsana,
n.
 treatise on 🞄Prākrit, -candrikā,
f.
 Moonlight of Prākrit, 🞄T. of Vararuciʼs Prākrit grammar, -prakāśa,
m.
 Illustration of Prākrit, id..
Benfey
English
प्राकृत प्राकृत, i. e. प्रकृति + अ,
I.
adj.
 ,
f.
 ती।
1. Natural.
2. Material.
3. Low, Man. 8, 336.
4. Common,
Pañc. 25, 2.
II.
n.
 A peculiar dialect,
or rather some peculiar dialects akin to
the Sanskrit language used particularly
in dramatic compositions.
--
Comp.
अति-,
adj.
 supernatural, Vedāntas. in Chr.
210, 13.
Apte Hindi
Hindi
प्राकृत
वि* - प्रकृति + अण्
"मौलिक, नैसर्गिक, अपरिवर्तित, अविकृत"
प्राकृत
वि* - प्रकृति + अण्
"प्रचलित, सामान्य, साधारण"
प्राकृत
वि* - प्रकृति + अण्
"असंस्कृत, गंवार, असभ्य, अशिक्षित"
प्राकृत
वि* - प्रकृति + अण्
"नगण्य, महत्त्वहीन, तुच्छ"
प्राकृत
वि* - प्रकृति + अण्
प्रकृति से उत्पन्न
प्राकृत
वि* - प्रकृति + अण्
"प्रान्तीय, देहाती"
प्राकृतः
पुं*
 - प्रकृति + अण्
"ओछा मनुष्य, साधारण व्यक्ति, देहाती पुरुष"
प्राकृतम्
नपुं*
 - प्रकृति + अण्
एक देहाती या प्रान्तीय बोली जो संस्कृत से व्युत्पन्न तथा उससे मिलती- जुलती है
Shabdartha Kaustubha
Kannada
प्राकृत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯ /ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯ /ಅಸಭ್ಯ /ಪಾಮರ
प्राकृत
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಕೃತಭಾಷೆ /ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿರುವ ಭಾಷೆ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-३-७४) । "अण्" (४-३-५३) वा ।
व्युत्पत्तिः - > प्रकॄतेरागतः, प्रकृतौ भवः
विस्तारः - > "प्रकृतिः संस्कृतं तत्र भवत्वात् प्राकृतं स्मृतम् । तद्भवं तत्समं देशीत्येवमेतत् त्रिधा मतम् ॥"
प्राकृत
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಕೃತಿಸಂಬಂಧವಾದ
व्युत्पत्तिः - > प्रकृतेरिदम्
प्राकृत
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಭಾವವಾಗಿ ಉಂಟಾದ
व्युत्पत्तिः - > प्रकृत्या स्वभावेन निवृत्तः
प्राकृत
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಕೃತಶತ್ರು
व्युत्पत्तिः - > प्रकृत्या सिद्धः
विस्तारः - > ತನ್ನ ಸಮೀಪದೇಶದ ರಾಜನು ಪ್ರಾಕೃತ ಶತ್ರು. "विषयानन्तरो राजा शत्रुः" - अम०
प्राकृत
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಕೃತ ಮಿತ್ರ /ಸ್ವಭಾವವಾಗಿಯೇ ಮಿತ್ರನಾಗಿರುವವನು
व्युत्पत्तिः - > प्रकृत्या स्वभावेन मित्रम्
विस्तारः - > ಪ್ರಾಕೃತಶತ್ರುವಿನ ಮುಂದಿನ ದೇಶದ ರಾಜನು ಪ್ರಾಕೃತ ಮಿತ್ರ. ಈ ಪ್ರಾಕೃತಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಅಮಿತ್ರರು ಸಹಜಕೃತ್ರಿಮಮಿತ್ರಾಮಿತ್ರರಂತಲ್ಲದೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಅಮಿತ್ರರಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. "सखा गरीयान् शत्रुश्च कृत्रिमस्तौ हि कार्यतः । स्याताममित्रौ मित्रे च सहजप्राकृतावपि ॥" - माघ० २-३६
L R Vaidya
English
prAkfta {% (I) a. (f. ता or ती) %} 1. Original, natural, unmodified
(in this sense the word is applied to the sovereign of an adjacent country, who, in politics, is considered a natural enemy
See Sis.ii.36 (and Mall. on it)
2. common, ordinary, uncultivated, vulgar, Bg.xviii.24
3. derived from प्रकृति (q.v.) (in Sānkhya phil.).
prAkfta {% (II) m. %} A low man, an ordinary man.
prAkfta {% (III) n. %} A vernacular dialect, derived from Sanskṛit
(many of these dialects are used in Sanskṛit plays in speeches assigned to female characters and to low personages), भोः कार्यवशात्प्रयोगवशाच्चाहं प्राकृतभाषी संव्रुत्तः Mrich.i.
Bopp
Latin
प्राकृत m. (a प्रकृति s. अ, v. gr. 648. et 650.) homo vilis.
BR. 2. 1. BH. 18. 28.
Indian Epigraphical Glossary
English
Prākṛta, see Prakrit.
Lanman
English
prā́kṛta, a. natural
usual
common
vulgar
as n. the vulgar (language), language
of the vulgus, the Prākrit. [prakṛti,
1208d: for mg, cf. Ger. deutsch, Old
High Ger. diut-isk, ‘(language) of the
people (diot), i. e. German’ (as contrasted
with the Latin of the Church and with
the neighboring Romance tongues)
cf.
also ἡ κοινή (sc. διάλεκτος), ‘the Common
(dialect), ’ as opp. to Doric, etc.]
Sanskrit Tibetan
Tibetan
dkyus ma
१) अवर २) प्राकृत ३) मध्य
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
स्यान्नाटकं प्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः ।
व्यायोगः समवकारो विथ्यङ्केहामृगा इति ॥ २८४ ॥
अभिनेयप्रकाराः स्युर्भाषाः षट्संस्कृतादिकाः ।
-wordlist-
अभिनेयप्रबन्ध (पुं), नाटक (क्ली), प्रकरण (क्ली), भाण (पुं), प्रहसन (क्ली), डिम (पुं), व्यायोग (पुं), समवकार (पुं), वीथी (स्त्री), अङ्क (पुं), ईहामृग (पुं), भाषा (स्त्री), संस्कृत (क्ली), प्राकृत (क्ली), मागधी (स्त्री), शौरसेनी (स्त्री), पैशाची (स्त्री), अपभ्रंश (पुं)
--source--
उन्माथः कूटयन्त्रं स्याद्विवर्णस्तु पृथग्जनः ।
इतरः प्राकृतो नीचः पामरो बर्बरश्च सः ॥ ९३२ ॥
-wordlist-
उन्माथ (पुं), कूटयन्त्र (क्ली), विवर्ण (पुं), पृथग्जन (पुं), इतर (पुं), प्राकृत (पुं), नीच (पुं), पामर (पुं), बर्बर (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
इतर
इतर, प्राकृत, पामर, पृथग्जन, वर्वर
इतरप्राकृतपामरपृथग्जना वर्वराश्च तुल्यार्थाः ॥ ३४८ ॥
verse 2.1.1.348
page 0041
पुराणम्
English
प्राकृत / PRĀKṚTA. A yakṣa. He became very rich within twelve days. (Śloka 19, Chapter 134, Vana Parva).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्राकृतः, त्रि, (प्रकृष्टमकृतमकार्य्यं यस्य ।) नीचः ।इत्यमरः ॥
(यथा, देवीभागवते । १ । १५ । ३१ ।“अश्रुपातं करोत्यद्य विवशः प्राकृतो यथा ॥
”अविकारकः । यथा, भावप्रकाशे अजीर्ण-रोगाधिकारे ।“वदन्ति षष्ठं चाजीर्णं प्राकृतं प्रतिवासरम् ॥
प्राकृतं अविकारकम् ॥
” * ॥
) प्रकृतिसम्बन्धी ।यथा, --“इत्युक्त्वासीद्धरिस्तूष्णीं भगवानात्ममायया ।पित्रोः संपश्यतोः सद्यो बभूव प्राकृतः शिशुः ॥
”इति श्रीभागवते दशमस्कन्धे ३ अध्यायः ॥
(यथाच मार्कण्डेये । ४५ । ७३ ।“इत्येष प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः ॥
”यथा च मनौ । ११ । १५९ ।“स कृत्वा प्राकृतं कृच्छ्रं व्रतशेषं समापयेत् ॥
”“प्राकृतं प्राजापत्यं प्रकृतौ भवं प्राकृतं सर्व्व-कृच्छ्राणां प्रकृतित्वादेवमुच्यते ।” इति तद्भाष्येमेधातिथिः ॥
* ॥
प्रकृतौ भवस्तत आगतो वा ।प्रकृति + “तत्र भवः ।” ४ । ३ । ५३ । “ततआगतः ।” ४ । ३ । ७४ । इति वा अण् ।)भाषाभेदे, क्ली । स च संस्कृतप्रकृतिकः । यथा ।अथ प्राकृतम् । अथशब्द आनन्तर्य्यार्थोऽधि-कारार्थश्च । प्रकृतिः संस्कृतं तत्र भवं ततआगतं वा प्राकृतम् । संस्कृतानन्तरं प्राकृत-मधिक्रियते । संस्कृतानन्तरं प्राकृतस्यानुशास-नम् । सिद्धसाध्यमानभेदसंस्कृतयोनेरेव तस्यलक्षणं न देश्यस्य इति ज्ञापनार्थम् । संस्कृत-समन्तु संस्कृतलक्षणेनैव गतार्थम् । प्राकृतेप्रकृतिप्रत्ययलिङ्गकारकसमाससं ज्ञादयः संस्कृत-वद्वेदितव्याः । लोकादिति च वर्त्तते । तेन ऋॠ ऌ ॡ ऐ औ ङ ञ श ष विसर्ज्जनीयप्लुतवर्जोवर्णसमाम्नायो लोकादवगन्तव्यः । ङञौ स्ववर्ग्य-संयुक्तौ भवत एव । ऐदौ तौ च केषाञ्चित् ।कैतवं कैअवम् । सौदर्य्यं सौअरिअम् । कौरवाःकौअवा । तथा स्वरव्यञ्जनं द्विवचनं चतुर्थी-बहुवचनञ्च न तु भवति । अबहुलं बहुल-मित्यधिकृतं वेदितव्यमाशास्त्रपरिसमाप्तेः ।ततश्च क्वचित् प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्-विभाषा क्वचिदन्यदेव भवति । इति हेमचन्द्र-कृतशब्दानुशासनवृत्तौ अष्टमाध्यायस्य चतुर्थःपादः ॥
* ॥
(यथा च प्राकृतचन्द्रिकायाम् ।“प्रकृतिः संस्कृतं तत्र भवत्वात् प्राकृतं स्मृतम् ।तद्भवं तत्समं देशीत्येवमेतत् त्रिधा मतम् ॥
”चण्डाचार्य्यादयस्तु आर्षप्राकृतभेदेन प्राकृतंद्विविधं कल्पयन्ति । जैनबौद्धानां शास्त्रेषुप्राचीनतमनाटकादिषु च आर्षप्राकृतप्रयोगःप्रायशो दृश्यते ॥
कानिचित् विशेषलक्ष्याणिप्राकृतचन्द्रिकायामुक्तानि । यथा, --“तच्चार्षं मागधी शौरसेनी पैशाचिकी तथा ।चूलिका पैशाचिकञ्चापभ्रंशश्चेति षड्विधम् ॥
महाराष्ट्रोद्भवां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः ।आकरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥
”नाटकादौ उत्तमस्यापि नायकादेः कदाचितुमत्तादिदोषोपहतस्य प्राकृतकथनं नैव दोषाय ।यदुक्तं तत्रैव ।“ऐश्वर्य्यादिप्रमत्तस्य दारिद्रोपप्लुतस्य च ।उत्तमस्यापि पठतः प्राकृतं नैव दूष्यति ॥
क्रीडार्थं नृपतेरिष्टं प्राकृतञ्च द्बिजन्मनाम् ।भरतेनोदितं प्राज्यमबाधितमिदं वचः ॥
”नाटकादौ बालस्त्रीवृद्धादीनामगुणान्वितानांप्राकृतकथनमेव युक्ततरम् । यथाह भरद्वाजः ।“गाथासु तु महाराष्ट्र्या अन्या नाट्याश्रयामताः ।बालस्त्रीवृद्धभिक्षूणां श्रावकव्याजलिङ्गिनाम् ।ग्रहोपसृष्टमत्तानां प्राकृतं षण्डरूपिणाम् ॥
” * ॥
प्रलयविशेषे, पुं । यथा, विष्णुपुराणे । १ । ७ ।३८ -- ३९ ।“नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिकी द्विज ! ।नित्यश्च सर्व्वभूतानां प्रलयोऽयं चतुर्व्विधः ॥
ब्राह्मो नैमित्तिकस्तत्र यच्छेते जगतः पतिः ।प्रयाति प्राकृते चैव ब्रह्माण्डं प्रकृतौ लयम् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
प्राकृत
त्रि०
 प्रकृष्टमकृतमपकार्य्यं यस्य । १ नीचे । प्रकृतेरयम्अण् । २ प्रकृतिसम्बन्धिनि । प्रकृत्या स्वभावेन निर्वृत्तःअण् । ३ स्वभावसिद्धे “बभूव प्राकृतः शिशुः” भाग०१० । प्रकृतेः संस्कृतशब्दात् आगतः अण् । ४ नाट-कादौ प्रसिद्धे अपभ्रंशशब्दभेदे अमरः । प्राकृतभा-धायाः संस्कृतशब्दप्रकृतिकत्वात् तथात्वं प्राकृतकङ्केश्व-स्वादौ वररुच्यादिप्रणीते ग्रन्वेऽस्य विस्तरो दृश्यः ।स्वभावतः सिद्धयोः ५ मित्रामित्रयोः । स्वदेशानन्तरदेश-वर्त्ती नृपः प्राकृतः शत्रुः सन्निकृष्टविषयग्राहित्वस-म्भवात्तस्य तथात्वम् तत्रानन्तरविषयस्थो नृपः प्राकृतंमित्रं मध्यवर्त्तिनृपविषयस्य उभयोः जिघृक्षासम्भवात्तथात्वम् । “स्याताममित्रौ मित्रे च सहजप्राकृतावपि”माघ २ यसर्गश्लोकव्याख्याने मल्लिनाथः ।
Capeller
German
प्रा॑कृत,
f.
 आ u. ई ursprünglich, natürlich,
gewöhnlich, gemein, volkstümlich
n.
die Volkssprache, das Prākrit.
Burnouf
French
प्राकृत प्राकृत a. (आ
कृ) vulgaire, bas, vil
déformé [par ex. le dialecte vulgaire appelé prâcrit].
Conforme
à la nature (प्रकृति)
naturel. -- S.
m.
 homme de caste vile.
Stchoupak
French
प्रा-कृत-
-आ- -ई- a. original, naturel, primitif, inaltéré
(aussi -इक-)
relatif à la Prakṛti
vulgaire, commun, non raffiné, non
littéraire
dialectal, prâkritique
m.
 prâkrit, tout dialecte apparenté
au sanskrit (not. la langue
parlée par les femmes et par les hommes
de basse caste dans le drame)
homme de basse naissance.
°कृत्- ag. poète prâkrit.
°भाषिन्- ag. qui parle prâkrit.