प्रसवः (prasavaH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

प्रसवः [prasavḥ],  1 Begetting,  generation,  procreation,  birth,  production
 प्रसवविकारो स्त्रीणां द्वित्रिचतुःप्रभृति संप्रसूतौ वा । हीनातिरिक्तकाले च देशकुलसंक्षयो भवति Bṛi. S.

Child-birth,  delivery,  confinement
 an in आसन्नप्रसवा.

Offspring,  progeny,  young ones,  children
 oft
 . at the end of comp.
 
 केवलं वीरप्रसवा भूयाः U.*
  1
 Ku.*
  7.87.

Source,  origin,  brith-place (fig.  also)
 प्रसवः कर्मफलस्य भूरिणः Ki.*
  2.43.

Flower,  blossom
 प्रसवविभूतिषु भूरुहां विरक्तः Śi.*
  7.42
 नीता लोध्रप्रसवरजसा पाण्डुतामानने श्रीः Me.*
  67
 कुन्दप्रसवशिथिलं जीवितम् 113
 R.*
  9.28
 Ku.*
  1.55
4.14
 Ś.*
  5.9
 Māl.
 9.27.31
 U.*
  2.2.

A fruit,  product
 यज्ञप्रसववर्जिताः Mb.
 *  12.18.46.

Ved.
  Extracting Soma juice
 अपुत्रः प्रसवेनार्थी वनवासमुपावसत् Mb.
 *  13.4.6.

Setting in motion. 

A current,  stream. 

Excitement,  animation. 

Enjoining,  ordering.

Assistance,  help.

pursuit,  acquisition.  Comp.
   -उन्मुखः a.
  about to be delivered or confined
 पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियां ददर्श R.*
  3.12. -कालः the time of delivery or bringing forth. -गृहम् a lying-in-chamber.-धर्मिन् a.
  productive,  prolific. -बन्धनम् the foot-stalk of a leaf or flower,  peduncle. -वेदना,  -व्यथा pangs of child-birth,  throes. -स्थली a mother.

सथानम् a place for delivery.

a nest.

Apte 1890

English

 प्रसवः 1 Begetting,  generation,  procreation,  birth,  production. 
2 Child-birth,  delivery,  confinement
 as in आसन्नप्रसवा. 
3 Offspring,  progeny,  young ones,  children
 oft. at the end of comp.
 केवलं वीरप्रसवा भूयाः U. 1
 Ku. 7. 87. 
4 Source,  origin,  birth-place (fig. also)
 Ki. 2. 43. 
5 Flower,  blossom
 प्रसवविभूतिषु भूरुहां विरक्तः Śi. 7. 42
 नीता लोध्रप्रसवरजसा पांडुतामानने श्रीः Me. 65
 कुंदप्रसवशिथिलं जीवितं 113
 R. 9. 28
 Ku. 1. 55
 4. 14
 Ś. 5. 9
 Māl. 9. 27,  31
 U. 2. 20. 
6 A fruit,  product 
7 Ved. Extracting Soma juice. 
8 Setting in motion. 
9 A current,  stream. 
10 Excitement,  animation. 
11 Enjoining,  ordering 
12 Assistance,  help. 
13 Pursuit,  acquisition. 
Comp. 
उन्मुख a. about to be delivered or confined
 पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियां ददर्श R. 3. 12. 
गृहं a lying-inchamber. 
धर्मिन् a. productive,  prolific. 
बंधनं the foot-stalk of a leaf or flower,  peduncle. 
वेदना 
व्यथा pangs of child-birth,  throes. 
स्थली a mother. 
स्थानं {1} a place for delivery. {2} a nest. 

Apte Hindi

Hindi

प्रसवः
पुं*
  - प्र +  सू +  अप्
"जन्म देना,  जनन,  प्रसूति,  जन्म,  उत्पादन"

प्रसवः
पुं*
  - प्र +  सू +  अप्
"बच्चे का जन्म,  गर्भ मोचन,  प्रसूति"

प्रसवः
पुं*
  - प्र +  सू +  अप्
"सन्तान,  प्रजा,  छोटे बच्चे,  बालक"

प्रसवः
पुं*
  - प्र +  सू +  अप्
"स्रोत,  मूल,  जन्मस्थान"

प्रसवः
पुं*
  - प्र +  सू +  अप्
"फूल,  मंजरी"

प्रसवः
पुं*
  - प्र +  सू +  अप्
"फल,  उत्पादन"

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  प्रसवः,  प्रसूतिः,  सूतिः,  सूः,  सूत्या,  जननम्
noun
 
गर्भमोचनस्य क्रिया।
 "प्रसवाद् अनन्तरं प्रसूता मृता।"

Synonyms:
  पुष्पम्,  कुसुमम्,  सुमनसः,  सूनम्,  प्रसवः,  सुमनः
noun
 
तरुलतादीनां प्रसवः यस्मिन् फलधारणशक्तिः अस्ति।
 "उद्याने पुष्पाणि सन्ति।"

Synonyms:
  वंशजः,  सन्तानः,  सन्तानम्,  सन्ततिः,  अपत्यम्,  प्रवरम्,  प्रजा,  सूनुः,  प्रसवः,  प्रसूतिः,  तन्तुः
noun
 
वंशे जातः।
 "वयं मनोः वंशजाः।"

Tamil

ப்ரஸவ: : ஈன்றல்,  பிறப்பு,  சந்ததி,  குழந்தை,  ஆரம்பம்,  மூலம் ,  பழம் ,  பூ,  மொக்கு.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 प्रसवः,  पुं,
   (प्र + सू + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ ।इत्यप् ।) गर्भमोचनम् । तत्पर्य्यायः । प्रसूतिः २ ।इत्यमरः । ३ । २ । १० ॥
 (यथा,  रघुः । ३ । १२ ।“पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियांददर्श काले दिवमभ्रितामिव ॥
”गर्भग्रहणम् । यथा,  मनुः । ९ । ७० ।“यथाविध्यभिगम्यैनां शुक्लवस्त्रां शुचिव्रताम् ।मिथो भजेताप्रसवात् सकृत्सकृदृतावृतौ ॥
”)उत्पादः । (जन्म । यथा,  रघुः । १ । २२ ।“ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्लाघाविपर्य्ययः ।गुणागुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव ॥
”“सह प्रसवो जन्म येषां ते सप्रसवाः सोदराइव ।” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥
) अप-त्यम् । (यथा,  रघुः । ८ । ३० ।“ऋषिदेवगणस्वधाभुजांश्रुतयागप्रसवैः स पार्थिवः ।अनृनत्वमुपेयियान् बभौपरिधेर्मुक्त इवोष्णदीधितिः ॥
”)फलम् । कुसुमम् । इति मेदिनी । वे,  ४२ ॥
(यथा,  रघुः । ४ । २३ ।“प्रसवैः सप्तपर्णानां मदगन्धिभिराहताः ।असूययेव तन्नागाः सप्तधैव प्रसुस्रुवुः ॥
”आज्ञा । यथा,  वाजसनेयसंहितायाम् । १० । २१ ।“मरुतां प्रसवेन जय ।” “हे धुर्य्य मरुतां देवानांप्रसवेनाज्ञया त्वं जय शत्रूनिति शेषः ॥
” इतितद्भाष्ये महीधरः ॥
) प्रसवस्य मासनियमोयथा,  --“नवमे दशमे मासि नारी गर्भं प्रसूयते ।एकादशे द्वादशे वा ततोऽन्यत्र विकारतः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
 * ॥
प्रसूतिकारकौषधादि यथा,  --“पीतन्तु काञ्जिकं रुद्र ! क्वथितं शरपुङ्खया ।हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तं शीघ्रं स्त्रीणां प्रसूतिकृत् ॥
मातुलुङ्गस्य वै मूलं कटिबद्धं प्रसूतिकृत् ।अपामार्गस्य वै मूलं योनिस्थञ्च प्रसूतिकृत् ॥
अपामार्गस्य वै मूले गर्भवत्यास्तु नामतः ।उत्पाट्यमाने सकले पुत्त्रः स्यादन्यथा सुता ॥
अपामार्गस्य वै मूले नारीणां शिरसि स्थिते ।गर्भशूलं विनश्येत नात्र कार्य्या विचारणा ॥
”इति गारुडे १९६ अध्यायः ॥
 * ॥
अपि च ।“पाठालाङ्गलिसिंहास्यमयूरकजटैः पृथक् ।नाभिवस्तिभगालेपात् सुखं नारी प्रसूयते ॥
पाठायास्तु शिफा योनौ या नारी संप्रधारयेत् ।उषः प्रसवकाले तु सा सुखेन प्रसूयते ॥
तुषाम्बुपरिपिष्टेन मूलेन परिलेपयेत् ।लाङ्गल्याश्चरणौ सूते क्षिप्रमेतेन गर्भिणी ॥
मातुलुङ्गस्य मूलानि मधुकं मधुसंयुतम् ।घृतेन सह पातव्यं सुखं नारी प्रसूयते ॥
”इति चक्रपाणिदत्तः ॥
 * ॥
सुखप्रसवमन्त्रो यथा,  --“अस्ति गोदावरीतीरे जन्भला नाम राक्षसी ।तस्याः स्मरणमात्रेण विशल्या गर्भिणी भवेत् ॥
”सुखप्रसवचक्रं यथा,  --“पञ्चरेखाः समुल्लिख्य तिर्य्यगूर्द्ध्वक्रमेण हि ।पदानि षड्दशापाद्य त्वेकमाद्ये मुनौ त्रयम् ॥
नवमे सप्त दद्यात्तु बाणं पञ्चदशे तथा ।द्वितीयेऽष्टावष्टमे षट्दिशि द्वौ षोडशे श्रुतिः ॥
एकादिना समं ज्ञेयमिच्छाङ्कार्द्धं त्रिकोणके ।तदा द्वात्रिंशदादिः स्याच्चतुष्कोष्ठेषु सर्व्वतः ॥
दर्शनाद्धारणात्तासां शुमं स्यादेषु कर्म्मसु ।द्वात्रिंशत् प्रसवे नार्य्याश्चतुस्त्रिंशद्गमे नृणाम् ॥
भूताविष्टेषु पञ्चाशन्मृतापत्यासु वै शतम् ।द्वासप्ततिस्तु बन्ध्यायां चतुःषष्टी रणाध्वनि ॥
विषे विंशो धान्यकीटेष्वधाविंशतिरेव च ।चतुरष्टौ च बालानां रोदने परिकीर्त्तिताः ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
 * ॥
तस्य वैकृतं यथा,  --गर्ग उवाच ।“अकालप्रसवा नार्य्यः कालातीतप्रजास्तथा ।विकृतप्रसवाश्चैव युग्मप्रसवनास्तथा ॥
अमानुषा अवण्डाश्च न जातव्यञ्जनास्तथा ।हीनाङ्गा अधिकाङ्गाश्च जायन्ते यदि वास्त्रियः ॥
पशवः पक्षिणश्चैव तथैव च सरीसृपाः ।विनाशं तस्य देशस्य कुलस्य च विनिर्द्दिशेत् ॥
निर्व्वासयेत्तां नृपतिः स्वराष्ट्रात्स्त्रियञ्च पूज्याश्च ततो द्विजेन्द्राः ।किमिच्छकैर्ब्राह्मणतर्पणञ्चलोके ततः शान्तिमुपैति पापम् ॥
”इति मात्स्ये अद्भुतशान्तिस्त्रीप्रसवविकृतो नाम२०९ अध्यायः ॥
 * ॥
प्रसवाद्भुतत्वं यथा,  --“एको वृषस्त्रयो गावः सप्ताश्वा नवदन्तिनः ।सिंहप्रसूतिकाश्चैव कथिताः स्वामिघातकाः ॥
”तिस्र इति वक्तव्ये छान्दसत्वात् त्रय इत्युक्तम् ।सिंहप्रसूताश्च स्त्रियो बोध्याः ।“भानौ सिंहगते चैव यस्य गौः संप्रसूयते ।मरणं तस्य निर्द्दिष्टं षड्भिर्मासैर्न संशयः ॥
 * ॥
अत्र शान्तिं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् ।प्रसूतां तत्क्षणादेव तां गां विप्राय दापयेत् ॥
ततो होमं प्रकुर्व्वीत घृताक्तै राजसर्षपैः ।आहुतीनां घृताक्तानामयुतं जुहुयात्ततः ॥
”व्याहृतिभिश्चायं होमः ।“सोपवासः प्रयत्नेन दद्याद्विप्राय दक्षिणाम् ॥
”अपि च ।“सिंहराशौ गते सूर्य्ये गोप्रसूतिर्यदा भवेत् ।पौषे च महिषी सूते दिवैवाश्वतरी तथा ॥
तदानिष्टम्भवेत् किञ्चित् तच्छान्त्यै शान्तिकञ्चरेत् ।अस्य वामेतिसूक्तेन तद्विष्णोरितिमन्त्रतः ॥
जुहुयाच्च तिलाज्येन शतमष्टोत्तराधिकम् ।मृत्युञ्जयविधानेन जुहुयाच्च तथायुतम् ।श्रीसूक्तेन ततः स्नायात् शान्तिसूक्तेन वा पुनः ॥
”इत्यद्भुतसागरे नारदः ॥

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.