प्रसव (prasava)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishप्रसव - prasava - - generation
प्रसव - prasava - - offspring
प्रसव - prasava - - givingbirth
प्रसव - prasava - - delivery
प्रसव - prasava - - conception
प्रसव - prasava - - impulse
प्रसव - prasava - - product
प्रसव - prasava - - birthplace
प्रसव - prasava - - pursuit
प्रसव - prasava - - furtherance
प्रसव - prasava - - parturition
प्रसव - prasava - - course
प्रसव - prasava - - fruit
प्रसव - prasava - - posterity
प्रसव - prasava - - acquisition
प्रसव - prasava - - aid
प्रसव - prasava - - birth
प्रसव - prasava - - rush
प्रसव - prasava - - origin
प्रसव - prasava - - flower
प्रसव - prasava - - begetting
प्रसव - prasava - - pressing out
प्रसव - prasava - - augmentation
प्रसव - prasava - - flight
प्रसव - prasava - - descendant
प्रसव - prasava - - fruit
प्रसव - prasava - - procreation
प्रसव - prasava - - setting or being set in motion
प्रसव - prasava - - anything that is produced
प्रसव - prasava - - increase
प्रसव - prasava - - furtherance
प्रसव - prasava - - stimulation
प्रसव - prasava - - delivery
प्रापण - prApaNa - - delivery
समर्पण - samarpaNa - - delivering
अवसृजति { अवसृज् } - avasRjati { avasRj } - verb - deliver
आवेशयति { आविश् } - Avezayati { Aviz } - verb - deliver
उत्सृजते { उत्सृज् } - utsRjate { utsRj } - verb - deliver
उत्सृजति { उत्सृज् } - utsRjati { utsRj } - verb - deliver
उद्धरते { उद्धृ } - uddharate { uddhR } - verb - deliver
उद्धरति { उद्धृ } - uddharati { uddhR } - verb - deliver
उपाकरोति { उपाकृ } - upAkaroti { upAkR } - verb - deliver
उपाकुरुते { उपाकृ } - upAkurute { upAkR } - verb - deliver
निरर्जति { निरृज् } - nirarjati { nirRj } - verb - deliver
पराददाति { परादा } - parAdadAti { parAdA } - verb - deliver
प्रधत्ते { प्रधा } - pradhatte { pradhA } - verb - deliver
प्रसौति { प्रसू } - prasauti { prasU } - verb - deliver
प्रसुवति { प्रसू } - prasuvati { prasU } - verb - deliver
प्रतिहरते { प्रतिहृ } - pratiharate { pratihR } - verb - deliver
प्रतिहरति { प्रतिहृ } - pratiharati { pratihR } - verb - deliver
प्रवक्ति { प्रवच् } - pravakti { pravac } - verb - deliver
प्रयच्छते { प्रयम् } - prayacchate { prayam } - verb - deliver
प्रसव - prasava - - delivery
प्रापण - prApaNa - - delivery
अपक्रिया - apakriyA - - delivery
गर्भच्युति - garbhacyuti - - delivery
प्रजाति - prajAti - - delivery
सूति - sUti - - delivery
उपन्यास - upanyAsa - - delivery
गर्भमोक्ष - garbhamokSa - - delivery
दाय - dAya - - delivery
प्रयोग - prayoga - - delivery
षु - Su - - delivery
समुद्धार - samuddhAra - - delivery
प्रदान - pradAna - - delivery [ Com. ]
प्रदान - pradAna - - delivery
अर्पण - arpaNa - - delivery
विजनन - vijanana - - delivery
वाहक - vAhaka - - delivery boy
भाण्डवाहनजीविन् - bhANDavAhanajIvin - - delivery boy
अनपकरण - anapakaraNa - - non-delivery
असमर्पण - asamarpaNa - - non-delivery
सूतिकाल - sUtikAla - - time of delivery
तदर्पण - tadarpaNa - - delivery of that
सूतिमास् - sUtimAs - - month of delivery
सूतिमास - sUtimAsa - - month of delivery
च्यवन - cyavana - - promoting delivery
मूढगर्भ - mUDhagarbha - - difficult delivery
अद्यश्वीना - adyazvInA - - female near delivery
दत्तानपकर्मन् - dattAnapakarman - - non-delivery of gifts
निर्यातन - niryAtana - - delivery of a deposit
प्रजनिष्यमाणा - prajaniSyamANA - - being near the time of delivery
प्रसवकाल - prasavakAla - - time of delivery or bringing forth
दत्ताप्रदानिक - dattApradAnika - - relating to the non-delivery of a gift
भवभङ्ग - bhavabhaGga - - delivery from births or transmigration
कील - kIla - - position of the foetus impeding delivery
सूतिकोत्थान - sUtikotthAna - - ceremony performed after the 10th day from delivery
प्रसव - prasava - - offspring
अपत्य - apatya - - offspring
सन्तति - santati - - offspring
प्रजा - prajA - - offspring
इष्वा - iSvA - - offspring
छल्ली - challI - - offspring
तुच् - tuc - - offspring
प्रसूति - prasUti - - offspring
विसृष्टि - visRSTi - - offspring
स्यूति - syUti - - offspring
सूति - sUti - - offspring
सन्तान - santAna - - offspring
गर्भ - garbha - - offspring
गय - gaya - - offspring
सूनु - sUnu - - offspring
अनुसन्तान - anusantAna - - offspring
उद्वह - udvaha - - offspring
जन्तु - jantu - - offspring
तोक्मन् - tokman - - offspring
प्रजानिषेक - prajAniSeka - - offspring
Wilson
EnglishApte
Englishप्रसवः [prasavḥ], 1 Begetting, generation, procreation, birth, production
प्रसवविकारो स्त्रीणां द्वित्रिचतुःप्रभृति संप्रसूतौ वा । हीनातिरिक्तकाले च देशकुलसंक्षयो भवति Bṛi. S.
Child-birth, delivery, confinement
an in आसन्नप्रसवा.
Offspring, progeny, young ones, children
. at the end of
केवलं वीरप्रसवा भूयाः 1
7.87.
Source, origin, brith-place (fig. also)
प्रसवः कर्मफलस्य भूरिणः 2.43.
Flower, blossom
प्रसवविभूतिषु भूरुहां विरक्तः 7.42
नीता लोध्रप्रसवरजसा पाण्डुतामानने श्रीः 67
कुन्दप्रसवशिथिलं जीवितम् 113
9.28
1.55
4.14
5.9
9.27.31
2.2.
A fruit, product
यज्ञप्रसववर्जिताः * 12.18.46.
Extracting Soma juice
अपुत्रः प्रसवेनार्थी वनवासमुपावसत् * 13.4.6.
Setting in motion.
A current, stream.
Excitement, animation.
Enjoining, ordering.
Assistance, help.
pursuit, acquisition. -उन्मुखः about to be delivered or confined
पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियां ददर्श 3.12. -कालः the time of delivery or bringing forth. -गृहम् a lying-in-chamber.-धर्मिन् productive, prolific. -बन्धनम् the foot-stalk of a leaf or flower, peduncle. -वेदना, -व्यथा pangs of child-birth, throes. -स्थली a mother.
सथानम् a place for delivery.
a nest.
Apte 1890
Englishप्रसवः 1 Begetting, generation, procreation, birth, production.
2 Child-birth, delivery, confinement
as in आसन्नप्रसवा.
3 Offspring, progeny, young ones, children
oft. at the end of comp.
केवलं वीरप्रसवा भूयाः U. 1
Ku. 7. 87.
4 Source, origin, birth-place (fig. also)
Ki. 2. 43.
5 Flower, blossom
प्रसवविभूतिषु भूरुहां विरक्तः Śi. 7. 42
नीता लोध्रप्रसवरजसा पांडुतामानने श्रीः Me. 65
कुंदप्रसवशिथिलं जीवितं 113
R. 9. 28
Ku. 1. 55
4. 14
Ś. 5. 9
Māl. 9. 27, 31
U. 2. 20.
6 A fruit, product
7 Ved. Extracting Soma juice.
8 Setting in motion.
9 A current, stream.
10 Excitement, animation.
11 Enjoining, ordering
12 Assistance, help.
13 Pursuit, acquisition.
Comp.
उन्मुख a. about to be delivered or confined
पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियां ददर्श R. 3. 12.
गृहं a lying-inchamber.
धर्मिन् a. productive, prolific.
बंधनं the foot-stalk of a leaf or flower, peduncle.
वेदना
व्यथा pangs of child-birth, throes.
स्थली a mother.
स्थानं {1} a place for delivery. {2} a nest.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
English2. प्र-सव, अस्, m. (for 3. see under 2. प्र-सू,
p. 649), procreating, generating, procreation, genera-
tion
the production of young, bringing forth or bearing
young, childbirth, parturition, delivery, travail, labour
conception
birthplace, source, origin
offspring,
young, progeny, posterity, (अन्तः-प्°, containing
offspring, pregnant
किसलय-प्°, the offspring of a
twig, a young shoot)
a flower, blossom [cf. कनक-
प्°, पीत-प्°]
fruit.
—प्रसव-गृह, अम्, n. a lying-
in chamber.
—प्रसव-धर्मिन्, ई, इणी, इ, charac-
terized by production, productive, prolific.
—प्र-
सव-बन्धन, अम्, n. the foot-stalk of a leaf or
flower, the leaf-stalk or peduncle.
—प्रसव-वि-
कार, अस्, m., Ved. a prodigy happening at the
birth of a child.
—प्रसव-वेदना, f. the pangs of
childbirth, throes.
—प्रसव-स्थली, f. ‘birthplace, ’
a mother.
—प्रसव-स्थान, अम्, n. a receptacle for
young, a nest.
—प्रसवोत्थान (°व-उत्°), अम्, n.,
N. of the seventeenth Pari-śiṣṭa of the Yajur-veda.
—प्रसवोन्मुख (°व-उन्°), ई, f. expecting child-
birth, about to be delivered (according to Malli-
nātha = आसन्न-प्रसवा).
Macdonell
Englishप्रसव pra-savá, 〈1.〉 pressing (of Soma)
🞄〈2.〉 setting in motion, impulse
course
current
🞄quickening power, stimulation, instigation
🞄aid
command
acquisition
vivifier
〈3.〉 begetting, 🞄generation
conception
bringing 🞄forth, bearing
birth
delivery, confinement
🞄augmentation
birth-place
flower, blossom
🞄sg. & offspring, progency (—°, sts. = young 🞄—): -gṛha, lying-in chamber
-savana, 🞄n. bringing forth, bearing of children
fecundity
🞄-sava-vedanā, pangs of childbirth, 🞄travail
-savitṛ, 〈1.〉 impeller, inciter, 🞄vivifier (of, g.)
〈2.〉 (-tṛ), procreator, 🞄father
-savin, bearing, producing
-savya, (holding the left hand out towards 🞄anything), following oneʼs left hand, keeping 🞄oneʼs left hand towards anything (in walking 🞄round it): -m, ad. to the left
-sáh, (str. 🞄st. -sā́h) overpowering
-saha, enduring, 🞄withstanding (—°)
endurance, resistence, 🞄(only —°)
beast or bird of prey
-sahana, 🞄resisting
overcoming
embracing
-sahya, 🞄〈1.〉 gd. forcibly
exceedingly
without more 🞄ado
necessarily (with na, by no means)
〈2.〉 🞄fp. conquerable
with inf. capable of being — 🞄[Page183-1] 🞄(ps. pt.): -kārin, acting with violence
🞄-haraṇa, forcible abduction or appropriation.
Benfey
EnglishApte Hindi
Hindiप्रसवः
- प्र + सू + अप्
"जन्म देना, जनन, प्रसूति, जन्म, उत्पादन"
प्रसवः
- प्र + सू + अप्
"बच्चे का जन्म, गर्भ मोचन, प्रसूति"
प्रसवः
- प्र + सू + अप्
"सन्तान, प्रजा, छोटे बच्चे, बालक"
प्रसवः
- प्र + सू + अप्
"स्रोत, मूल, जन्मस्थान"
प्रसवः
- प्र + सू + अप्
"फूल, मंजरी"
प्रसवः
- प्र + सू + अप्
"फल, उत्पादन"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaप्रसव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಸವಿಸುವುದು /ಹೆರುವುದು
निष्पत्तिः - > प्र + षूङ् (प्राणिप्रसवे) - "अप्" (३-३-५८)
प्रयोगाः - > "पतिः प्रतीतः प्रसविन्मुखीं प्रियां ददर्श काले दिवमभ्रितामिव"
उल्लेखाः - > रघु० ३-१२
प्रसव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗರ್ಭ ಧರಿಸುವುದು /ಬಸಿರಾಗುವುದು
प्रयोगाः - > "यथाविध्यधिगम्यैनां शुक्लवस्त्रां शुचिव्रताम् । मिथो भजेताप्रसवान् सकृत्सकृदृतावृतौ ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ९-७०
प्रसव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜನ್ಮ /ಉತ್ಪತ್ತಿ
प्रयोगाः - > "ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्लाघा विपर्ययः । गुणा गुणानुबन्धित्वात् तस्य सप्रसवा इव ॥"
उल्लेखाः - > रघु० १-२२
प्रसव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುತ್ತ್ರ /ಮಗ /ಸಂತಾನ
प्रयोगाः - > "वधूरिधात्रा प्रतिनन्द्यते स्म कल्याणि वीरप्रसवा भवेति"
उल्लेखाः - > कुमा० ७-८७
प्रसव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾರಣ /ಹೇತು
निष्पत्तिः - > प्र + षूङ् (प्राणिप्रसवे) - कर० "अप्" (३-३-५८)
प्रयोगाः - > "उपकारकमायतेर्भृशं प्रसवः कर्मफलस्य भूरिणः"
उल्लेखाः - > किरा० २-४३
प्रसव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುಷ್ಪ /ಕುಸುಮ /ಹೂವು
प्रयोगाः - > गणा नमेरुप्रसवावतंसा भूर्जत्वचः स्पर्शवतीर्दधानाः"
उल्लेखाः - > कुमा० १-५५
प्रसव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಫಲ /ಹಣ್ಣು
प्रयोगाः - > "अथ रिरंसुममुं युगपद्गिरौ कृतयथास्वतरुप्रसवश्रिया"
उल्लेखाः - > माघ० ६-१
L R Vaidya
Englishprasava {% m. %} 1. Generation, procreation
2. child-birth, parturition, delivery, प्रसवोन्मुखीं प्रियां ददर्श काले दिवमभ्रितामिव R.iii.12
3. offspring, progeny, young, वधूर्विधात्रा प्रतिनंद्यते स्म कल्याणि वीरप्रसवा भवेति K.S.vii.87, R.ix.28
4. source, origin
5. a flower, a blossom, गणा नमेरुप्रसवावतंसाः K.S.i.55
6. a fruit, product.
Bopp
LatinSchmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
GermanSanskrit Tibetan
Tibetanbskyed pa
१) अवरुप्त २) अवरोपित ३) आधान ४) ° आवह ५) आहित ६) उत्पद्य ७) उत्पद्यते ८) उत्पन्न ९) उत्पाद १०) उत्पादिक ११) उत्पादित १२) उत्पाद्य १३) उदय १४) उपसंहार १५) उपाहित १६) गत १७) गृहीत १८) ° जनक १९) जनन २०) जननी २१) जनयेत् २२) जनित २३) जात २४) निधारः (?) २५) प्रयुक्ति २६) प्रसव २७) प्रसवन्ति २८) रोपित २९) वर्धन ३०) वर्धित ३१) विहित ३२) व्युत्थित
mngal grol ba
गर्भमोचन / प्रसव
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritदोहदं दौर्हृदं श्रद्धा लालसा सूतिमासि तु ।
वैजननो विजननं प्रसवो नन्दनः पुनः ॥ ५४१ ॥
उद्वहोऽङ्गात्मजः सूनुस्तनयो दारकः सुतः ।
पुत्रे दुहितरि स्त्रीत्वे तोकापत्यप्रसूतयः ॥ ५४२ ॥
तुक्प्रजोभयोर्भ्रात्रीयो भ्रातृव्यो भ्रातुरात्मजे ।
दोहद (क्ली), दौर्हृद (क्ली), श्रद्धा (स्त्री), लालसा (स्त्री), सूतिमास् (पुं), वैजनन (पुं), विजनन (क्ली), प्रसव (पुं), नन्दन (पुं), उद्वह (पुं), अङ्गज (पुं), आत्मज (पुं), सूनु (पुं), तनय (पुं), दारक (पुं), सुत (पुं), पुत्र (पुं), नन्दना (स्त्री), उद्वहा (स्त्री), अङ्गजा (स्त्री), आत्मजा (स्त्री), सूनु (स्त्री), तनया (स्त्री), दारिका (स्त्री), सुता (स्त्री), पुत्री (स्त्री), तोक (क्ली), अपत्य (क्ली), प्रसूति (स्त्री), तुक् (पुं), प्रजा (स्त्री), भ्रात्रीय (पुं), भ्रातृव्य (पुं)
विस्तारविटपौ तुल्यौ प्रसूनं कुसुमं सुमम् ॥ ११२४ ॥
पुष्पं सूनं सुमनसः प्रसवश्च मणीवकम् ।
विस्तार (पुं), विटप (पुंक्ली), प्रसून (क्ली), कुसुम (क्ली), सुम (क्ली), पुष्प (पुंक्ली), सून (क्ली), सुमनस् (स्त्रीब), प्रसव (पुं), मणीवक (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritपुष्प
पुष्प, प्रसव, कुसुम, प्रसूनक, सुमनस्
पुष्पं प्रसवः कुसुमं प्रसूनकं सुमनसः समाख्याताः ।
verse 2.1.1.186
page 0023
नाममाला
Sanskritपुष्प, सुमनस्, फुल्ल, लतान्त, प्रसव, उद्गम, प्रसून, कुसुम
पुष्पं सुमनसः फुल्लं लतान्तं प्रसवोद्गमौ ।
प्रसूनं कुसुमं ज्ञेयम् तदाद्यस्त्रशरः स्मरः ॥ ८० ॥
verse 0.1.1.80
page 0041
एकाक्षरनाममाला
Sanskritषू, इष्ट, प्रसव
शुश्चन्द्रे षः सदारः स्यात् तथेष्टे प्रसवे तु षूः ।
verse 1.1.1.43
page 0122
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritप्रसवः, (प्र + सू + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ ।इत्यप् ।) गर्भमोचनम् । तत्पर्य्यायः । प्रसूतिः २ ।इत्यमरः । ३ । २ । १० ॥
(यथा, रघुः । ३ । १२ ।“पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियांददर्श काले दिवमभ्रितामिव ॥
”गर्भग्रहणम् । यथा, मनुः । ९ । ७० ।“यथाविध्यभिगम्यैनां शुक्लवस्त्रां शुचिव्रताम् ।मिथो भजेताप्रसवात् सकृत्सकृदृतावृतौ ॥
”)उत्पादः । (जन्म । यथा, रघुः । १ । २२ ।“ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्लाघाविपर्य्ययः ।गुणागुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव ॥
”“सह प्रसवो जन्म येषां ते सप्रसवाः सोदराइव ।” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥
) अप-त्यम् । (यथा, रघुः । ८ । ३० ।“ऋषिदेवगणस्वधाभुजांश्रुतयागप्रसवैः स पार्थिवः ।अनृनत्वमुपेयियान् बभौपरिधेर्मुक्त इवोष्णदीधितिः ॥
”)फलम् । कुसुमम् । इति मेदिनी । वे, ४२ ॥
(यथा, रघुः । ४ । २३ ।“प्रसवैः सप्तपर्णानां मदगन्धिभिराहताः ।असूययेव तन्नागाः सप्तधैव प्रसुस्रुवुः ॥
”आज्ञा । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १० । २१ ।“मरुतां प्रसवेन जय ।” “हे धुर्य्य मरुतां देवानांप्रसवेनाज्ञया त्वं जय शत्रूनिति शेषः ॥
” इतितद्भाष्ये महीधरः ॥
) प्रसवस्य मासनियमोयथा, --“नवमे दशमे मासि नारी गर्भं प्रसूयते ।एकादशे द्वादशे वा ततोऽन्यत्र विकारतः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
प्रसूतिकारकौषधादि यथा, --“पीतन्तु काञ्जिकं रुद्र ! क्वथितं शरपुङ्खया ।हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तं शीघ्रं स्त्रीणां प्रसूतिकृत् ॥
मातुलुङ्गस्य वै मूलं कटिबद्धं प्रसूतिकृत् ।अपामार्गस्य वै मूलं योनिस्थञ्च प्रसूतिकृत् ॥
अपामार्गस्य वै मूले गर्भवत्यास्तु नामतः ।उत्पाट्यमाने सकले पुत्त्रः स्यादन्यथा सुता ॥
अपामार्गस्य वै मूले नारीणां शिरसि स्थिते ।गर्भशूलं विनश्येत नात्र कार्य्या विचारणा ॥
”इति गारुडे १९६ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“पाठालाङ्गलिसिंहास्यमयूरकजटैः पृथक् ।नाभिवस्तिभगालेपात् सुखं नारी प्रसूयते ॥
पाठायास्तु शिफा योनौ या नारी संप्रधारयेत् ।उषः प्रसवकाले तु सा सुखेन प्रसूयते ॥
तुषाम्बुपरिपिष्टेन मूलेन परिलेपयेत् ।लाङ्गल्याश्चरणौ सूते क्षिप्रमेतेन गर्भिणी ॥
मातुलुङ्गस्य मूलानि मधुकं मधुसंयुतम् ।घृतेन सह पातव्यं सुखं नारी प्रसूयते ॥
”इति चक्रपाणिदत्तः ॥
* ॥
सुखप्रसवमन्त्रो यथा, --“अस्ति गोदावरीतीरे जन्भला नाम राक्षसी ।तस्याः स्मरणमात्रेण विशल्या गर्भिणी भवेत् ॥
”सुखप्रसवचक्रं यथा, --“पञ्चरेखाः समुल्लिख्य तिर्य्यगूर्द्ध्वक्रमेण हि ।पदानि षड्दशापाद्य त्वेकमाद्ये मुनौ त्रयम् ॥
नवमे सप्त दद्यात्तु बाणं पञ्चदशे तथा ।द्वितीयेऽष्टावष्टमे षट्दिशि द्वौ षोडशे श्रुतिः ॥
एकादिना समं ज्ञेयमिच्छाङ्कार्द्धं त्रिकोणके ।तदा द्वात्रिंशदादिः स्याच्चतुष्कोष्ठेषु सर्व्वतः ॥
दर्शनाद्धारणात्तासां शुमं स्यादेषु कर्म्मसु ।द्वात्रिंशत् प्रसवे नार्य्याश्चतुस्त्रिंशद्गमे नृणाम् ॥
भूताविष्टेषु पञ्चाशन्मृतापत्यासु वै शतम् ।द्वासप्ततिस्तु बन्ध्यायां चतुःषष्टी रणाध्वनि ॥
विषे विंशो धान्यकीटेष्वधाविंशतिरेव च ।चतुरष्टौ च बालानां रोदने परिकीर्त्तिताः ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
तस्य वैकृतं यथा, --गर्ग उवाच ।“अकालप्रसवा नार्य्यः कालातीतप्रजास्तथा ।विकृतप्रसवाश्चैव युग्मप्रसवनास्तथा ॥
अमानुषा अवण्डाश्च न जातव्यञ्जनास्तथा ।हीनाङ्गा अधिकाङ्गाश्च जायन्ते यदि वास्त्रियः ॥
पशवः पक्षिणश्चैव तथैव च सरीसृपाः ।विनाशं तस्य देशस्य कुलस्य च विनिर्द्दिशेत् ॥
निर्व्वासयेत्तां नृपतिः स्वराष्ट्रात्स्त्रियञ्च पूज्याश्च ततो द्विजेन्द्राः ।किमिच्छकैर्ब्राह्मणतर्पणञ्चलोके ततः शान्तिमुपैति पापम् ॥
”इति मात्स्ये अद्भुतशान्तिस्त्रीप्रसवविकृतो नाम२०९ अध्यायः ॥
* ॥
प्रसवाद्भुतत्वं यथा, --“एको वृषस्त्रयो गावः सप्ताश्वा नवदन्तिनः ।सिंहप्रसूतिकाश्चैव कथिताः स्वामिघातकाः ॥
”तिस्र इति वक्तव्ये छान्दसत्वात् त्रय इत्युक्तम् ।सिंहप्रसूताश्च स्त्रियो बोध्याः ।“भानौ सिंहगते चैव यस्य गौः संप्रसूयते ।मरणं तस्य निर्द्दिष्टं षड्भिर्मासैर्न संशयः ॥
* ॥
अत्र शान्तिं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् ।प्रसूतां तत्क्षणादेव तां गां विप्राय दापयेत् ॥
ततो होमं प्रकुर्व्वीत घृताक्तै राजसर्षपैः ।आहुतीनां घृताक्तानामयुतं जुहुयात्ततः ॥
”व्याहृतिभिश्चायं होमः ।“सोपवासः प्रयत्नेन दद्याद्विप्राय दक्षिणाम् ॥
”अपि च ।“सिंहराशौ गते सूर्य्ये गोप्रसूतिर्यदा भवेत् ।पौषे च महिषी सूते दिवैवाश्वतरी तथा ॥
तदानिष्टम्भवेत् किञ्चित् तच्छान्त्यै शान्तिकञ्चरेत् ।अस्य वामेतिसूक्तेन तद्विष्णोरितिमन्त्रतः ॥
जुहुयाच्च तिलाज्येन शतमष्टोत्तराधिकम् ।मृत्युञ्जयविधानेन जुहुयाच्च तथायुतम् ।श्रीसूक्तेन ततः स्नायात् शान्तिसूक्तेन वा पुनः ॥
”इत्यद्भुतसागरे नारदः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritप्रसव प्र + सू--भावादौ अप् । १ गर्भमोचने २ उत्पत्तौ ३ कार्ये४ फले ५ कुसुमे ६ अपत्ये च मेदि० नारीणां गर्घमुक्तिकालश्च भावप्र० उक्तो यथा“नवमे दशमे मासि नारी नर्भं प्रसूयते । एकादशेद्वादशे वा ततोऽन्यत्र विकारतः” । वैकृतं यथा “गर्गउवाच “अकालप्रसवा नार्य्यः कालातीताः प्रजास्तथा ।विकृतप्रसवाश्चैव युग्मप्रसवनास्तथा । अमानुषा अवण्डाश्चनजातव्यञ्जनास्तथा । हीनाङ्गा अधिकाङ्गाश्च जायन्तेयदि वा स्त्रियः । पशवः पक्षिणश्चैव तथैव च सरी-सृपाः । विनाशं तम्य देशस्य नृपस्य च विनिर्दिशेत् ।निर्वासयेत्तां नृपतिः स्वराष्ट्रात् स्त्रियञ्च, पूज्याश्च ततोद्विजेन्द्राः । किमिच्छिकैर्ब्राह्मणतर्पणञ्च लोके ततः शा-न्तिमुपैति पापम्” मात्स्ये २०९ अ० । “भानौ सिंहगतेचैव यस्य गौः सप्रसूयते । मरणं तस्य निर्दिष्टं षड्-भिर्मासैर्न संशयः । अत्र शान्तिं प्रवक्ष्यामि येन सम्प-द्यते शुभम् । प्रसुतां तत्क्षणादेव तां गां विप्रायदापयेत् । ततो होमं प्रकुर्वीत घृताक्तैराजसर्षपैः ।आहुतीनां घृताक्तानामयुतं जुहुयात्ततः” नारदः ।“प्रसबविकारे स्त्रीणां द्वित्रिचतुःप्रभृति सम्प्रसूतौ वा ।हीनातिरिक्तकाले च देशकुलसङ्क्षयो भवति । बडवोष्ट्रमहिमगोहस्तिनीषु यमलोड्भवे मरणमेमाम् । षण्मा-सात् सूतिफलं शान्तौ श्लोकौ च गर्गोक्तौ “नार्य्यःपरस्य विषये त्यक्तव्यास्ता हितार्थिना । तर्पयेच्च द्विजानकामैः शान्तिं चैवात्र कारयेत् । चतुष्पदाः स्वयूथेभ्य-स्त्यक्तव्याः परमूमिषु । नगरं स्वामिनं यूथमन्यथा हिविनाशयेत्” वृ० सं० ४६ अ० । सुखव्रसवप्रकारः ज्यो०त० उक्तो यथा “अस्ति गोदावरीतीरे जम्भला नामराक्षसीं । तस्याः स्मरणमात्रेण विशल्या गर्भिणीभवेत्” । “पञ्च रेखाः समुल्लिख्य तिर्य्यगूर्द्ध्वक्रमेण हि ।पदानि १६ षड्दशापाद्य त्वेकमाद्ये मुनौ ७ त्रयम् ।नबमे सप्त दद्यात्तु वाणं ५ पञ्चदशे तथा । द्वितीयेऽष्टाव-ष्टमे षट् दिशि १० द्वौ षोडशे श्रुति ४ म् । एकादिना समंदेयमिच्छार्द्धाङ्कं त्रिकोणके । तदा द्वात्रिं शदादिः स्यात्चतुः कोष्ठेषु सर्वतः । दर्शनाद्धारणात्तासां शुभं स्यादेषुकर्मसु । द्वात्रिंशत् प्रसबे नार्य्याश्चतूस्त्रिंशद्गमे नृणाम् ।भूतारिष्टेषु पञ्चाशद् मृतापत्यासु वै शतम् । द्वासप्रतिस्तुसन्ध्यायां चतुः षष्टीरणाध्वनि । विषे विंशो धान्यकीटे-ष्वष्टाविंशतिरेव च । चतुरष्टौ ३२ च बालानां रोदनेपरि कीर्त्तिता” । स्थानविशेषादिस्थग्रहभेदानां विकृत-प्रसवसूचकताभेदः वृ० जा० उक्तो यथा“उदयस्थेऽपि वा मन्दे कुजे वास्तं ७ समागते । स्थितेवाऽन्तःक्षपानाथे शशाङ्कसुतशुक्रयोः । शशाङ्के पाप-लग्ने वा वृश्चिकेश (कुज) त्रिभागगे । शुभैःस्वाय २ । ११ ।स्थितैर्जातः सर्पस्तद्वेष्टितोऽपि वा । चतुष्पदे गते भानौशेषैर्वीर्य्यसमन्वितैः । द्वितनुस्थैश्च यमलौ भवतःकोशवेष्टितौ । छागसिंहवृषैर्लग्ने तत्स्थे सौरेऽथ वाकुजे । राश्यं शसदृशे गात्रे जायते नालवेष्टितः” ।स्थानभेदे प्रसवसूचकयोगः वृ० जा० उक्ती यथा“पूर्णे शशिनि स्वराशिगे सौम्ये लग्नगते शुभे सुखे ।लग्नः जलजेऽस्तगेऽपि वा चन्द्रे पोतगता प्रसूयते ।आप्योदयमाप्यगः शशीसम्पूर्णः समवेक्षतेऽथ वा । मेषूरणबन्धुलग्नः ग स्यात् सूतिः सलिले न संशयः । उदयोडुप-योर्व्यय १२ स्थिते गुप्त्यां पापनिरीक्षिते यमे । अलिकर्कि-युते विलग्नगे सौरे शीतकरेक्षितेऽवटे । मन्देऽब्जगतेविलग्नगे बुधसूर्य्येन्दू निरीक्षिते क्रमात् । क्रीडाभवनेसुरालये शेखरभूमिषु च प्रसूयते । नृलग्नगं प्रेक्ष्य कुजःश्मशाने रम्ये सितेन्दूगुरुरग्निहीत्रे । रविर्नरेन्द्रामरगो-कुलेषु शिल्पालये ज्ञः प्रसवं करोति । राश्यंशसमानगो-चरे मार्गे जन्म चरे न्यिरे गृहे । स्वर्क्षांशिगते स्वमन्दिरेबलयोगात् फलमंशकर्क्षयोः । आरार्कजयोस्त्रिकोणगेचन्द्रेऽस्ते च विसृज्यतेऽम्बया । दृष्टेऽमरराजमन्त्रिणादीर्घायुः सुखभाक् च स स्मृतः । पापेक्षिते तुहिनगावुदये कुजेऽस्ते ११ त्यक्तो विनश्यति कुजार्कजयोस्तथाये ।सौम्येऽपि पश्यति तथाविधहस्तमेति सौम्येतरेषु पर-हस्तगतोऽप्यनायुः । पितृमातृगृहेषु तद्बलात्तरुशाला-दिषु नीचगैः शुभैः । यदि नैकगतौ तु वीक्षितौ ल-ग्नेन्दू विजने प्रसूयते । मन्दर्क्षांशे शशिनि हिवुके भ-न्ददृष्टेऽब्जगे वा तद्युक्ते वा तमसि शयने नीचसंस्थैश्चभूमौ । यद्वद्राशिर्व्रजति हरिजं गर्भमीक्षस्तु तद्वा पापै-श्चन्द्रात् स्मर ७ सुख ४ गतैः क्लेशमाहुर्जनन्याः” । अथसूतिकागृहमानम् “अष्टहस्तायतञ्चारु चतुर्हस्तविशा-लकम् । प्राचीद्वारमुद्ग्द्वारं विदध्यात् सूतिकागृहम्” ।आसन्नपसवायालक्षणमाह “याते हि शिथिले कुक्षीमुक्ते हृदयबन्धने । सशूले जघने नारी विज्ञेया प्रसवोतसुका । आसन्नप्रसवायास्तु कटीपृष्ठन्तु सव्यथम् ।भवेन्मुहुः प्रवृत्तिश्च मूत्रस्य च मलस्य च” । अथासन्नप्रस-वाया उपचारः “तैलेनाभ्यक्तगात्राणां संस्नातामुष्णा-रिणा । यबागूम्पाययेत् कोष्णां मात्रया घृतसयुताम् । कृतोपधाने मृदुभिर्विस्तीर्णे शयने शनैः ।आभुग्नसक्थि चोत्ताना नारी तिष्ठेद्व्ययान्विता” ।(अभुग्नसक्थि असङ्कोचितोरुः) अथ धात्री “चतस्रो-ऽशङ्कनीयाश्च स्रावणे कुशला हिताः । वृद्धः परिचरेयुस्ताः सम्यक् छिन्ननखाः स्त्रियः” । अथ तत्कृत्यम्“अपत्यमार्गं तैलेन समभ्यज्य समन्ततः । एका तुतासु सुभगे! प्रवाहस्वेति तां वदेत् । अव्यथा माप्रवाहिष्ठाः प्रवाहेथा व्यथा यदि । प्रवाहेथाः शनैपूर्वं प्रगाढञ्च ततःपरम् । ततो ग ढनरं गर्भे योनि-द्दारमुपागते । अपरासहितो गर्भो यावत् पतति भू-तले” । व्यथारहितायाः प्रवाहणाद्वैगुण्यमाह “मूकंवा बधिरं कुब्जं श्वासकामक्षयान्वितम् । सूते स्रस्ततनुंवालमकाले च प्रवाहणात्” भावप्र० । नवममाठादिप्रस-वकालश्च नारीणामन्यजन्तूनां मासाभेदाअन्यत्रा दृयाः
Capeller
GermanGrassman
German2. prasavá, m. [von 1. sū mit prá, vgl. savá], Hervorrufung schneller Bewegung
daher 1〉 schnelle Strömung (der Gewässer)
2〉 von der Thätigkeit des savitṛ́, welche als Belebung oder Erweckung (mit dem Gegensatze nivéśana {512, 2}), oder Erregung, Antrieb ({965, 1}
{267, 6}) oder Spende (Güterzuführung) ({159, 5}
{435, 5}) aufgefasst wird
3〉 Treiben, Antrieb, besonders des Indra, sofern er die Gewässer zum Strömen treibt
4〉 Gütererwerb, auch mit dem Gen. Erwerb, Erlangung
5〉 die Unternehmung, besonders in ihrem Fortgange, im Gegensatze zu ut-savá ({102, 1}), was das Beginnen derselben bezeichnet.
-ás 1〉 sárgataktas {267, 4}. _{267, 11}.
-ám 1〉 síndhavas (ā́pas) 〰 yáthā‿ā́yan {270, 6}
〰 bhíkṣamāṇe (vípāṭ śutudrī́) {267, 2}.
-ásya 2〉 {435, 5} (īśiṣe).
-é 2〉 {159, 5}
{267, 6}
{512, 2} (bhū́manas)
{965, 1}. — 3〉 {709, 12}
{937, 8}. — 4〉 {396, 9} (ápavratān 〰 vāvṛdhānā́n)
kṣémasya {598, 4}. — 5〉 {102, 1}. _{102, 9} (índras kṛṇotu 〰 rátham purás).
Burnouf
FrenchStchoupak
Frenchप्र-सव-
procréation, génération, conception, accouchement
naissance, origine
lieu de naissance
et descendants, postérité
fleurs
-न- nt. fait d'accoucher, naissance, fécondité
-इन्- a. qui
procrée.
°कर्म-कृत्- procréateur, générateur.
°माला- guirlande de fleurs.
°रजस्- nt. pollen.
°वेदना- douleurs de l'enfantement.
प्रसवानुक्रम- ordre dans lequel on a enfanté.
प्रसवोन्मुख- -ई- a. qui attend un enfant, qui est sur le point.
d'accoucher.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.
