प्रवृत्तिः (pravRttiH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

प्रवृत्तिः [pravṛttiḥ],  f.
 

Continued advance.

Rise,  origin,  source,  flow (of words &c.
 )
 प्रवृत्तिरासीच्छब्दानां चरितार्था चतुष्टयी Ku.*
  2.17.

Appearance,  manifestation
 कुसुमप्रवृत्तिसमये Ś.*
  4.9. (v. l. )
 R.*
  11.43
14.39
15.4.

Advent,  setting in,  commencement
 आकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्तिम् Ku.*
  3.34.

Application or addiction to,  tendency,  inclination,  predilection,  propensity
 न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् Bg.*
  11.31
 सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः Ś.*
  1.22.

Conduct,  behaviour
 त्वां प्रत्यकस्मात् कलुषप्रवृत्तौ R.*
  14.73.

Employment,  occupation,  activity
 विदितं वो यथा स्वार्था न मे काश्चित् प्रवृत्तयः Ku.*
  6.26.

Use,  employment,  currency (as of a word).

Continued effort,  perseverance.

Signification,  sense,  acceptation (of a word).

Continuance,  permanence,  prevalence.

Active life,  taking an active part in worldly affairs (opp.  निवृत्ति)
 प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं नु वा H.

News,  tidings,  intelligence
 ततः प्रवृत्तिः सीतायाः Mb.
 *  3.148.5
 प्रवृत्तिसाराः खलु मादृशां गिरः Ki.*
  1.25
 जीमूतेन स्वकुशलमयी हारयिष्यन् प्रवृत्तिम् Me.*
  4
 V.*
  4.2.

Applicability or validity of a rule.

Fate,  destiny,  luck.

Cognition,  direct perception or apprehension. 

Rutting juice,  or ichor exuding from the temples of an elephant in rut.

N.
  of the city of उज्जयिनी q. v. 

(In Arith.
 ) The multiplier. Comp.
   -ज्ञः a spy,  secret emissary or agent. -निमित्तम् a reason for the use of any term in a particular signification.  -पराङ्मुख a.
  averse to giving news
 मयि च विधुरे भावः कान्ताप्रवृत्तिपराङ्मुखः V.*
  4.2.-पुरुषः a news agent
 प्रवृत्तिपुरुषाः कथयन्ति Pañch. -प्रत्ययः conception of the things relating to the external world.-मार्गः active or worldly life,  attachment to the business and pleasure of the world. -लेखः a writ of guidance
 प्रावृत्तिकश्च प्रतिलेख एव Kau. A.
 2.1.28. -विज्ञानम् cognition of the things belonging to the external world.

Apte 1890

English

 प्रवृत्तिः f. 1 Continued advance. 
2 Rise,  origin,  source,  flow (of words &c.)
 प्रवृत्तिरासीच्छब्दानां चरितार्था चतुष्टयी Ku. 2. 17. 
3 Appearance,  manifestation
 कुसुमप्रवृत्तिसमये Ś. 4. 17 v. l.
 R. 11. 43
 14. 39
 15. 4. 
4 Advent,  setting in,  commencement
 आकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्तिं Ku. 3. 34. 
5 Application or addiction to,  tendency,  inclination,  predilection,  propensity
 सतां हि स देहपदेषु वस्तषु प्रमाणमंतः करणप्रवृत्तयः Ś. 1. 22. 
6 Conduct
 behaviour
 R. 14. 73. 
7 Employment,  occupation,  activity
 Ku. 6. 26. 
8 Use,  employment,  currency (as of a word). 
9 Continued effort,  perseverance. 
10 Signification,  sense,  acceptation (of a word). 
11 Continuance,  permanence,  prevalence. 
12 Active life,  taking an active part in worldly affairs (opp. निवृत्ति). 
13 News,  tidings,  intelligence
 जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन् प्रवृत्तिं Me. 4
 V. 4. 20. 
14 Applicability or validity of a rule. 
15 Fate,  destiny,  luck. 
16 Cognition,  direct perception or apprehension. 
17 Rutting juice,  or ichor exuding from the temples of an elephant in rut. 
18 N. of the city of उज्जयिनी q. v. 
Comp. 
ज्ञः a spy,  secret emissary or agent. 
निमित्तं a reason for the use of any term in a particular signification. 
पराङ्मुख a. averse to giving news
 V. 4. 20. 
मार्गः active or worldly life,  attachment to the business and pleasures of the world. 

Hindi

गतिविधि

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte Hindi

Hindi

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"निरन्तर प्रगमन,  प्रयति,  आगे बढना"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"उदय,  मूल,  स्रोत,  प्रवाह"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"दर्शन,  प्रकटीकरण"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"उदय,  आरंभ,  शुरु"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"प्रयोग,  व्यसन,  झुकाव,  रुझान,  रुचि,  प्रवणता"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"आचरण,  व्यवहार"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"काम में लगाना,  व्यवसाय,  क्रियाशीलता"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"प्रयोग,  नियोजन,  प्रचलन"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"अनवरत प्रयत्न,  धैर्य"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"सार्थकता,  भावार्थ,  स्वीकृति"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"निरन्तरता,  स्थायिता,  प्राबल्य"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"सक्रिय सांसारिक जीवन,  सांसारिक जीवन में सक्रिय भाग लेना"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"समाचार,  खबर,  गुप्त वार्ता"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
नियम की प्रयोजनीयता या वैधता

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"भाग्य,  नियति,  किस्मत"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
"संज्ञान,  सीधा प्रत्यक्षज्ञान,  समयबोध"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
हाथी का मद

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र +  वृत् +  क्तिन्
उज्जयिनी नगरी का नामान्तर

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र+वृत्त्+क्तिन्
गुणक

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र+वृत्त्+क्तिन्
"उदय,  उदगम्"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र+वृत्त्+क्तिन्
प्रकट होना

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र+वृत्त्+क्तिन्
आरम्भ

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र+वृत्त्+क्तिन्
आचरण

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र+वृत्त्+क्तिन्
"काम,  रोजगार"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र+वृत्त्+क्तिन्
प्रयोग

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र+वृत्त्+क्तिन्
"सार्थकता,  अर्थ"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र+वृत्त्+क्तिन्
समाचार

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र+वृत्त्+क्तिन्
"भाग्य,  किस्मत"

प्रवृत्तिः
स्त्री*
  - प्र+वृत्त्+क्तिन्
प्रत्यक्ष ज्ञान

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  अभिषङ्गः,  प्रवृत्तिः,  प्रसङ्गः,  प्रवणता,  विनतता
noun
 
सः मनोभावः यः अन्यतमम् विहाय अन्यतमं वृणोति।
 "मतानाम् अभिषङ्गः कांग्रेसम् अनु वर्तते।"

Synonyms:
  सहजवृत्तिः,  प्रवृत्तिः
noun
 
नैसर्गिकम् आचरणम्।
 "अल्पेन एव कारणेन रोशनं गीतायाः सहजवृत्तिः अस्ति।"

Synonyms:
  कार्यविधिः,  कार्यशैली,  प्रवृत्तिः
noun
 
कार्यस्य पद्धतिः।
 "भवान् स्वस्य कार्यविधिं किञ्चित् परिवर्तयतु।"

Synonyms:
  अभियानम्,  प्रवृत्तिः
noun
 
कञ्चित् महत्वपूर्णं कार्यं सम्पादयितुं प्रवर्तमानः उपक्रमः।
 "जनान् साक्षरं कर्तुं सर्वकारेण साक्षरतायाः अभियानम् आचर्यते।"

Synonyms:
  वार्ता,  वृतान्तः,  समाचारः,  सन्देशः,  सन्दिष्टः,  सवादः,  वृत्तम्,  वर्तमानम्,  प्रवृत्तिः,  किंवदन्ती,  उदन्तः,  उदन्तकः,  लोकवादः,  लोकप्रवादः,  जनवादः,  जनश्रुतिः,  वाचिकम्,  सूचना
noun
 
घटनानां वृत्तान्तः यः आकाशवाणीदूरदर्शनादितः प्राप्तः।
 "पूर्वं भवन्तः हिन्दीभाषायां विश्वस्य वार्ताः अश्रुण्वन्।"

Synonyms:
  यत्नः,  प्रयत्नः,  चेष्टा,  चेष्टितम्,  विचेष्टितम्,  चेष्टनम्,  उद्यमः,  उद्योगः,  व्यवसायः,  अध्यवसायः,  अध्यवसानम्,  प्रवृत्तिः,  व्यापारः,  आयासः,  घटनम्,  घटना,  घटा,  ग्रहः,  गुरणम्,  गूरणम्,  गोरणम्,  उपक्रमः,  कर्मयोगः,  प्रयोगः,  व्यायामः,  उत्साहः
noun
 
ईप्सितसिद्ध्यर्थं क्रियमाणं कार्यम्।
 "उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति लक्ष्मीर् दैवेन देयम् इति कापुरुषा वदन्ति। दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः॥"

Synonyms:
  प्रवृत्तिः,  चरितम्,  चर्या,  अनुशीलनम्,  आचारः,  व्यवहारः,  स्वभावः,  प्रकृत्तिः,  शीलः,  स्वरूपम्,  निसर्गः
noun
 
संतताभ्यासाद् जनितम् आचरणम्।
 "प्रातरुत्थानं तस्य प्रवृत्तिः।"

Synonyms:
  अभिरुचिः,  प्रवृत्तिः
noun
 
प्रकृत्या कस्मिन्नपि रुचिः।
 "पाठनस्य अभिरुचिः दृष्ट्वा सः नगरे प्रेषितः।"

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 प्रवृत्तिः,  स्त्री,
   (प्रवर्त्तते इति । प्र + वृत् + क्तिन् ।)प्रवाहः । उदन्तः । (यथा,  मेघदूते । ४ ।“प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थांजीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन् प्रवृत्तिम् ॥
”प्रवर्त्तनमिति । प्र + वृत् + क्तिन् ।) प्रवर्त्तनम् ।(यथा,  महाभारते । १२ । ३० । १६ ।“ववृधे हि ततस्तस्य हृदि कामो महात्मनः ।यथा शुक्लस्य पक्षस्य प्रवृत्तौ चन्द्रमाः शनैः ॥
”प्रवर्त्तते व्याप्नोति प्रसिद्धत्वेनेति । प्र + वृत् +क्तिच् । यज्ञादिव्यापारः । यथा,  महाभारते ।१ । १ । २५५ ।“असच्च सदसच्चैव यस्माद्विश्वं प्रवर्त्तते ।सन्ततिश्च प्रवृत्तिश्च जन्ममृत्युपुनर्भवाः ॥
”“सन्ततिर्ब्रह्मादिः । प्रवृत्तिर्यज्ञादिः ॥
” इतितट्टीकायां नीलकण्ठः ॥
”) अवन्त्यादिदेशः ।इति मेदिनी । ते,  १३० ॥
 हस्तिमदः । इतिहेमचन्द्रः । ४ । २९० ॥
 न्यायमते यत्नविशेषः ।अस्याः कारणम् । चिकीर्षा । कृतिसाध्यता-ज्ञानम् । इष्टसाधनताज्ञानम् । उपादानप्रत्य-क्षम् । यथा,  --“प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् ।एवं प्रयत्नत्रैविध्यं तान्त्रिकैः परिदर्शितम् ॥
चिकीर्षा कृतिसाध्येष्टसाधनत्वमतिस्तथा ।उपादानस्य चाध्यक्षं प्रवृत्तौ जनकं भवेत् ॥
”इति भाषापरिच्छदः ॥
(यथा,  पञ्चदश्याम् । ६ । १७३ ।“देहादिपञ्चरं यन्त्रं तदारोहोऽभिमानिता ।विहितप्रतिषिद्धेषु प्रवृत्तिर्भ्रमणं भवेत् ॥
”प्रयत्नसहितादन्तःकरणात् प्रवृत्तिर्जायते ।यदुक्तं कामन्दकीये नीतिसारे । १ । ३३ -- ३५ ।“आत्मा मनश्च तद्विद्यैरन्तःकरणमुच्यते ।आभ्यान्तु सप्रयत्नाभ्यां सङ्कल्प उपजायते ॥
आत्माबुद्धीन्द्रियाण्यर्था बहिष्करणमुच्यते ।सङ्कल्पाध्यवसायाभ्यां सिद्धिरस्य प्रकीर्त्तिता ॥
उभे एते हि करणे यत्नानन्तर्य्यके स्मृते ।तस्मात् प्रवृत्तिसंरोधाद्भावयेन्निर्मनस्कताम् ॥
”“आत्ममनोबुद्धिकर्म्मेन्द्रियाणां लक्षणमभिधायबुद्धेरन्तःपरिकल्पनया कारणविभागमभिधातु-माह । आत्मा मनश्चेति । अभिहितेन लक्ष-णेनेति प्रतिपाद्यते यया विद्यया साऽन्वयविद्यासा विद्यते येषां ते तद्विद्याः कणादाक्षपादा-दयः तैः तद्विद्यैः आत्मा मनश्च अन्तःकरण-मुच्यते । आभ्यां आत्ममनोभ्यां प्रयत्नसहिताभ्यांसङ्कल्पः प्रवृत्तिः । इन्द्रियप्रवर्त्तनं उपजायते ।बहिःकरणमभिधातुमाह । आत्मा बुद्धीति ।आत्मा उक्तलक्षणः । बुद्धिः मनः । इन्द्रियाणिबाह्यरूपाणि । अर्थाः शब्दादयः । कर्म्मे-न्द्रियाणां हि उत्सर्गादिका अर्थाः प्रयोजनानि ।एतत् सर्व्वं बहिःकरणम् । सङ्कल्पः सम्यग्-भूतार्थकल्पनं अध्यवसायः प्रयत्नविशेषः ताभ्यांअस्य आत्मनः सुखानुभवलक्षणा सिद्धिः प्रकी-र्त्तिता । तदेवं अन्तःकरणप्रवृत्तिः प्रयत्नादेवबहिःकरणप्रवृत्तिरपि अध्यवसायलक्षणात्प्रयत्नादेवेति दर्शितं भवति एतदेव समर्थ-यन्नाह । उभे एते हीति । उभे एते अनन्त-रोक्ते हि स्फुटं करणे अन्तर्बहिःकरणसंज्ञकेयत्नानन्तर्यके प्रयत्नानन्तरं वर्त्तेते प्रयत्नप्रेर-णादित्यर्थः । तस्मादिति । यस्मादेवं तस्मात्प्रवृत्तिसंरोधात् उभयात्मकस्य प्रयत्नस्यैव संरोधंकृत्वा निर्म्मनस्कतां भावयेत् निर्मनस्कभावं अभ्य-स्येत् यावत् प्रयत्न एव निरुद्धो भवति ताव-दात्मा मनसा न युज्यते ततश्च विद्यमानमपिमनो नास्त्येव मनःकार्य्याकरणात् । अन्तः-करणविश्लेषात् प्रवृत्तिर्नोपपद्यते । एवमन्तः-करणप्रवृत्त्यभावात् बहिःकरणप्रवृत्तेरप्यभावः ।तदभावात् इन्द्रियाणां विषयैः सम्बन्ध एव नस्यात् इति भावः ।” इति तट्टीका ॥
)

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.