| YouTube Channel

प्रवत्स्यत्पतिका (pravatsyatpatikA)

 
शब्दसागरः
English
प्रवत्स्यत्पतिका
f.
 (-का) The wife of one who is about to go on a journey,
regarded as one of the eight Nāyikās, (in belles lettres.)
Monier Williams Cologne
English
प्र-°वत्स्यत्-पतिका
f.
 the wife of a man who intends to make a journey,
L.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
प्रवत्स्यत्पतिका
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಬರಲಿರುವ ಪುರುಷನ ಪತ್ನಿ
निष्पत्तिः - > "कप्"
व्युत्पत्तिः - > प्रवत्स्यन् पतिः यस्याः
L R Vaidya
English
pravatsyat-patikA {% f. %} the wife of one who is about to go on a journey, regarded as one of the eight Nāyikās (in belles lettres).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रवत्स्यत्पतिका,
स्त्री,
 (प्रवत्स्यन् प्रवासं गमि-ष्यन् पतिर्यस्याः । कप् ।) नायिकाभेदः । अस्यालक्षणम् । यस्याः पतिरग्रिमक्षणे देशान्तरंयास्यत्येव सा । अस्याश्चेष्टा काकुवचनकातर-प्रेक्षणगमनविघ्नोपदर्शननिर्व्वेदसन्तापसम्मोह-निश्वासवास्पादयः ॥
मुग्धा प्रवत्स्यत्पतिकायथा, --“प्राणेश्वरे किमपि जल्पति निर्गमायक्षामोदरी वदनमानमयाञ्चकार ।आली पुनर्निभृतमेत्य लतानिकुञ्ज-मुन्मतकोकिलकलध्वनिमाततान ॥
” १ ।मध्या प्रवत्स्यत्पतिका यथा, --“गन्तुं प्रिये ! वदति निःश्वसितं न दीर्घ-मासीन्न वा नयनयोर्ज्जलमाविरासीत् ।आयुर्लिपिं पठितुमेणदृशः परन्तुभालस्थलीं किमु करः समुपाजगाम ॥
” २ ॥
प्रौढा प्रवत्स्यत्पतिका यथा, --“नायं मुञ्चति सुभ्रुवामपि तनुत्यागे वियोगज्वर-स्तेनाहं विहिताञ्जलिर्यदुपते ! पृच्छामि सत्यं वद ।ताम्बूलं कुमुमं पटीरमुदकं यद्बन्धुभिर्दीयतेतत् स्यादत्र परत्र वा किमु विषज्वालावली-दुःसहम् ॥
” ३ ॥
परकीया प्रवत्स्यत्पतिका यथा, --“न्यस्तं पन्नगमूर्द्ध्नि पादयुगलं भक्तिर्विमुक्ता गुरौत्यक्ता नीतिरकारि किं न भवतो हेतोर्मयादुष्कृतम् ।अङ्गानां शतयातना नयनयोः कोपक्रमो रौरवःकुम्भीपाकपराभवश्च मनसो युक्तं त्वयि ।प्रस्थिते ॥
” ४ ॥
सामान्यप्रवत्स्यत्पतिका यथा, --“मुद्रां प्रदेहि बलयाय भवद्वियोग-मासाद्य यास्यति बहिः सहसा यदेतत् ।इत्थं निगद्य विगलन्नयनाम्बुधारावाराङ्गना प्रियतमं करयोर्बभार ॥
” ५ ॥
इति रस्नमञ्जरी ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
प्रवत्स्यत्पतिका स्त्री प्रवत्स्यन्पतिर्यस्याः । यस्याः पतिःपरदेशं गमिष्यति तादृश्यां स्त्रियां रसमञ्जरी । तत्र तल्ल-क्षणभेदादिकमुक्तं यथा “यस्याः पतिरग्रिमक्षणे देशा-न्तरं यास्यत्येव सा प्रवत्स्यत्पतिका । अस्याश्चेष्टा काकु-वचनकातरप्रेक्षणगमनविघ्नोपदर्शननिर्वेदसन्तापसम्मोह-निश्वासबाष्पादयः । सा च सृग्धामध्याप्रोढापरकीयाधारणीभेदात् धञ्जविधा तदुदाहरणानि तत्र दृश्यानि ।