| YouTube Channel

प्रलेहः (pralehaH)

 
Apte
English
प्रलेहः [pralēhḥ], A kind of broth
'सूरणादिद्रव्ययुक्त आद्रकादिसंस्कृत- तक्रादिनिर्मितो द्रवद्रव्यविशेषः'
N.*
 16.86 com.
Apte 1890
English
प्रलेहः A kind of broth.
Apte Hindi
Hindi
प्रलेहः
पुं*
 - प्र+लिह्+घञ्
"एक प्रकार का रसा, शोरवा"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रलेहः,
पुं,
 (प्रलिह्यते इति । प्र + लिह् + घञ् ।)व्यञ्जनविशेषः । इति पाकराजेश्वरः । दम्पोख्तकोरमा इत्यादि पारस्यभाषा ॥
(चिन्तामणौधृतः प्रलेहप्रकारो यथा, --“स्थूलानि मांसखण्डानि क्षालितानि चवारिणा ।तप्तस्नेहे विनिःक्षिप्य दर्व्या सञ्चालयन् पचेत् ॥
तप्तं तत्र विनिःक्षिप्य लावणं जलमल्पकम् ।पचेत् पटपटाशब्दं तस्मिन् मांसे प्रकुर्वति ॥
प्रक्षिपेद्दाडिमीनीरं बहुलेन पचेत् पुनः ।मांसपिण्डेषु सिद्धेषु देया शुण्ठी सजीरका ॥
ततश्चोत्तार्य्य तन्मांसं पृथक् कुर्य्यात् प्रलेहतः ।प्रलेहं दाससा पूतं स्थापयेदन्यभाजने ॥
हिङ्गुना घृतयुक्तेन धूपेन तञ्च धूपयेत् ॥
”गौडदेशीयप्रलेहस्तु ।“हिङ्ग्वार्द्रबीजपूरैलालवणैः सम्भृतेन तु ।कुट्टितामिषपिष्टेन तत्र दाडिमबीजतः ॥
सोषणावेसवारश्च प्रलेहो गौडदेशजः ॥
प्रलेहो रुचिदो बल्यः कफानिलरुजापहः ।संग्राही पित्तकृत् किञ्चिच्छिलाध्मानगदान्जयेत् ॥
पूर्णप्रलेहस्तु ।“मांसपूरणयोगेन कोष्ठाकारं विधाय च ।स्विन्नं कृत्तं धृते भृष्टं प्रलेहविधिना पचेत् ॥
पूरणस्य प्रलेहोऽयं विज्ञेयो वातनाशनः ।श्लेष्मान्तकारकश्चैव मुखवैरस्यहृद्गुरुः ॥
”शुक्लवर्णः प्रलेहः ।“धृते वेसरधान्याकहिङ्गुभृद्दधिसंयुते ।वस्त्रपूतेऽर्द्धसम्पक्वे स्विन्नं मांसं विनिःक्षिपेत् ॥
”पीतवर्णस्तु ।“प्रलेहः पीतवर्णोऽपि कार्य्यः शुक्लप्रलेहवत् ।विशेषोऽत्र हरिद्रायाः संसर्गः कुङ्कुमस्य वा ॥
”रक्तवर्णोऽपि ।“तप्तस्नेहे क्षिपेद्धिङ्गुसंयुतं कासमर्द्दकम् ।धान्यकं लवणाजाजीधौतं मांसञ्च तत् क्षिपेत् ॥
ततोऽर्द्धस्फुटिते मांसे दाडिमीबीजर्सयुते ।सम्पक्वे चातिमृदुले तक्रं शुण्ठीञ्च निःक्षिपेत् ॥
तत उत्तार्य्य वस्त्रेण गालयेद्धूपयेदपि ।रक्तवर्णप्रलेहस्य संसिद्ध्यर्थं विनिःक्षिपेत् ॥
करमर्द्दं दाडिमस्य स्थाने शेषन्तु पूर्व्ववत् ॥
”हरितवर्णस्तु ।“मेथिकाकासमर्दाम्लकल्केन चलकारिते ।घृते मांसं विनिःक्षिप्य पचेच्छुष्कप्रलेहवत् ॥
सिद्धे च गालयेद्वस्त्रे कृत्वा वर्णप्रयोजनम् ।ताम्बूलं कष्टजङ्गारं देयं हरितहेतुना ॥
अरुचौ रुचिदः सद्यो नानावर्णप्रसाधितः ।प्रलेहः कफवातघ्नः किञ्चित् पित्तकरो लघुः ॥
”वटकप्रलेहोऽपि ।“माषस्य पिष्टिका सूक्ष्मा वेसवारेण संयुता ।बहुधा क्रियते तस्या वटिकावटकादिकम् ॥
आम्रविम्बीफलाकारं लड्डुकावटकादिकम् ।शृङ्गाटकफलाकारं यथायुद्धिप्रकारजम् ॥
कृत्वा हि बहुधाधारे स्वेदितं घृतभार्ज्जितम् ।सवेसवारजे तक्रे क्वथिते च मनोरमे ॥
निःक्षिप्य चालयेदीषदुत्तार्यैलादिवासिते ।एवन्तु बहुधा कार्य्यो माषमुद्गप्रलेहकः ॥
प्रलेहो वातजिद्वल्यः शुक्रमांसप्रदो रसः ।प्रीणनः प्राणयुक्तानां शुक्रदः क्षीणरेतसाम् ॥
”मत्स्यप्रलेहस्तु ।“मांसप्रलेहवत्कार्य्यः प्रलेहो मत्स्यसम्भवः ।आदौ तैले परं पक्वं सर्व्वमन्यत्तु पूर्व्ववत् ॥
वर्णस्य करणे देयं पूर्व्वोक्तं द्रव्यकं हि यत् ।उद्धूलनं सुगन्धाय दातव्यं पूर्व्वसम्भवम् ॥
”मत्स्यखण्डप्रलेहस्तु ।“सम्यक् प्रक्षालितं मत्स्यं वेसवारेण वेष्टितम् ।तप्ततैले क्षिपेत् खण्डं हिङ्गुसैन्धवमिश्रितम् ॥
प्रलेहविधिवत् साध्यो मत्स्यखण्डप्रलेहकः ॥
”)