| YouTube Channel

प्रयाग (prayAga)

 
शब्दसागरः
English
प्रयाग
m.
 (-गः)
1. Sacrifice, oblation.
2. A celebrated place of pilgrimage,
the confluence of the Ganges and Jamunā, with the supposed sub-
terraneous addition of the Saraswatī
the modern Allāhābād. The
term in composition is applied of many places of reputed sanctity,
situated at the confluence of two rivers, as Deva-Prayāga, Rudra-
Prayāga, Karṇa-Prayaga, and Nanda-Prayāga, in the Himālayā
mountains, which with Prayāga or Allāhābād, constitute the five
principal places so termed.
3. A name of INDRA.
4. A horse.
E.
 प्र
principal, यज् to worship, and घञ्
aff.
actual worship, or the
place where worship is peculiarly efficacious
Allāhābād is one of
the places where BRAHMĀ is supposed to have consummated ten
Aśwamedhas or sacrifices of the horse, in commemoration of his
recovery, of the four Vedas from ŚANKHĀSURA.
Capeller Eng
English
प्रयाग
m.
N.
 of a region (lit. the place of sacrifice),
pl.
 its inhabitants.
Yates
English
प्र-याग (गः) 1.
m.
 Sacrifice, oblation
place of pilgrimage,
Prayāga or
Allahabad
Indra
a horse.
Spoken Sanskrit
English
प्रयाग prayAga
m.
 place of sacrifice
प्रयाग prayAga
m.
 sacrifice
प्रयाग prayAga
m.
प्रयाग prayAga
m.
 horse
Wilson
English
प्रयाग
m.
 (-गः)
1 Sacrifice, oblation.
2 A celebrated place of pilgrimage, the confluence of the Ganges and
Jumna, with the supposed subterraneous addition of the Sarasvatī
the
modern Allahabad. The term in composition is applied to many places of
reputed sanctity, situated at the confluence of two rivers, as Deva-Prayāga,
Rudra-Prayāga, Karṇa-Prayāga, and Nanda-Prayāga, in the Himāla
mountains, which with Prayoga or Allahabad, constitute the five
principal places so termed.
3 A name of INDRA.
4 A horse.
E.
 प्र principal, यज to worship, and घञ्
aff.
actual worship,
or the place where worship is peculiarly efficacious
Allahabad is one of
the places where BRAHMĀ is supposed to have consummated ten Aśvamedhas
or sacrifices of the horse, in commemoration of his recovery of the four
Vedas from ŚAṄKHĀSURA.
Apte
English
प्रयागः [prayāgḥ], 1 A sacrifice.
N.
 of Indra.
A horse.
N.
 of a celebrated place of pilgrimage at the confluence of the Gaṅgā and Yamunā near the modern Allahabad
प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः
Ms.*
 2.21
(said to be
n.
 also in this sense).
Comp.
 -भयः an epithet of Indra.
Apte 1890
English
प्रयागः 1 A sacrifice.
2 N. of Indra.
3 A horse.
4 N. of a celebrated place of pilgrimage at the confluence of the Gaṅgā and Yamunā near the modern Allahabad
Ms. 2. 21
(said to be n. also in this sense).
Comp.
भयः an epithet of Indra.
Monier Williams Cologne
English
प्रयाग a
m.
 ‘place of sacrifice’,
N.
 of a celebrated place of pilgrimage (now called Allāhābād) at the confluence of the Gaṅgā and Yamunā with the supposed subterranean Sarasvatī (also -क,
AgP.
cf.
 त्रि-वेणी
ifc. also in Deva-pilgrimage, Rudra-pilgrimage, Karṇa p° and Nanda-pilgrimage),
Mn.
MBh.
&c.
 (cf.
RTL.
 375
as
N.
 of a country,
Priy.
 i, 3/4
pl.
 the inhabitants of P°,
MBh.
 )
a sacrifice,
L.
a horse,
L.
 (cf. प्र-योग)
N.
 of Indra,
L.
N.
 of a man (also -क),
Rājat.
प्र-याग b °याज See प्र-√ यज्.
Monier Williams 1872
English
प्र-याग, अस्, m. a sacrifice, an oblation
the
place of sacrifice ἐξοχήν, a celebrated place of
pilgrimage (now called Allahabad) at the confluence
of the Gaṅgā and Yamunā with the supposed sub-
terranean Sarasvatī (cf. त्रि-वेणी
प्रयाग in com-
position is applied to four other sacred places situated
at the confluence of two rivers, viz. Deva-p°, Rudra-
p°, Karṇa-p°, and Nanda-p°, in the Himālaya moun-
tains)
a horse [cf. प्र-योग]
a N. of Indra [cf.
प्रयाग-भय]
N. of a man (in this sense also
प्रयागक)
(आस्), m. pl. the inhabitants of Pra-
yāga.
—प्रयाग-भय, अस्, m. ‘fearing sacrifice, ’
an epithet of Indra (who is liable to be dethroned
by the performance of a hundred Aśva-medhas or
horse sacrifices).
—प्रयाग-सेतु, उस्, m., N. of a
work.
प्रयाग प्र-याग। See 1. प्र-यज्, col. 1.
Macdonell
English
प्रयाग pra-yāga,
m.
 Place of sacrifice: celebrated 🞄place of pilgrimage at the confluence 🞄of the Yamunā and the Ganges
also known as 🞄a kingdom:
pl.
 inhabitants of Prayāga
N.
🞄-yācaka,
a.
 entreating (-artham)
-yācana, 🞄n. imploration
-yājá,
m.
 preliminary offering 🞄(gnly. five, sts. nine or eleven)
-yāṇa, 🞄n. setting out, going forth, departure
march, 🞄journey
dayʼs journey
gait
attack (—°)
🞄riding on (in. )
expiration of life, decease
🞄beginning
back of a horse (where the rider 🞄sits): -ka,
n.
 march, journey, dayʼs march, 🞄-kāla,
m.
 time of death, -paṭaha,
m.
 marching 🞄[Page180-3] 🞄drum, -bhanega,
m.
 interruption of a 🞄journey.
Benfey
English
प्रयाग प्रयाग, i. e. प्र-यज् + अ,
m.
1. Sacrifice.
2. A celebrated place of
pilgrimage, the confluence of the Gangā
and Yamunā, Chr. 46, 27.
Apte Hindi
Hindi
प्रयागः
"पुं* , प्रा* ब*" - प्रकृष्टं यागफलं यत्र
यज्ञ
प्रयागः
"पुं* , प्रा* ब*" - प्रकृष्टं यागफलं यत्र
इन्द्र
प्रयागः
"पुं* , प्रा* ब*" - प्रकृष्टं यागफलं यत्र
घोड़ा
प्रयागः
"पुं* , प्रा* ब*" - प्रकृष्टं यागफलं यत्र
वर्तमान इलाहाबाद के पास गंगा यमुना के संगम पर बना प्रसिद्ध तीर्थस्थान
Shabdartha Kaustubha
Kannada
प्रयाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ /ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥ
विस्तारः - > ಈ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವು ಈಗಿನ ಅಲಹಾಬಾದಿನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವುದು.
प्रयाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಯಾಗ
व्युत्पत्तिः - > प्रकृष्टो यागः
प्रयाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರ
व्युत्पत्तिः - > प्रकृष्टा यागा यस्मात्
प्रयाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಶ್ವ /ಕುದುರೆ
विस्तारः - > "प्रयागस्तीर्थभेदे स्याद्यज्ञे शतमखाश्वयोः" - मेदि०
L R Vaidya
English
prayAga {% (I) m. %} 1. A sacrifice
2. an epithet of Indra
3. a horse.
prayAga {% (II) m.n. %} A place of pilgrimage on the confluence of the Ganges and Yamunā near Allahabad, M.ii.21.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
प्रयाग father of Yadumaṇi, grandfather of Parama (Mu-
kundavijaya 1534). L. 872.
Mahabharata
English
Prayāga, a tīrtha at the confluence of the Gaṅgā and the Yamunā. § 61 (Sarpasattra): I, 55, 2097 (there Soma, Varuṇa, and Prajāpati had performed sacrifices).--§ 373 (cf. Tīrthayātrāp.): At P., whose praise has been sung by ṛshis, the gods dwell with Brahmán at their head, further the quarters with their presiding deities (sadigīśvarāḥ), the Lokapālas, the Sādhyas, the Pitṛs, the great ṛshis (paramarshayaḥ) Sanatkumāra, etc., the stainless Brahmarshis, Aṅgiras, etc., the Nāgas, the Suparṇas, the Siddhas, the cakracaras (i.e. the Sun, etc., Nīl., cf. BR., “Snakes, ” PCR.), the rivers, the seas, the Gandharvas, the Apsarases, and Hari with Prajāpati. There are three fire caverns (agnikuṇḍāni) between which the Gaṅgā, that foremost of tīrthas, rolls rapidly. There the world-purifying daughter of the Sun (Tapanasya) Yamunā unites with the Gaṅgā. The country between the Gaṅgā and the Yamunā is regarded as the mons Veneris (jaghanaṃ) of the Earth, and the ṛshis regard P. as its genitals (upasthaṃ). P. with Pratishṭhāna, Kambala, and Aśvatara and the tīrtha Bhogavatī constitute the altar (vediḥ) of Prajāpati. There the Vedas and the sacrifices in their embodied forms and the ṛshis adore Prajāpati
there the gods and rulers of territories (cakradharāḥ) perform their sacrifices
therefore P. is the most sacred in the three worlds and the foremost of all tīrthas. By going thither, by praising it, etc., one is cleansed from sin, etc., and he who bathes there obtains the merit of a rājasūya and an aśvamedha. “Let not the words of the Vedas nor the words of men dissuade thy mind from the desire of dying at P.” There are 600, 010, 000 tīrthas at P. By only bathing there one acquires the merits of the four kinds of knowledge (cāturvidye, i.e. the three Vedas and the ātmavidyā, Nīl.) and of the truthful (satyavādishu): III, 85, 8212, 8218, 8219 (saPratishṭhānāṃ), 8222, 8226 (ºmaraṇaṃ).--§ 375 (Tīrthayātrāp.): III, 85, 8231.--§ 377 (Dhaumyatīrthak.): III, 87, 8315 (Gaṅgā-Yamunayor vīra saṅgamaṃ lokaviśrutaṃ | yatrāyajata bhūtātmā pūrvam eva Pitāmahaḥ|Pºm iti vikhyātaṃ).--§ 379 (Tīrthayātrāp.): III, 95, 8514 (devayajane…Gaṅgā-Yamunayoś caiva saṅgame).--§ 573 (Ambopākhyānap.): V, 186, 7354 (devayajane, there Ambā performed ablutions).--§ 733p (Gaṅgā-Yamunayos tīrthaṃ): XIII, 25, 1723, 1724.--§ 775 (Ānuśāsanik.): XIII, 166, 7649.
Prayāga, pl. (ºāḥ), a people (the inhabitants of Prayāga, BR.). § 578 (Bhīshmavadhap.): VI, 50, 2080 (in the army of Yudhishṭhira).
पुराणम्
English
प्रयाग / PRAYĀGA. A sacred place situated at the meeting point of gaṅgā and yamunā. He who bathes at this holy spot would get the benefit of doing ten aśvamedhas. (Śloka 35, Chapter 84, Vana Parva).
It is believed that at prayāga there is the presence of brahmā, devatās, dikpālakas (guardians of the quarters), lokapālakas (guardians of the world), Sādhyas (realised souls), pitṛs (manes), Maharṣis like sanatkumāra, aṅgiras, Brahmarṣis, Nāgas, garuḍa, Siddhas, Sūryadeva and Mahāviṣṇu. There are three fire-pits there. The river gaṅgā runs through the centre of these pits. The Centre of the confluence of gaṅgā and yamunā is believed to be the waist of the world. There is at prayāga the world-famous Triveṇī confluence. If one bathes at that place one gets the benefit of aśvamedha and rājasūya together.
The greatness of prayāga is described thus: Prayāgatīrtha, Pratiṣṭhānatīrtha, Kambalatīrtha, Aśvataratīrtha, and Bhogavatītīrtha are said to be the Yāgavedīs of prajāpati. At such a prayāga Vedas and Yajñas live personified. If one praises it or chants its name in songs or smears the mud from it on one's body, one would be absolved of all sins. If one gives away anything in charity at this place or conducts śrāddha (ceremony of giving offerings to deceased relatives) or does pious mutterings one would get benefits of an imperishable nature. There are about seventy thousand tīrthas in this world, ten thousand of one kind and sixty thousand of another kind. prayāga has the presence of all these tīrthas and so it is considered as the best of all tīrthas. Here is the Bhogavatītīrtha of vāsuki and the tīrtha called Haṁsaprapatana. If one bathes in the ponds there for three days together one would get the credit of giving as charity a crore of cows. The three important places are the gaṅgādvāra, prayāga and Gaṅgāsāgarasaṅgama. Chapter 211, agni purāṇa).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रयागः,
पुं,
 (प्रकृष्टो यागो यत्र । यत्र यज्ञः प्रकर्षेणभवतीत्यर्थः ।) तीर्थभेदः । (प्रकृष्टो यागः ।)यज्ञः । (प्रकृष्टा यागाः यज्ञा यस्य यस्माद्बा ।)इन्द्रः । अश्वः । इति मेदिनी । गे, ४१ ॥
* ॥
अथ प्रयागमाहात्म्यम् ।“ततो गच्छेत धर्म्मज्ञ ! प्रयागमृषिसम्मतम् ।यत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः ॥
लोकपालाश्च सिद्धाश्च निरताः पितरस्तथा ।सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव च महर्षयः ॥
तथा नागाः सुपर्णाश्च सिद्धाश्च क्रतवस्तथा ।गन्धर्व्वाप्सरसश्चैव सरितः सागरास्तथा ॥
हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिभिरावृतः ।तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि तयोर्मध्ये तु जाह्रवी ॥
प्रयागात् समतिक्रान्ता सर्व्वतीर्थपुरस्कृता ।तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥
यमुना गङ्गया सार्द्धं सङ्गता लोकभाविनी ।गङ्गायमुनयोर्म्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् ॥
प्रयागं जघनस्यान्तमुपस्थमृषयो विदुः ।प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतराबुभौ ॥
तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः ! ।तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्त्तिमन्तो महामते !प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयश्च महाव्रताः ।यजन्ते क्रतुभिर्द्देवास्तथा चक्रधराः सदा ॥
ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु सूतज ! ।प्रयागं सर्व्वतीर्थेभ्यः प्रवदन्त्यधिकं द्विजाः ॥
श्रवणात् तस्य तीर्थस्य नामसङ्कीर्त्तनादपि ।मृत्तिकालभनाद्वापि सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ॥
तत्राभिषेकं यः कुर्य्यात् सङ्गमे संशितव्रतः ।पुण्यं स महदाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥
एषा यजनभूमिर्हि देवानामपि सतकृता ।दत्तं तत्र स्वल्पमपि महद्भवति सूतज ! ॥
न वेदवचनात्तात ! न लोकवचनादपि ।मतिरुत्क्रमणं याति प्रयागमरणं प्रति ॥
दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथापराः ।तेषां सान्निध्यमत्रैव कीर्त्तितं सूतनन्दन ! ॥
यत् पुण्यं त्रिषु लोकेषु वेदविद्यासु यत् फलम् ।स्नातमात्रस्य तत् पुण्यं गङ्गायमुनसङ्गमे ॥
”इति पाद्मे भूमिखण्डे १२७ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“पुत्त्रकामः प्रयागे हि स्रायात् पुण्ये सितासिते ॥
धनकामः पुरा शक्रः स्नातो ह्यत्र द्बिजोत्तम ! ॥
धनदस्य निधीन् सर्व्वान् तस्माज्जहार मायया ।नारायणो नरेणैव वर्षाणामयुतं पुरा ॥
अनाहारः प्रयागेऽस्मिन् कृतवान् पुण्यमुत्तमम् ।सिद्धिञ्च साधका यान्ति प्रयागेऽस्मिन् द्विजो-त्तम ! ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे २३ अध्यायः ॥
* ॥
अपि त्त ।युधिष्ठिर उवाच ।“भगवन् ! श्रोतुमिच्छामि प्रयागगमनं फलम् ।मृतानां का गतिस्तत्र स्नातानामपि किं फलम् ॥
ये वसन्ति प्रयागे तु ब्रूहि तेषान्तु किं फलम् ।भवता विदितं ह्येतत् तन्मे ब्रूहि नमोऽस्तु ते ॥
मार्कण्डेय उवाच ।कथयिष्यामि ते वत्स ! या चेष्टा यच्च तत्फलम् ।पृष्ट्वा महर्षिभिः सम्यक् कथ्यमानं मया श्रुतम् ॥
यत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ।यत्र ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्व्वन्ति सङ्गताः ॥
बहून्यन्यानि तीर्थानि सर्व्वपापहराणि च ।कथितुं नेह शक्नोमि बहुवर्षशतैरपि ॥
संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्येह कीर्त्तनम् ।षष्टिर्धन्विसहस्राणि यक्षा रक्षन्ति जाह्नवीम् ॥
यमुनां रक्षति सदा सविता सप्तिवाहनः ।प्रयागन्तु विशेषेण स्वयं रक्षति वासवः ॥
मण्डलं रक्षति हरिः सर्व्वदेवैश्च सम्मितम् ।न्यग्रोधं रक्षते नित्यं शूलपाणिर्महेश्वरः ॥
स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्व्वे पापहरं शुभम् ।स्वकर्म्मणावृता लोका नैव गच्छन्ति तत्पदम् ॥
स्वल्पमल्पतरं पापं यदा तस्य नराधिप ! ।प्रयागं स्मरमाणस्य सर्व्वमायाति संक्षयम् ॥
दर्शनात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्त्तनादपि ।मृत्तिकालभनाद्वापि नरः पापात् प्रमुच्यते ॥
पञ्चकुण्डानि राजेन्द्र ! येषां मध्ये तु जाह्नवी ।प्रयागं विशतः पुंसः पापं नश्यति तत्क्षणात् ॥
योजनानां सहस्रेषु गङ्गां यः स्मरते नरः ।अपि दुष्कृतकर्म्मासौ लभते परमां गतिम् ॥
कीर्त्तनाम्मुच्यते पापात् दृष्ट्वा भद्राणि पश्यति ॥
व्याधितो यदि वा हीनः क्रुद्धो वापि भवेन्नरः ।गङ्गायमुनमासाद्य त्यजेत् प्राणान् प्रयत्नतः ॥
दीप्तकाञ्चनवर्णाभैर्विमानैर्भानुवर्णिभिः ।ईप्सितान् लभते कामान् वदन्ति मुनिपुङ्गवाः ॥
सर्व्वरत्नमयैर्द्दिव्यैर्नानाध्वजसमाकुलैः ।वराङ्गनासमाकीर्णैर्मोदन्ते शुभलक्षणैः ॥
गीतवादित्रनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते ।यावन्न स्मरते जन्म तावत् स्वर्गे महीयते ॥
तस्मात् स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणकर्म्मा नरोत्तमः ।हिरण्यरत्नसंपूर्णे समृद्धे जायते कुले ॥
तदेव स्मरते तीर्थं स्मरणात्तत्र गच्छति ।देशस्थो यदि वारण्ये विदेशे यदि वा गृहे ॥
प्रयागं स्मरमाणस्तु यस्तु प्राणान् परित्यजेत् ।ब्रह्मलोकमवाप्नोति वदन्ति मुनिपुङ्गवाः ॥
सर्व्वकामफला वृक्षा मही यत्र हिरण्मयी ।ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र लोके स गच्छति ॥
स्त्रीसहस्राकुले रम्ये मन्दाकिन्यास्तटे शुभे ।मोदते मुनिभिः सार्द्धं स्वकृतेनेह कर्म्मणा ॥
सिद्धचारणगन्धर्व्वैः पूज्यते दिवि दैवतैः ।अथ स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बुद्वीपपतिर्भवेत् ॥
अतः शुभानि कर्म्माणि चिन्त्यमानः पुनः पुनः ।गुणवान् वित्तसम्पन्नो भवतीह न संशयः ॥
कर्म्मणा मनसा वाचा सत्यधर्म्मप्रतिष्ठितः ॥
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु ग्रामं प्रयच्छति ।सुवर्णमणिमुक्तां वा तथैवान्यत् प्रतिग्रहम् ॥
स्वकार्य्ये पितृकार्य्ये वा देवताभ्यर्च्चनेऽपि वा ।निष्फलं तस्य तत्तीर्थं यावत् तद्धनमश्नुते ॥
अतस्तीर्थे न गृह्णीयात् पुण्येष्वायतनेषु च ॥
कपिलां पाटलाभान्तु यस्तु घेनुं प्रयच्छति ।यावद्रोमाणि तस्या वै सन्ति गात्रेषु सत्तम ! ।तावद्वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ॥
”इति कौर्म्मे प्रयागमाहात्म्ये ३३ अध्यायः ॥
* ॥
तत्र मुण्डनविधिर्यथा, --“गङ्गायां भास्करक्षेत्रे मातापित्रोर्गुरौ मृते ।आधाने सोमपाने च वपनं सप्तसु स्मृतम् ॥
”इति स्मृतिसमुच्चयलिखितवचनं प्रयागावच्छिन्न-गङ्गायां विधायकम् । भास्करक्षेत्रं प्रयागः ।अपि च । प्रयागमधिकृत्य ।“केशानां यावती संख्या छिन्नानां जाह्रवीजले ।तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥
”प्रयागे स्त्रीणामपि मुण्डनं न तु केशानां द्व्यङ्गुल-च्छेदनमात्रम् । यथा, --“केशमूलमुपाश्रित्य सर्व्वपापानि देहिनाम् ।तिष्ठन्ति तीर्थस्नानेन तस्मात्तान्यत्र वापयेत् ॥
”प्रयागे मुण्डनाकरणे दोषोऽपि ।“गङ्गायां भास्करक्षेत्रे मुण्डनं यो न कारयेत् ।स कोटिकुलसंयुक्त आकल्पं रौरवे वसेत् ॥
”इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
प्रयाग
पु०
 प्रकृष्टो यागो यागफलं यस्य यस्मात् वा । गङ्गा-यसुनयोः सङ्गमजाते १ तीर्थभेदे २ शतक्रतौ इन्द्रे च ।३ अश्वे अश्वमेघाङ्गस्याश्वस्य यज्ञसाधनत्वात् तथात्वम् ।कर्म० । ४ प्रकृष्टे यज्ञे अमरः । तत्र तीर्थभेदे पुं
न०
 पुराणेतथा प्रयोगात् । मन्माहात्म्यञ्च मत्स्यपु० १०२ अध्यायादिके१०७ अध्यायान्ते उक्तम् एवमन्यान्यपुराणेऽप्यु क्तम् । ततोदिग्मात्रं पुराणसमुच्चये दर्शितमत्र प्रदर्श्यते ।“एतत् प्रजापतेः क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । न शक्यंकथितुं राजन्! फलं वर्षशतैरपि । संक्षेपेण तु वक्ष्या-मि तस्य तीर्थस्य यत् फलम् । षष्टिर्वीरसहस्राणि तत्ररक्षन्ति जाह्नवीम् । यमुनां रक्षति सदा सविता सप्त-वाहनः । तं वटं रक्षति शिवः शूलपाणिर्महेश्वरः ।स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्वपापहरं शुभम् । प्रयागंस्मरमाणस्य यान्ति पापानि संक्षयम् । दर्शनात्तस्यतीर्थस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । मृत्तिकालभनाद्वापि नरःपापात् प्रमुच्यते । पञ्च कुण्डानि राजेन्द्र! येषां मध्येतु जाह्नवी । प्रयागस्य पवेशाद्वै पापं नश्यति तत्-क्षणात् । मनसा चिन्तितान् कामान् सर्वान् प्राप्नोतिपुष्कलान् । ततो गत्वा प्रयागन्तु सर्वदेवाभिरक्षितम् ।ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा पितॄन् देवांश्च तर्पयेत् । तपनस्यसुता देवीं त्रिषु लोकेषु विश्रुता । समागता महा-भाग! यमुना यत्र निर्मला । तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र!स्वर्गलौकमुपाश्नुते । व्याधितो यदि वा हीनः क्रुद्धोवापि भवेन्नरः । गङ्गायमुनमासाद्य यस्तु प्राणान् परि-त्यजेत् । दीप्तकाञ्चनसङ्काशैर्विमानैः सूर्य्यवर्चसैः ।नन्धर्वाप्सरसां मध्ये स्वर्गे तिष्ठति मानवः” ।“देशस्थो यदि वाऽरण्ये विदेशे यदि वा गृहे । प्रयागंअरमाणोऽपि यस्तु प्राणान परित्यजेत् । ब्रह्मलोक-मषाप्तोति वदन्ति मुनिपुङ्गवाः । सर्वकामफला वृक्षानहावेदिर्हिरण्मयी । स्त्रीमहस्राकले रम्णे मन्दाकि-प्यान्तदे शुभे । मोदते ऋपिभिः सार्द्धं म्वर्गे तेनेहकर्मणाः । सिद्धचारणगन्धर्वैः पूज्यते दिवि नैवतैः ।तताः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बुद्वीगपतिर्भवेत् । ततःपूभानि कर्माणि चिन्तयानः पुनःपुनः । गुणावान् वित्त-सम्पन्नो भवतीह न संशयः । स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरांचेलकण्ठीं पयस्विनीम् । प्रयागे श्रोत्रियं साधुं ग्राह-यित्वा यथाविधि । स्वर्गे च ततफलं भुङ्क्ते प्रदातापञ्चकोटिषु । पुत्रान् दारांस्तघ्ना भृत्यान् गौरेका प्रति-तारयेत् । ऐश्वर्य्यलोभमोहाद्वा गच्छेद्यानेन योनरः । निष्फलं तस्य तत्तीर्थं तस्माद्यानन्तु वर्जयेत् ।तत्र दानं प्रदातव्यं यथाविभवसम्भवम् । तेन तीर्थफल-श्चैव वर्द्धते नात्र संशयः । स्वर्गे तिष्ठति राजेन्द्र! याव-दाहूतसंप्लवम् । वटमूलं समासाद्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत् । सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति ।तत्र ते द्वादशादित्यास्तपन्ते रुद्रमाश्रिताः । निदहन्तिजगत्सर्वं वटमूलं न दह्यते । नष्टचन्द्रार्कपवनं यदाचैकार्णव जगत् । स्वपते तत्र वै विष्णुर्यतमानः पुनः-पुनः । देवदानवगन्धवा ऋषयः सिद्धचारणाः । यदासेवन्ति तत्तीर्थं गङ्गायनुनसङ्गमम् । ततः पुण्यतमंनास्ति त्रिषु लोकेषु भारत! । श्रवणात्तस्य तीर्थस्यनामसङ्कीर्त्तनादपि । मृत्तिकालभनाद्वापि नरः पापात्प्रमुच्यते । तुल्यं फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः । नदेववचनात्तात न लोकवचनादपि । मतिरुत्क्रमणीया तेमयागमरणं प्रति । दश तीर्थसहस्राणि षष्ठिःकोट्यस्तथापराः । तेषां सान्निध्यमत्रैव माघे वै कुरुनन्दन! । यागतिर्योगयुक्तस्य सत्यस्थस्य च धीमतः । सा गतिस्त्य-जतः प्राणान् गङ्गायमुनसङ्गमे । कम्बलाश्वतरौ नागौविपुले यमुनातटे । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैःप्रमुच्यते । तत्र गत्वा च संस्थानं महादेवस्य धीमतः ।नरस्तारयते पूर्वान् पुरुषानेकविंशतिम् । कृत्वाभिषेकन्तुनरो ह्यश्वमेधफलं लभेत् । स्वर्गलोकमवाप्नोति याव-दाहूतसंप्लवम् । पूर्वपार्श्वे च गङ्गायास्त्रिषु लोकेषुविश्रुतम् । कूपश्चैव तु साहस्रं प्रतिष्ठानञ्च नामतः ।तत्र स्नात्वा विशुद्धात्मा अश्वमेधफलं लभेत् । उत्तरेणप्रतिष्ठानाद्भागीरथ्यास्तु पूर्वतः । हंसप्रपतनं नामतीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । अश्वमेधमवाप्नोति स्नान-मत्रेण भारत! । यावच्चन्द्रश्च सूर्य्यश्च तावत्स्वर्गेमहीयते । उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपाण्डरे ।परित्यजति यः प्राणान् शृणु तस्यापि यत् फलम् ।पष्टि वर्षसहस्राणि षष्टिं वर्षशतानि च । मोदतेपितृभिः सार्द्धं स्वर्गलोके नरीत्तमः । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः । उर्वशीसद्वशीनान्तकन्यानां दिव्यतेजसाम् । मध्ये नारीसहस्राणां वहू-नाञ्च पतिर्भवेत् । दशग्रामसहस्राणां भर्त्ता भवतिभूमिपः । काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तोऽसौ प्रतिवुध्यते ।अथ सन्ध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । उपासीत-शुचिः सन्ध्यां ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् । कोटितीर्थं समा-साद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् । कोटिवर्षसहस्राणिस्वर्गलोके महीयते । ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा-दिवश्च्युतः । सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले जायेत रूपवान् ।ततो भागीरथीं गत्वा वासुकेरुत्तरेण तु । दशाश्व-मेधिकं नाम तत्र तीर्थं परं भवेत् । कृत्वाभिषेकन्तुनरो ह्यश्वमेधं फलं लभेत् । धनाढ्यो रूपवान् दक्षोदाता भवति धार्मिकः । चतुर्वेदिषु यत् पुण्यं सत्य-वादिषु यत्फलम् । अर्हिसायाञ्च यो धर्मो गमनादेवतत् फलम् । तथैव मानसं नाम गङ्गाया दक्षिणे तटे ।त्रिरात्रमुषितः स्नात्वा सर्वान् कामानवाप्नुयात् । पृथिव्याआसमुद्राया महाभानः पतिर्भवेत् । षष्टिस्तीर्थसह-स्राणि षष्टिस्तीर्थशतानि च । माघे मासि गमिव्यन्तिगङ्गायमुनसङ्गमम् । गवां शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्ययत् फलम् । प्रयागे माथमासे वै त्र्यहं स्नातस्य तत्फलम् । गङ्गायमुनयोर्मध्ये योऽग्नौ स्वाङ्गं परि-त्यजेत् । अहीनाङ्गोऽप्यरोगश्च पञ्चेन्द्रियसमन्वितः ।यावन्ति रोमकूपाणि तस्याङ्गेषु च धीमतः । तावद्धर्ष-सहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । जलप्रवेशंयः कुर्य्यात्सङ्गमे लोकविश्रुते । राहुमुक्तो यथा सोमो विमुक्तःसर्वपातकैः । सीमलोकमर्वाप्नोति सोमेन सह मोदते ।षष्टिं वर्षसहस्राणि षष्टिं वर्षशताथि च । स्वर्गलोक-मवाप्नोति ऋषिगन्धर्वसेवितः । परिभ्रष्टश्च राजेन्द्र! स-मृद्धे जायते कुले । अधःशिरास्तु यो ज्वालामूर्द्धपादःपिबेन्नरः । शतं वर्षसहस्राणां स्वर्गलोके महीयते ।परिभ्रष्टश्च राजेन्द्र! अग्निहोत्री भवेन्नरः । यस्तु ख-देहं कर्त्तित्वा शकुनिभ्यः प्रयच्छति । विहगैरुपभुक्तस्यशृणु तस्यापि यत फलम् । शतं वर्षसहस्राणि सोम-लोके महीयते । तस्मादपि परिभ्रष्टो राजा भवतिधार्मिकः । यामुने चोत्तरे कूले प्रयागस्य च दक्षिणे ।ऋणमोचनकं नाम तत्तीर्थं परमं स्मृतम् । एकरात्रो-षितः स्नात्वा ऋणैः सर्वैर्विसुच्यते । अश्वमेधफलं तस्माद्ग-च्छतस्तु पदे पदे । पुरुषांस्तारयेद्राजन्! दश पूर्वान् दशा-परान् । व्यतीतान् पुरुषान् सप्त भविष्यांश्च चतुर्दश ।नरस्तारयते सर्बान् यस्त् प्राणान् परित्यजेत् । अश्रद्धधानाः पुरुषा पापापहृतचेतसः । न प्राप्नुवन्ति तत्स्थानं प्रयागं देवरक्षितम् । अज्ञानेन तु यस्येह तीर्थ-यात्रादिकं भवेत् । मर्बकामसमृद्धन्तु स्वर्गलोके मही-यते । अग्नितीर्थमतिख्यातं यमुनादक्षिणे तटे । उत्त-रेण तु वक्ष्यामि आदित्यस्य महात्मनः । तीर्थं निरु-र्दकं नाम यत्र देवाः सवासवाः । उपासते सदा सन्ध्यांनित्यकालं युधिष्ठिर! । गङ्गा च यमुना चैव उभे तुल्य-फले स्मृते । केबलं ज्येष्ठभावेन गङ्गा सर्वत्र पूज्यते ।नैमिषं पुष्करञ्चैव गोमती सिन्थुसागरम् । गया चधेनुकञ्चैव गङ्गासागरएव च । एते चान्ये च वहवोये च पुण्याः शिलोच्चयाः । दश कोटिसहस्राणि षष्टि-कोट्यस्तथा पराः । प्रयागे संस्थिता नित्यमेवमाहु-र्मनीषिणः । कुरुक्षत्रसमा गङ्गाः यत्र तत्रावगाहिता ।तस्माद्दशगुणा प्रोक्ता यत्र विन्ध्येन सङ्गता । तस्माच्छत-गुणा प्रोक्ता काश्यामुत्तरवाहिनी । काश्याः शतगुणाप्रोक्ता गङ्गायमुनसङ्गमे । सहस्नगुणिता चापि भवेत्पश्चिमवाहिनी । सा राजन्! दर्शनादेव ब्रह्महत्याप-हारिणी । पश्चिमाभिमुखी गङ्गा कालिन्द्या सहसङ्गता । हन्ति कल्पकृतं पापं सा माघे नृप! दुर्लभा ।अमृतं कथ्यते राजन्! सा वेणी परिकीर्त्तिता । तस्यांमाघे मुहूर्त्तन्तु देवानामपि दुर्लभम् । षष्टिस्तीर्थसहस्राणिषष्टिस्तीर्थशतानि च । माघे मासि गमिष्यन्ति गङ्गायमुन-सङ्गमम् । ब्रह्मविष्णुमहादेवरुद्रादित्यमरुद्गणाः । गन्धर्वालोकपालाश्च यक्षकिन्नरगुह्यकाः । अणिमादिगुणैः सिद्धाये चान्ये तत्त्वदर्शिनः । ब्रह्माणी पार्वती लक्ष्मीः शचीमेधावती रतिः । सर्वास्ता देवपत्न्यश्च तथा नागाङ्गनानृप । घृताची मेनका रम्भा उर्वशी च तिलोत्तमा ।गणाश्चाप्मरसां तद्वत् पितॄणाञ्च गणाश्च ये । स्नातुमा-घन्ति ते सर्वे माघे वेण्यां नराधिप! । कृते युगे स्वरू-पेण कलौ प्रच्छन्नरूपिणः । सर्वतीर्थानि कृष्णानि पापिनांसङ्गदोषतः । भवन्ति शुक्लवर्णानि प्रयागे माधमज्जनात् ।स्वर्णभारसहस्रेण कुरुक्षेत्रे रविग्रहे । यत् फलं लभतेमाथे वेण्यां तच्च दिने दिने । यज्ञतीर्थतपोमिश्च नतत् प्राप्नाति मानवः । यत् फलं समवाप्नोति वेण्यांस्नानान्न संशयः । प्रयागे माधमासे तु यस्त्र्यहं स्नातिमानवः । पापं त्यक्त्वा दिवं याति जीर्णां त्वचमिवो-रगः । प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नातस्य द्भवेत् ।नाश्वमेधसहस्रेण तत् फलं लभते भुवि । त्र्यहस्नान-फलं माघे पुरा काञ्चनमालिने । राक्षसाय ददौ भूप!तेन मुक्तः स पातकात् । योगाभ्यासेन यत् पुण्यं संवत्सरशतेन च । गवां कोटिप्रदानस्य सम्यग्दत्तस्य यत् फलम् ।प्रयागे माघमासे तु त्र्यह स्नातस्य तत् फलम् । किंगयापिण्डदानेन काश्यां वा मरणेन किम् । किं कु-रुक्षेत्रदानेन प्रयागे वपनं यदि । प्रयागे वपनं कृर्य्यात्गयायां पिण्डपातनम् । दानं दद्यात् कुरुक्षेत्रे वारा-णस्यां तनुं त्यजेत् । सितासितेषु ये स्नान्ति माघे मासियुधिष्ठिर! । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ।स्वल्पं स्वल्पतरं पापं यद्वा यस्य नराधिष! । प्रयागं स्म-रमाणस्य सर्वमायाति संक्षयम् । दर्शनात्तस्य तीर्थस्यनामसंकीर्त्तनादपि । मृत्तिकालभनाद्वापि नरः पापात्प्रमुच्यते । पयागस्य प्रवेशात्तु पापं नश्यति तत्क्षणात् ।कीर्त्तनान्मुच्यते पापाद्दृष्ट्या भद्राणि पश्यति । अवगाह्यच पीत्वा च पुनात्यासप्तमं कुलम् । गङ्गायमुनयोर्मध्येस्वातो मुच्येत किल्विषात् । मनसा चिन्तितान् कामां-स्तांस्तान् प्राप्नोति पुष्कलान् । प्रयागन्तु ततो गत्वा सर्व-देवाभिरक्षितम् । ब्रह्मचारी भवेन्मासं पितॄन् देवांश्च तर्प-येत् । ईप्सितान् लभते काभान् यत्र कुत्रापि जायते ।तत्राभिवेकं यः कुर्य्यात् सङ्गमे संशितव्रतः । स प्राप्नोतिफलं तुल्यं राजसूयाश्वमेधयोः । पञ्चयोजनविस्तीर्णं प्र-यागस्य च मण्डलम् । प्रवेशाद्यस्य भूमौ तु अश्वमेधःपदे पदे । प्रयागमनुगच्छेद्वा बसते वापि यो नरः । सर्व-पापविशुद्धात्मा विष्णुलोके महीयते । मकरस्थे रवौ माघेगोविन्दाच्युत! माधव! । स्नानेनानेन मे देव! यथोक्तफलदो भव । तत्र दानं प्रदातव्यं यथाविभवविस्तरम् ।तेन तीर्थफलञ्चैव वर्द्धते नात्र संशयः । स्वर्गे तिष्ठति रा-जेन्द्र! यावदाहूतसंप्लवम् । योजनानां सहस्रेषु गङ्गांयः स्मरते नरः । अपि दुष्कृतकर्माऽपि लभते परमांनतिम् । स्नातास्तु ये माकारभास्करोदये तीर्थे प्रयागेसुरसिन्धुसङ्गमे । तेषां गृहद्वारमलङ्करोति भृङ्गाबलीकुञ्जरकर्णताडिता” मत्स्यपु० ।तत्र मुण्डनविधिर्यथा “गङ्गायां भास्करक्षेत्रे मातापि-त्रोर्गुरौ मृते । आधाने सोमपाने च वपनं सप्तस स्मृ-तम्” इति स्तृतिसमुच्चयतिलितवचनं प्रयागावच्छिन्नग-ङ्गाया विधायकम् । भास्करक्षेत्रं प्रयागः अपि चप्रयागमधिकृत्य “केसानां यावती सङ्ख्या छिन्नानां जा-ह्नवीजले । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते” ।प्रयागे स्त्रीणामपि मुण्डन न तु केशानां द्व्यङ्गलच्छेदनमात्रं यथा “केशमूलमुपाश्रित्य सर्वपापानि देहिनाम् ।तिष्ठन्ति तीर्थस्नानेन तणात्तान्यत्र वापयेत् । प्रयागे मु-ण्डनाकरणे दोषोऽपि “गङ्गायां मास्करक्षेत्रे मुण्डनंयो न कारयेत् । स काटिकुलसंयुक्त आतल्यं रौरवेवसेत्” इति प्रा० त० ।
Capeller
German
प्रयाग
m.
 Ort. des Zusammenflusses von
Gangā und Yamunā
eig. Opferstätte.
Burnouf
French
प्रयाग प्रयाग
m.
 (यज्) sacrifice, oblation
par
ext. le cheval du sacrifice, cf. अश्वमेध
qqf. Indra.
Un
prayāga ou confluent sacré de deux rivières
ordt. le confluent
du Gange et de la Yamunā, à Allahâbad.
प्रयागभय
m.
 (भी) Indra.
Stchoupak
French
प्र-याग-
m.
 lieu de pèlerinage célèbre au confluent de la Yamunā
et du Gange (Allāhābād)
pl.
 habitants de cette contrée.