| YouTube Channel

प्रयत्नः (prayatnaH)

 
Apte
English
प्रयत्नः [prayatnḥ], 1 Effort, exertion, endeavour
तस्येदं विपुलं विधेर्विलसितं पुसां प्रयत्नच्छिदः
Mu.*
 5.2.
Persevering or continued effort
perseverence.
Labour, difficulty
प्रयत्नप्रेक्षणीयः संवृत्तः
Ś.*
 1 'hardly visible', 'seen with difficulty'.
Great care, caution
कृतप्रयत्नो$पि गृहे विनश्यति
Pt.*
 1.2.
(In
gram.
 ) Effort in uttering, effort of the mouth in the production of articulate sounds
see Sk. on
P.
 VIII.2.1.
(In
phil.
 ) Active effort of three kinds
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् । एवं प्रयत्न- त्र्यैविध्यं तान्त्रिकैः परिदर्शितम् ॥
Activity, action in general.Comp. -गौरवम् Elaborateness of effort
इतरथा वेद- वाक्यानि व्याख्येयानि स्वपदार्थाश्च व्याख्येया इति प्रयत्नगौरवं प्रसज्येत ŚB. on MS.* 1.1.1. (प्रयत्नतः, प्रयत्नेन, त्नात्
&c.
ind.
With great effort, diligently.
Assiduously.
Hardly, scarcely.
Particularly, specially.)
Apte 1890
English
प्रयत्नः 1 Effort, exertion, endeavour
R. 2. 56
Mu. 5. 20.
2 Persevering or continued effort
perseverance.
3 Labour, difficulty
प्रयत्नप्रेक्षणीयः संवृत्तः Ś. 1 ‘hardly visible’, ‘seen with difficulty’.
4 Great care, caution
कृतप्रयत्नोऽपि गृहे विनश्यति Pt. 1. 20.
5 (In gram.) Effort in uttering, effort of the mouth in the production of articulate sounds
see Sk. on P. VIII. 2. 1.
6 (In phil.) Active effort of three kinds
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् । एवं प्रथत्नत्र्यैविध्यं तांत्रिकैः परिदर्शितम्.
7 Activity, action in general. ( प्रयत्नतः, प्रयत्नेन-त्नात् &c. ind. 1 With great effort, diligently.
2 Assiduously.
3 Hardly, scarcely.
4 Particularly, specially).
Apte Hindi
Hindi
प्रयत्नः
पुं*
 - प्र+यत्+नङ्
"प्रयास, चेष्टा, उद्योग"
प्रयत्नः
पुं*
 - प्र+यत्+नङ्
"अनवरत प्रयास, धैर्य"
प्रयत्नः
पुं*
 - प्र+यत्+नङ्
श्रम कठिनाई
प्रयत्नः
पुं*
 - प्र+यत्+नङ्
"बड़ी सावधानी, चौकसी"
प्रयत्नः
पुं*
 - प्र+यत्+नङ्
"उच्चारण में प्रयास, मुख का वह व्यापार जिसके सहारे वर्णों का उच्चारण होता है"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 यत्नः, प्रयत्नः, चेष्टा, चेष्टितम्, विचेष्टितम्, चेष्टनम्, उद्यमः, उद्योगः, व्यवसायः, अध्यवसायः, अध्यवसानम्, प्रवृत्तिः, व्यापारः, आयासः, घटनम्, घटना, घटा, ग्रहः, गुरणम्, गूरणम्, गोरणम्, उपक्रमः, कर्मयोगः, प्रयोगः, व्यायामः, उत्साहः
noun
ईप्सितसिद्ध्यर्थं क्रियमाणं कार्यम्।
"उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति लक्ष्मीर् दैवेन देयम् इति कापुरुषा वदन्ति। दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः॥"
Tamil
Tamil
ப்ரயத்ன: : ப்ரயாஸ: = முயற்சி, உழைப்பு .
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रयत्नः,
पुं,
 (प्र + यत यत्ने + “यजयाचयतविच्छ-प्रच्छरक्षो नङ् ।” ३ । ३ । ९० । इति नङ् ।)प्रकृष्टयत्नः । (यथा, मनुः । ७ । ६८ ।“बुद्ध्वा च सर्व्वं तत्त्वेन परराजचिकीर्षितम् ।तथा प्रयत्नमातिष्ठेद्यथात्मानं न पीडयेत् ॥
”)न्यायमते स च त्रिविधः । यथा, --“प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् ।एवं प्रयत्नत्रैविध्यं तान्त्रिकैः परिदर्शितम् ॥
चिकीर्षा कृतिसाध्येऽष्टसाधनत्वमतिस्तथा ।उपादानस्य चाध्यक्षं प्रवृत्तौ जनकं भवेत् ॥
निवृत्तिस्तु भवेद्द्वेधा द्विष्टसाधनताधियः ।यत्नो जीवनयोनिस्तु सर्व्वदातीन्द्रियो भवेत् ॥
शरीरे प्राणसञ्चारे कारणं तत् प्रकीर्त्तितम् ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
(तल्लक्षणं यथा, साहित्यदर्पणे ।“प्रयत्नस्तु फलावाप्त्यै व्यापारोऽतित्वरान्वितः ॥
”)