| YouTube Channel

प्रमितिः (pramitiH)

 
Apte
English
प्रमितिः [pramitiḥ],
f.
Measurement, a measure.
True or certain knowledge, accurate notion or conception.
Knowledge obtained by any one of the Pramāṇas or means of knowledge.
True inference or analogy.
Manifestation
इतिरेशे$तर्क्ये निजमहिमनि स्वप्रमितिके
Bhāg.*
 1.13.57.
Apte 1890
English
प्रमितिः f. 1 Measurement, a measure.
2 True or certain knowledge, accurate notion or conception.
3 Knowledge obtained by any one of the Pramāṇas or means of knowledge.
4 True inference or analogy.
Apte Hindi
Hindi
प्रमितिः
स्त्री*
 - प्र+मा(मि)+क्तिन्
"माप, नाप"
प्रमितिः
स्त्री*
 - प्र+मा(मि)+क्तिन्
"सत्य या निश्चित ज्ञान, यथार्थ भाव या प्रत्यय "
प्रमितिः
स्त्री*
 - प्र+मा(मि)+क्तिन्
किसी प्रमाण या ज्ञान के स्रोत से प्राप्त जानकारी
प्रमितिः
स्त्री*
 - प्र+मा+क्तिन्
"प्रकटीकरण, अभिव्यक्ति"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मापनम्, संख्यानम्, मानम्, प्रमाणम्, परिमाणम्, प्रमितिः, परिमितिः
noun
मीयते इति।
"क्षेत्रस्य विभाजनार्थं तस्य मापनं कृतम्।"
Synonyms:
 ज्ञानम्, परिज्ञानम्, विज्ञानम्, अभिज्ञानम्, बोधः, दोधनम्, प्रबोधः, अवबोधः, उद्बोधः, प्रज्ञा, उपलब्धिः, वेदनम्, संवेदनःसंवेदनम्, अवगमः, प्रमा, प्रमितिः, समुदागमः, उपलम्भः, ज्ञप्तिः, प्रतीतिः, ज्ञातृत्वम्, वेत्तृत्वम्, विपश्यम्
noun
वस्तूनाम् अन्तःकरणे भासः।
"कन्याकुमारीनगरे आत्मचिन्तनमग्नेन विवेकानन्देन स्वामिना आत्मनः ज्ञानं प्राप्तम्।"
Synonyms:
 ज्ञानम्, परिज्ञानम्, अभिज्ञानम्, विज्ञानम्, बोधः, बोधनम्, प्रबोधः, अवबोधः, उद्बोधः, प्रज्ञा, उपलब्धिः, वेदनम्, संवेदः, संवेदनम्, अवगमः, प्रमा, प्रमितिः, समुदागमः, उपलम्भः, ज्ञप्तिः, प्रतीतिः, ज्ञातृत्वम्
noun
मनसा वस्त्वादीनां प्रतीतिः।
"तस्मै संस्कृतस्य सम्यक् ज्ञानम् अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रमितिः,
स्त्री,
 (प्र + मा वा मि + क्तिन् ।) प्रमा ।इत्यमरः । ३ । २ । १० ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मा माने”@} 2 ‘मिमीते मायते माने माति तत्रैव शब्लुकि।’ 3 इति देवः।
‘मानम् = वर्तनम्’ इति क्षीरस्वामी।
‘-- अन्तर्भावः’ इति मा।
धा।
वृत्तिः।
‘आधेयस्याधाराद् अनधिकपरिमाणताऽत्र मानम्।’ इति पुरुषकारः।
4 मायकः-यिका, 5 मापकः-पिका, 6 मित्सकः-त्सिका, 7 मेमीयकः-यिका
माता-त्री, मापयिता-त्री, मित्सिता-त्री, मेमीयिता-त्री
8 9 निर्मान्- 10 न्ती-ती, मापयिष्यन्-न्ती-ती, मित्सिष्यन्-न्ती-ती
-- -- मापयमानः, मापयिष्यमाणः, -- मेमीयमानः, मेमीयिष्यमाणः
प्रमीः-प्रम्यौ-प्रम्यः
-- -- -- 11 मितम्-तः-तवान्, मापितः, मित्सितः, मेमीयितः-तवान्
12 प्रमः, 13 मायः, माया-मायावी-मायिकः-मायी, 14 धान्यमायः, मापः, मित्सुः, 15 मेम्यः
मातव्यम्, मापयितव्यम्, मित्सितव्यम्, मेमीयितव्यम्
16 प्रनिमानीयम्-प्रणिमानीयम्, मापनीयम्, मित्सनीयम्, मेमीयनीयम्
17 मेयम्, 18 पाय्यम्, माप्यम्, मित्स्यम्, मेमीय्यम्
ईषन्मानः-दुर्मानः-सुमानः
-- -- 19 20 मीयमानः, माप्यमानः, मित्स्यमानः, मेमीय्यमानः
मायः, 21 आमः, मापः, मित्सः, मेमीयः
मातुम्, मापयितुम्, मित्सितुम्, मेमीयितुम्
22 प्रमा-उपमा-अनुमा, प्रमितिः, मापना, मित्सा, मेमीया
प्रमाणम्, मापनम्, मित्सनम्, मेमीयनम्
मित्वा, मापयित्वा, मित्सित्वा, मेमीयित्वा
23 प्रमाय, प्रमाप्य, प्रमित्स्य, प्रमेमीय्य
मायम् २, मित्वा २, मापम् २, मापयित्वा २, मित्सम् २, मित्सित्वा २, मेमीयम् २
मेमीयित्वा २
24 मेरुः, 25 मात्रा, 26 मासः।
27
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१२४०)
02
=>
 (२-अदादिः-१०६२। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। ९)
04
=>
 [[१। ण्वुलि ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञ्णमुलादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[२। ण्यन्ते सर्वत्र ‘अर्त्तिह्रीव्ली--’ (७-३-३६) इति आदन्तलक्षणे पुगागमे रूपमेवम्।]]
06
=>
 [[३। ‘सनि मीमाघु--’ (७-४-५४) इत्यादिना इस्भावे, ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपे, ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति सकारस्य तकारे, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वेन गुणाभावे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
07
=>
 [[४। यङन्ते सर्वत्र, ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इतीकारे, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इत्यभ्यासे गुणः।]]
08
=>
 [पृष्ठम्१०१४+ २४]
09
=>
 [[१। शतरि, अदादित्वेन शपो लुकि, सवर्णदीर्घे, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति स्त्रियां नुम्विकल्पे च निर्मान्ती-निर्माती इति रूपद्वयम् इति ज्ञेयम्।]]
10
=>
 [[आ। ‘ख्यान्त्यः कथाः प्राणमुदां पतीनां निर्मान्त्य इष्टानि चट्न् वचत्यः।’ धा। का। २। ५०।]]
11
=>
 [[२। ‘द्यतिस्यतिमास्थाम् इत् ति किति’ (७-४-४०) इति क्तप्रत्यये परतः प्रकृतेः इकारः। गुणनिषेधः। एवं क्त्वाक्तिन्प्रभृतिष्वपीकारो बोध्यः।]]
12
=>
 [[३। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः।]]
13
=>
 [[४। ‘श्याऽऽद्व्यध--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि आदन्तलक्षणो णप्रत्ययः। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। स्त्रियां टापि माया इति सिद्ध्यति। मायाशब्दात् मत्वर्थीये विनिप्रत्यये मायावी इति, व्रीह्यादित्वात् (५-२-११६) इनिठन्प्रत्यययोश्च मायी-मायिकः इति च रूपाणि सिद्ध्यन्ति।]]
14
=>
 [[५। कर्मण्युपपदे कर्तरि, ‘ह्वावामश्च’ (३-२-२) इत्यण्प्रत्यये युगागमे च रूपमेवम्। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति प्राप्तस्य कप्रत्ययस्यापवादः।]]
15
=>
 [[६। यङन्तात् पचाद्यचि (३-१-१३४), ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति यङो लुकि ईकारे, उत्तरखण्डे यणि च रूपमेवम्।]]
16
=>
 [[७। ‘शेषे विभाषा--’ (८-४-१८) इति नेर्णत्वविकल्पः। ‘नेर्गदनदपतपदघुमा --’ (८-४-१७) इत्यत्र नास्य धातोर्ग्रहणम्, अपि तु माङ्मेङोरेव ग्रहणम् इति बहवः।]]
17
=>
 [[८। यति परे, ‘ईद् यति’ (६-४-६५) इति ईकारे गुणे च रूपमेवम्।]]
18
=>
 [[९। माने = परिमाणेऽभिधेये ‘पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामिधे- नीषु’ (३-१-१२९) इत्यनेन ण्यदायादेशौ आदेः पकारश्च निपात्यन्ते।]]
19
=>
 [पृष्ठम्१०१५+ २५]
20
=>
 [[१। यगन्ताच्छानशि ईकारे मीयमानः इति सिद्ध्यति। क्षीरस्वामी तु ‘घुमास्था- --’ (६-४-६६) इति सूत्रे नास्य धातोर्ग्रहणमिति ‘सर्वत्र हि पामाग्रहणं लुग्विकरणस्य णत्ववर्जम्’ इति वचनं किञ्चिदुपादाय मायते इति यकि रूपं साधितवान् भाष्यादिषु नैतादृशं वचनमुपलभ्यते। प्रक्रियाकौमुदीकारं वर्जयित्वा सर्वेऽपि ‘गामादाग्रहणेष्वविशेषः’ (परि। ११६) इति परिभाषामवलम्ब्य ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इत्यादिषु सर्वत्र माग्रहणेष्वस्यापि ग्रहणमिच्छन्ति। स्पष्टमिदं माधवधातुवृत्त्यादिषु।]]
21
=>
 [[२। आ = समन्तात् मीयतेऽत्रेति आमः = अपक्वपदार्थः। अधिकरणे ‘घञर्थे कविधानम्--’ (वा। ३-३-५८) इति कप्रत्यये, आकारलोपे रूपमेवम्।]]
22
=>
 [[३। स्त्रियां भावादौ, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इति क्तिन्नपवादोऽङ्प्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपे अदन्तत्वेन टापि प्रमा, उपमा इत्यादिकं सिद्ध्यति। प्रमितिः, उपमितिः, अनुमितिः इत्यादयस्तु बाहुलकात् क्तिनि सिद्ध्यन्तीति ज्ञेयम्।]]
23
=>
 [[४। समासे क्त्वाप्रत्ययस्य ल्यबादेशे, ‘न ल्यपि’ (६-४-६९) इतीकारनिषेधः।]]
24
=>
 [[५। ‘मापो रुरी च’ (द। उ। १-१५७) इति रुप्रत्यये ईकारे चान्तादेशे गुणे रूपमेवम्। माति सूर्येन्दुभ्यामिति मेरुः = सुरगिरिः।]]
25
=>
 [[६। ‘हुयामा--’ (द। उ। ८। ८४) इति त्रन्प्रत्यये रूपमेवम्। मीयतेऽनेनेति मात्रा = अल्पपरिमाणम्।]]
26
=>
 [[७। मातीत्यर्थे ‘मासश्च’ (द। उ। ९। २७) इति सप्रत्ययो निपात्यते। मासः = त्रिंशद्दिनपरिच्छिन्नः कालविशेषः।]]
27
=>
 [पृष्ठम्१०१६+ २७]