| YouTube Channel

प्रमाणम् (pramANam)

 
Apte
English
प्रमाणम् [pramāṇam], 1 A measure in general (of length, breadth
&c.
 )
न प्रमाणेन नोत्साहात् सत्त्वस्थो भव पाण्डव
Mb.
 * 3.33.63. ('प्रमाणं नित्यमर्यादासंघवादिप्रमादिषु' Viśva. )
Mb.
 * 1.222. 31
दृष्टो हि वृण्वन् कलभप्रमाणो$प्याशाः पुरोवातमवाप्य मेघः
R.*
 18. 38.
Size, extent, magnitude.
Scale, standard
पृथिव्यां स्वामिभक्तानां प्रमाणे परमे स्थितः
Mu.*
 2.21.
Limit, quantity
वञ्चयित्वा तु राजानं न प्रमाणे$वतिष्ठसि
Rām.*
 2.37. 22.
Testimony, evidence, proof.
Authority, warrant
one who judges or decides, one whose word is an authority
श्रुत्वा देवः प्रमाणम्
Pt.*
 1 'having heard this your Majesty will decide (what to do)'
आर्यमिश्राः प्रमाणम्
M.*
 1
Mu.*
 1.1
सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तः- करणप्रवृत्तयः
Ś.*
 1.22
व्याकरणे पाणिनिः प्रमाणम्
Ms.*
 2.13
Pt.*
 1.24
sometimes in
pl.
वेदाः प्रमाणाः.
A true or certain knowledge, accurate conception or notion.
A mode of proof, a means of arriving at correct knowledge
(the Naiyāyikas recognize only four kinds
प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान and शब्द, the Vedāntins and Mīmāṁsakas add two more, अनुपलब्धि and अर्थापत्ति
while the Sāṅkhyas admit प्रत्यक्ष, अनुमान and शब्द only
cf.
 अमुभव also.).
Principal, capital.
Unity.
Scripture, sacred authority.
Cause, reason.
Rule, sanction, precept.
The first term in a rule of three.
An epithet of Viṣṇu.
Freedom from apprehension.
The prosodial lengh of a vowel.
An eternal matter
L.
 D. B.
(In music) A measure (such as द्रुत, मध्य, विलम्बित)
Rām.*
 1.4.8.
The measure of a square. -णः, -णी A rule, standard, authority.
Comp.
 -अधिक
a.
 more than ordinary, inordinate, excessive
श्वासः प्रमाणाधिकः
Ś.*
 1.29.-अनुरूप
a.
 corresponding to physical strength. -अन्तरम् another mode of proof. -अभावः absence of authority.-कुशल, -प्रवीण
a.
 skilful in arguing. -कोटिः the point in an argument which is regarded as actual proof. -ज्ञ
a.
 knowing the modes of proof, (as a logician). (-ज्ञः) an epithet of Śiva. -दृष्ट
a.
 sanctioned by authority. -पत्रम् a written warrant. -पथः the way of proof. -पुरुषः an arbitrator, a judge, an umpire.-वाधितार्थकः a kind of Tarka in Nyāyasāstra. -भूत (˚णीभूत)
a.
 authoritative. (-तः) an epithet of Śiva. -राशिः the quantity of the first term in a rule of three sums. -वचनम्, -वाक्यम् an authoritative statement.
शास्त्रम् scripture.
the science of logic.-सूत्रम् a measuring cord. -स्थ
a.
of normal size.
unperturbed.
Apte Hindi
Hindi
प्रमाणम्
नपुं*
 - प्र+मा+ल्युट्
(लंबाई चौड़ाई) माप
प्रमाणम्
नपुं*
 - प्र+मा+ल्युट्
"आकार, विस्तार, परिमाण (लंबाई चौड़ाई)"
प्रमाणम्
नपुं*
 - प्र+मा+ल्युट्
"मान, मानक"
प्रमाणम्
नपुं*
 - प्र+मा+ल्युट्
"सीमा, परिमाण"
प्रमाणम्
नपुं*
 - प्र+मा+ल्युट्
"साक्ष्य, शहादत, प्रमाण"
प्रमाणम्
नपुं*
 - प्र+मा+ल्युट्
"अधिकारी, सम्मोदन, निर्णैता, निश्चायक, वह जिसका शब्द प्रमाण माना जाय"
प्रमाणम्
नपुं*
 - प्र+मा+ल्युट्
"सत्य ज्ञान, यथार्थ प्रत्यय या भाव"
प्रमाणम्
नपुं*
 - प्र+मा+ल्युट्
"प्रमाण की रींति, यथार्थ ज्ञान प्राप्त करने का उपाय "
प्रमाणम्
नपुं*
 - प्र+मा+ल्युट्
"मुख्य, मूल"
प्रमाणम्
नपुं*
 - प्र+मा+ल्युट्
एकता
प्रमाणम्
नपुं*
 - प्र+मा+ल्युट्
"वेद, शास्त्र, धर्मग्रन्थ"
प्रमाणम्
नपुं*
 - प्र+मा+ल्युट्
"कारण, हेतु"
प्रमाणम्
नपुं*
 - प्र+मा+ल्युट्
एक प्रकार की माप
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्रमाणम्
noun
कार्यविधेः निर्धारणार्थं मार्गदर्शिका योजना।
"वित्तकोषस्य अधिकारिणा नूतनानि प्रमाणानि प्रेषितानि।"
Synonyms:
 परिमाणम्, मानम्, प्रमाणम्
noun
भारघनफलादीनां मापनं येन भवति।
"भारघनफलयोः मापनं भिन्नैः परिमाणैः क्रियते।"
Synonyms:
 मापनम्, संख्यानम्, मानम्, प्रमाणम्, परिमाणम्, प्रमितिः, परिमितिः
noun
मीयते इति।
"क्षेत्रस्य विभाजनार्थं तस्य मापनं कृतम्।"
Synonyms:
 प्रमाणम्
noun
सा उक्तिः येन तत्वं सिद्धं भवति।
"प्रमाणस्य अभावात् अपराधी मुक्तः।"
Synonyms:
 मानम्, प्रमाणम्, परिमाणम्, मात्रम्, योतुः, यौतवम्, पौतवम्, द्रुवयम्, पाय्यम्
noun
वस्तुनः आकृतेः इयत्तायाः वा तोलनम्।
"सोहनस्य कटेः मानम् ३० इञ्चपरिमाणम् अस्ति।"
Synonyms:
 प्रमाणम्, परिमाणम्, परिमितिः, मानम्
noun
कार्ये उपयुज्यमानस्य वस्तुनः अंशस्य इयत्ता।
"प्रमाणाद् अधिकं भुक्त्वा सः अस्वस्थः अभवत्।"
Tamil
Tamil
ப்ரமாணம் : அளவு, பரிமாணம், உருவம், எல்லை, சாக்ஷி, அனுமானம், காரணம்.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मा माने”@} 2 ‘मिमीते मायते माने माति तत्रैव शब्लुकि।’ 3 इति देवः।
‘मानम् = वर्तनम्’ इति क्षीरस्वामी।
‘-- अन्तर्भावः’ इति मा।
धा।
वृत्तिः।
‘आधेयस्याधाराद् अनधिकपरिमाणताऽत्र मानम्।’ इति पुरुषकारः।
4 मायकः-यिका, 5 मापकः-पिका, 6 मित्सकः-त्सिका, 7 मेमीयकः-यिका
माता-त्री, मापयिता-त्री, मित्सिता-त्री, मेमीयिता-त्री
8 9 निर्मान्- 10 न्ती-ती, मापयिष्यन्-न्ती-ती, मित्सिष्यन्-न्ती-ती
-- -- मापयमानः, मापयिष्यमाणः, -- मेमीयमानः, मेमीयिष्यमाणः
प्रमीः-प्रम्यौ-प्रम्यः
-- -- -- 11 मितम्-तः-तवान्, मापितः, मित्सितः, मेमीयितः-तवान्
12 प्रमः, 13 मायः, माया-मायावी-मायिकः-मायी, 14 धान्यमायः, मापः, मित्सुः, 15 मेम्यः
मातव्यम्, मापयितव्यम्, मित्सितव्यम्, मेमीयितव्यम्
16 प्रनिमानीयम्-प्रणिमानीयम्, मापनीयम्, मित्सनीयम्, मेमीयनीयम्
17 मेयम्, 18 पाय्यम्, माप्यम्, मित्स्यम्, मेमीय्यम्
ईषन्मानः-दुर्मानः-सुमानः
-- -- 19 20 मीयमानः, माप्यमानः, मित्स्यमानः, मेमीय्यमानः
मायः, 21 आमः, मापः, मित्सः, मेमीयः
मातुम्, मापयितुम्, मित्सितुम्, मेमीयितुम्
22 प्रमा-उपमा-अनुमा, प्रमितिः, मापना, मित्सा, मेमीया
प्रमाणम्, मापनम्, मित्सनम्, मेमीयनम्
मित्वा, मापयित्वा, मित्सित्वा, मेमीयित्वा
23 प्रमाय, प्रमाप्य, प्रमित्स्य, प्रमेमीय्य
मायम् २, मित्वा २, मापम् २, मापयित्वा २, मित्सम् २, मित्सित्वा २, मेमीयम् २
मेमीयित्वा २
24 मेरुः, 25 मात्रा, 26 मासः।
27
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१२४०)
02
=>
 (२-अदादिः-१०६२। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। ९)
04
=>
 [[१। ण्वुलि ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञ्णमुलादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[२। ण्यन्ते सर्वत्र ‘अर्त्तिह्रीव्ली--’ (७-३-३६) इति आदन्तलक्षणे पुगागमे रूपमेवम्।]]
06
=>
 [[३। ‘सनि मीमाघु--’ (७-४-५४) इत्यादिना इस्भावे, ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपे, ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति सकारस्य तकारे, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वेन गुणाभावे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
07
=>
 [[४। यङन्ते सर्वत्र, ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इतीकारे, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इत्यभ्यासे गुणः।]]
08
=>
 [पृष्ठम्१०१४+ २४]
09
=>
 [[१। शतरि, अदादित्वेन शपो लुकि, सवर्णदीर्घे, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति स्त्रियां नुम्विकल्पे च निर्मान्ती-निर्माती इति रूपद्वयम् इति ज्ञेयम्।]]
10
=>
 [[आ। ‘ख्यान्त्यः कथाः प्राणमुदां पतीनां निर्मान्त्य इष्टानि चट्न् वचत्यः।’ धा। का। २। ५०।]]
11
=>
 [[२। ‘द्यतिस्यतिमास्थाम् इत् ति किति’ (७-४-४०) इति क्तप्रत्यये परतः प्रकृतेः इकारः। गुणनिषेधः। एवं क्त्वाक्तिन्प्रभृतिष्वपीकारो बोध्यः।]]
12
=>
 [[३। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः।]]
13
=>
 [[४। ‘श्याऽऽद्व्यध--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि आदन्तलक्षणो णप्रत्ययः। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। स्त्रियां टापि माया इति सिद्ध्यति। मायाशब्दात् मत्वर्थीये विनिप्रत्यये मायावी इति, व्रीह्यादित्वात् (५-२-११६) इनिठन्प्रत्यययोश्च मायी-मायिकः इति च रूपाणि सिद्ध्यन्ति।]]
14
=>
 [[५। कर्मण्युपपदे कर्तरि, ‘ह्वावामश्च’ (३-२-२) इत्यण्प्रत्यये युगागमे च रूपमेवम्। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति प्राप्तस्य कप्रत्ययस्यापवादः।]]
15
=>
 [[६। यङन्तात् पचाद्यचि (३-१-१३४), ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति यङो लुकि ईकारे, उत्तरखण्डे यणि च रूपमेवम्।]]
16
=>
 [[७। ‘शेषे विभाषा--’ (८-४-१८) इति नेर्णत्वविकल्पः। ‘नेर्गदनदपतपदघुमा --’ (८-४-१७) इत्यत्र नास्य धातोर्ग्रहणम्, अपि तु माङ्मेङोरेव ग्रहणम् इति बहवः।]]
17
=>
 [[८। यति परे, ‘ईद् यति’ (६-४-६५) इति ईकारे गुणे च रूपमेवम्।]]
18
=>
 [[९। माने = परिमाणेऽभिधेये ‘पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामिधे- नीषु’ (३-१-१२९) इत्यनेन ण्यदायादेशौ आदेः पकारश्च निपात्यन्ते।]]
19
=>
 [पृष्ठम्१०१५+ २५]
20
=>
 [[१। यगन्ताच्छानशि ईकारे मीयमानः इति सिद्ध्यति। क्षीरस्वामी तु ‘घुमास्था- --’ (६-४-६६) इति सूत्रे नास्य धातोर्ग्रहणमिति ‘सर्वत्र हि पामाग्रहणं लुग्विकरणस्य णत्ववर्जम्’ इति वचनं किञ्चिदुपादाय मायते इति यकि रूपं साधितवान् भाष्यादिषु नैतादृशं वचनमुपलभ्यते। प्रक्रियाकौमुदीकारं वर्जयित्वा सर्वेऽपि ‘गामादाग्रहणेष्वविशेषः’ (परि। ११६) इति परिभाषामवलम्ब्य ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इत्यादिषु सर्वत्र माग्रहणेष्वस्यापि ग्रहणमिच्छन्ति। स्पष्टमिदं माधवधातुवृत्त्यादिषु।]]
21
=>
 [[२। आ = समन्तात् मीयतेऽत्रेति आमः = अपक्वपदार्थः। अधिकरणे ‘घञर्थे कविधानम्--’ (वा। ३-३-५८) इति कप्रत्यये, आकारलोपे रूपमेवम्।]]
22
=>
 [[३। स्त्रियां भावादौ, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इति क्तिन्नपवादोऽङ्प्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपे अदन्तत्वेन टापि प्रमा, उपमा इत्यादिकं सिद्ध्यति। प्रमितिः, उपमितिः, अनुमितिः इत्यादयस्तु बाहुलकात् क्तिनि सिद्ध्यन्तीति ज्ञेयम्।]]
23
=>
 [[४। समासे क्त्वाप्रत्ययस्य ल्यबादेशे, ‘न ल्यपि’ (६-४-६९) इतीकारनिषेधः।]]
24
=>
 [[५। ‘मापो रुरी च’ (द। उ। १-१५७) इति रुप्रत्यये ईकारे चान्तादेशे गुणे रूपमेवम्। माति सूर्येन्दुभ्यामिति मेरुः = सुरगिरिः।]]
25
=>
 [[६। ‘हुयामा--’ (द। उ। ८। ८४) इति त्रन्प्रत्यये रूपमेवम्। मीयतेऽनेनेति मात्रा = अल्पपरिमाणम्।]]
26
=>
 [[७। मातीत्यर्थे ‘मासश्च’ (द। उ। ९। २७) इति सप्रत्ययो निपात्यते। मासः = त्रिंशद्दिनपरिच्छिन्नः कालविशेषः।]]
27
=>
 [पृष्ठम्१०१६+ २७]