| YouTube Channel

प्रमथः (pramathaH)

 
Apte
English
प्रमथः [pramathḥ], 1 A horse.
N.
 of a class of Beings (said to be goblins) attending on Śiva
प्रमथमुखविकारैर्हासयामास गूढम्
Ku.*
 7.95.
Comp.
 -अधिपः, -नाथः, -पतिः an epithet of Śiva
तेनाहृताः प्रमथनाथमखाय भूपाः
Bhāg.*
 1.15.9.-आलयः hell.
Apte 1890
English
प्रमथः 1 A horse.
2 N. of a class of Beings (said to be goblins) attending on Śiva
Ku. 7. 95.
Comp.
अधिपः
नाथः
पतिः an epithet of Śiva.
आलयः hell.
Apte Hindi
Hindi
प्रमथः
पुं*
 - प्र+मथ्+अच्
घोड़ा
प्रमथः
पुं*
 - प्र+मथ्+अच्
शिव के गण (जो भूत प्रेत माने जाते हैं) जो उसक़ी सेवा में रत है
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्रमाथः, प्रमथः, प्रमाथी
noun
धृतराष्ट्रस्य एकः पुत्रः।
"प्रमाथस्य वर्णनं भागवते वर्तते।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: प्रमथः
Root: प्रमथ
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ शिवानुचरः
Meaning(s):
⇒ Śiva's attendant
Shloka(s):
1|1|51|1 ► प्रमथाः स्युः पारिषदा नन्दी स्यान्नन्दिकेश्वरः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|51|1 ⇢ प्रमथः (प्रमथ) (पुं) ⇒ Śiva's attendant ⇒ शिवानुचरः
➠ 1|1|51|1 ⇢ पारिषदः (पारिषद) (पुं) ⇒ Śiva's attendant ⇒ शिवानुचरः
Related word(s):
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ शिवः
जातिः ➡ देवयोनिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रमथः,
पुं,
 (प्रमथतीति । प्र + मथ् + अच् ।)षोटकः । शिवपारिषदः । इति शब्दरत्ना-वली ॥
स च षट्त्रिंशत्कोटिसंख्यकः । यथा, “षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि प्रमथा द्बिजसत्तमाः ।तत्रैकत्र सहस्राणि भागे षोडश संस्थिताः ॥
नानारूपधरा ये वै जटाचन्द्रार्द्धमण्डिताः ।ते सर्व्वे सकलैश्वर्य्ययुक्ता ध्यानपरायणाः ॥
योगिनो मदमात्सर्य्यदम्भाहङ्कारवर्ज्जिताः ।क्षीणपापा महाभागाः शम्भोः प्रीतिकराःपराः ॥
न ते परिग्रहं रागं काङ्क्षन्ति स्म कदाचन ।संसारविमुखाः सर्व्वे यतयो योगतत्पराः ॥
ध्यानावस्थं महादेवं परिवार्य्य धृतव्रताः ।कृत्वा परिवदं रुच्या तिष्ठन्ति विगतक्लमाः ॥
यदैव परमं ज्योतिश्चिन्तयत्यम्बिकापतिः ।तदैव ते पारिषदाः सर्व्वे संबेष्टयन्ति तम् ॥
ते षोडश समाख्याताः कोटयो ये धृतव्रताः ।सिंहव्याघ्रादिसारूप्या अणिमादिसमायुताः ॥
* ॥
अपरे कामिनः शम्भोः सुनर्म्मसचिवाः स्मृताः ।विचित्ररूपाभरणा जटाचन्द्रार्द्धमण्डिताः ॥
हरस्य तुल्या रूपेण विशदा वृषभध्वजाः ।उमासदृशरूपाभिः प्रमदाभिः समागताः ॥
विचित्रमाल्याभरणा दिव्यस्रग्गन्धभूषणाः ।उमासहायं क्रीडन्तमनुगच्छन्ति भूषिताः ।शृङ्गारवेशाभरणा अष्टौ ते कोटयो गणाः ॥
* ॥
अर्द्धनारीश्वराश्चान्ये ह्यर्द्धनारीश्वरं हरम् ।अनुयान्ति महाभागास्तुल्यरूपा हरस्य ये ॥
उमासहायो हि यदा रमते स्म सुखं हरः ।अर्द्धनारीशरीरास्तु द्वारपाला भवन्ति ते ॥
आकाशमार्गे गच्छन्तमनुगच्छन्ति नित्यशः ।ध्यानस्थं परिचर्य्यन्ति सलिलादिभिरीश्वरम् ॥
नानाशस्त्रधराः शम्भोर्गणास्तु प्रमथाः स्मृताः ।प्रमथ्नन्ति च युद्धेषु युध्यमानान्महावलान् ।ते वै महाबलाः शूराः संख्यया नवकोटयः ॥
* ॥
अपरे गायनास्तालमृदङ्गपणवादिभिः ।नृत्यन्ति वाद्यं कुर्व्वन्तो गायन्ति मधुरस्वरम् ॥
नानारूपधरास्ते वै संख्यया कोटयास्त्रयः ।सततं चानुगच्छन्ति विचरन्तं महेश्वरम् ॥
सर्व्वे मायाविनः शूराः सर्व्वे शास्त्रार्थपारगाः ।सर्व्वे सर्व्वत्र सर्व्वज्ञाः सर्व्वे सर्व्वत्रगाः सदा ॥
मुहूर्त्तात् सर्व्वभुवनं गत्वा यान्ति पुनः पुनः ।अनिमाद्यष्टकैश्वर्य्ययुक्तास्ते वै महाबलाः ॥
अपर रुद्रनामानो जटाचन्द्रार्द्धमण्डिताः ।देवेन्द्रस्य नियोगेन वर्त्तन्ते त्रिदिवे सदा ॥
तेषां संख्या चैककोटिस्ते सर्व्वे बलवत्तराः ।कुर्व्वन्ति हि सदा सेवां हरस्य सततं गणाः ॥
विस्मयन्ति च पापिष्ठान् धर्म्मष्ठान् पालयन्तिच ।अनुगृह्णन्ति सततं धृतपाशुपतव्रतान् ॥
विघ्नांश्च सततं हन्ति योगिनां प्रयतात्मनाम् ।षट्त्रिंशत् कोटयश्चैते हरस्य सकला गणाः ॥
वराहगणनाशार्थं हिताय जगर्तां तथा ।शङ्करस्य च सेवायै समुत्पन्ना इमे गणाः ॥
वराहस्य गणान् दृष्ट्वा नरसिंहं तथा हरिम् ।स्वयं सरभरूपः सन् ध्यायन् नादं यतोऽकरोत् ॥
तच्छीकराम्बुतो जातास्तत्तेषां बहुरूपता ।क्रूरदृष्ट्या क्रूरयुद्धैः क्रूरकृत्यैरिमान् गणान् ॥
वराहस्य हतेत्येवं यतः प्रोक्तं कपर्द्दिना ।ततस्ते क्रूरकर्म्माणः प्रताजाश्च भयङ्कराः ॥
न सदा क्रूरकर्म्माणि ते कुर्व्वन्ति महौजसः ।दृष्टिमात्रस्य ते क्रूराः क्रूरक्रूराश्च कार्य्यतः ॥
फलं जलं तथा पुष्पं पत्रं मूलं तथैव च ।निवेदितानि भुञ्जन्ति वनपर्व्वतसानुषु ॥
आहृत्यापि च भुजन्ति पत्रं पुष्पादिकञ्च यत् ।भवेद्भर्गस्य यद्भोग्यं तद्भोगास्ते महौजसः ॥
आमिषं नापि चाश्नन्ति हित्वा चैत्रचतुर्द्दशीम् ।तत्रामिषं हरो भुङ्क्ते चतुर्द्दश्यां मधौ सदा ॥
ततः सर्व्वे गणास्तत्र भुञ्जन्ते पललान्यपि ।हते वराहस्य गणे भर्गमासाद्य ते गणाः ।चतुर्भागाः स्वयं भूत्वा भूतं कर्म्मेति वै जगुः ॥
भूतत्वमभवत्तेषां चतुर्भागवतां तदा ।वचनात् पद्मजातस्य भूतग्रामास्ततो मताः ॥
यो लोकविदितः पूर्व्वं भूतग्रामश्चतुर्व्विधः ।यतस्तेभ्योऽधिका यत्नैस्तद्दृढग्राम उच्यते ॥
इति वः सर्व्वमाख्यातं भूताः शम्भुगणा यथा ।यदाहारा यदाकारा यत्कृत्यास्ते महौजसः ॥
य इदं शृणुयान्नित्यमाख्यानं योगमुत्तमम् ।स दीर्घायुः सदोत्माही योगयुक्तश्च जायते ॥
”इति कालिकापुराणे पारिषदोत्पत्तिर्नाम २९अध्यायः ॥
(धृतराष्ट्रपुत्त्राणामन्यतमः । यथा, महाभारते । १ । ११७ । १२ ।“प्रमथश्च प्रमाथी च दीर्घरोमश्च वीर्य्यवान् ॥
”)